وقتی نام ایران نفت را تکان داد

جهان‌ صنعت– صبحی که خبر رسید ایران، روسیه و چین قرار است رزمایش نظامی مشترکی را در نزدیکی تنگه هرمز برگزار کنند، بازار نفت برای لحظاتی از منطق معمول عرضه و تقاضا فاصله گرفت و وارد فضای احتیاط شد. برای معامله‌گران انرژی این رزمایش صرفا یک مانور نظامی تلقی نشد بلکه نشانه‌ای از تغییر لحن تنش‌ها در خلیج‌فارس بود؛ جایی که پیام‌ها نه با دیپلماسی آشکار بلکه با نمایش قدرت و آزمودن واکنش طرف مقابل منتقل می‌شود. واکنش بازار آنقدر سریع بود که نفت برنت را تا آستانه ۷۰‌دلار در هر بشکه بالا برد؛ افزایشی که نه از کمبود واقعی نفت بلکه از بازگشت «ریسک ژئوپلیتیک» به محاسبات معامله‌گران حکایت داشت.

به‌دنبال افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی میان ایران و آمریکا، قیمت نفت‌خام برنت که در روزهای اخیر تحت‌تاثیر نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه در خاورمیانه قرار داشت، به بالاترین سطح چندماهه خود رسید و حتی برای مدتی از مرز ۷۰‌دلار عبور کرد. رویترز در گزارشی نوشت که این افزایش قیمت همزمان با اظهارات تند مقامات آمریکایی و انتشار اخبار مربوط به تحرکات نظامی در منطقه رخ داده است؛ موضوعی که باعث شد معامله‌گران بخشی از ریسک ژئوپلیتیک را وارد قیمت‌ها کنند، بی‌آنکه اختلالی واقعی در جریان عرضه نفت رخ داده باشد.

همزمان با جهش نفت، طلا که معمولا رفتاری متفاوت از بازار انرژی دارد و در دوره‌های تنش سیاسی به‌عنوان پناهگاه امن تلقی می‌شود، ابتدا با افزایش تقاضا مواجه شد و به سطوح بالاتری رسید اما این رشد پایدار نماند. تغییر انتظارات نسبت به سیاست پولی آمریکا و تقویت گمانه‌ها درباره تداوم نرخ‌های بهره بالا باعث شد طلا بخشی از رشد خود را از دست بدهد. تحلیلگران می‌گویند که ریسک ژئوپلیتیک برای طلا عامل مهمی است اما به‌تنهایی نمی‌تواند مسیر قیمتی آن را تثبیت کند. اگرچه بازار نفت هنوز با اختلال واقعی در عرضه مواجه نشده است، با این وجود قیمت‌ها بیشتر از آنکه به وقوع احتمالی بحران واکنش نشان بدهند از احتمال وقوع بحران استقبال کرده‌اند.

از آن‌سو وب‌سایت نفتی اویل پرایس در گزارشی از بازگشت «پریمیوم ریسک ژئوپلیتیک» به بازار نفت خبر داد. این رسانه تحلیلی می‌نویسد که تنش‌های مرتبط با ایران به‌ویژه در شرایطی که بازار از نظر بنیادین با مازاد نسبی عرضه مواجه است، بیش از آنکه موجب جهش پایدار قیمت‌ها شود باعث نوسان‌های تند و مقطعی می‌شود. اویل پرایس همچنین به نقل از تحلیلگران بانک Citi گزارش داده است که احتمال وقوع یک شوک بزرگ در عرضه نفت ایران پایین ارزیابی می‌شود. به گفته این تحلیلگران، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که حتی در دوره‌های تنش شدید، بازیگران اصلی تمایل دارند از اقداماتی که جریان نفت را به‌طور جدی مختل کند، اجتناب کنند.

آبی که کپلر بر شایعه ریخت

همزمان با افزایش تنش‌های منطقه‌ای برخی خبرها از احتمال کاهش صادرات نفت ایران یا کندی در مسیر انتقال نفت خبر دادند و این در حالی است که روایت شرکت داده‌محور کپلر (Kepler) – شرکتی که جریان نفتکش‌ها و صادرات نفت کشورها را به‌صورت روزانه رصد می‌کند- نشان می‌دهد که‌ اختلال قابل‌توجهی در صادرات نفت ایران، حتی با وجود افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه مشاهده نمی‌شود. تحلیلگران کپلر تاکید کرده‌اند که داده‌های ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد صادرات نفت ایران همچنان ادامه دارد و نشانه‌ای از کاهش معنادار در حجم عرضه دیده نمی‌شود. این شرکت تحلیلی معتقد است که فشارهای سیاسی و نظامی لزوما به معنای توقف صادرات نیست و بازار در مقطع فعلی بیش از اندازه به ریسک‌های بالقوه واکنش نشان داده است. به بیان دیگر از نگاه کپلر، بازار نفت هنوز وارد فاز «کمبود واقعی» نشده است.

تحلیلگران اقتصادی می‌گویند تفاوت واکنش بازار نفت با سایر بازارها تصادفی نیست. نفت برخلاف طلا، سهام یا رمزارزها، کالایی فیزیکی است که مستقیما به جغرافیا، مسیرهای حمل‌ونقل و امنیت منطقه‌ای وابسته است.

اویل پرایس در واکنش به داده‌های کپلر می‌نویسد: «در بازار نفت، حتی احتمال اختلال نیز کافی است تا قیمت‌ها بالا بروند، نیازی به وقوع اختلال نیست.»

تنگه هرمز؛ ریسک دائمی بازار

ایران به دلایل مختلفی جایگاهی ویژه در معادلات بازار نفت دارد. از یک‌سو موقعیت ژئوپلیتیک کشور و نزدیکی به تنگه هرمز هر تحول نظامی یا سیاسی را به مساله‌ای فراتر از مرزهای ملی تبدیل می‌کند. از سوی دیگر تجربه سال‌های تحریم نشان داده است که حتی تغییرات جزئی در صادرات نفت ایران می‌تواند بر تعادل بازار اثر بگذارد. تحلیلگران بازار انرژی می‌گویند که حساسیت معامله‌گران نسبت به اخبار ایران بیش از آنکه ناشی از سهم واقعی این کشور در عرضه جهانی باشد، به نقش «نمادین» ایران در معادلات ژئوپلیتیک بازمی‌گردد. به بیان دیگر ایران برای بازار نفت تنها یک صادرکننده نیست بلکه شاخصی از ثبات یا بی‌ثباتی در یکی از مهم‌ترین مناطق انرژی جهان محسوب می‌شود. اگرچه هیچ‌یک از گزارش‌های تحلیلی اخیر از احتمال فوری اختلال در عبور نفت از تنگه هرمز سخن نگفته‌اند اما نام این گذرگاه راهبردی همچنان به‌عنوان یک عامل روانی مهم در ذهن بازار حضور دارد. از آنجا که بخش قابل‌توجهی از صادرات نفت جهان از این مسیر عبور می‌کند‌، هر خبر نظامی یا رزمایش را به عاملی برای افزایش نااطمینانی تبدیل می‌کند.

تحلیلگران بازار انرژی می‌گویند حتی زمانی که احتمال وقوع بحران پایین است، بازار نفت تمایل دارد بدترین سناریوی ممکن را در قیمت‌ها لحاظ کند. به همین دلیل است که صرف اعلام یک رزمایش یا افزایش حضور نظامی در منطقه می‌تواند چند دلار به قیمت هر بشکه نفت اضافه کند؛ افزایشی که لزوما پایدار نیست اما نشان‌دهنده حساسیت بالای بازار است.

برآیند گزارش‌های رویترز، تحلیل‌های اویل پرایس  و داده‌های کپلر نشان می‌دهد که بازار نفت در مقطع فعلی بیش از آنکه با کمبود واقعی عرضه مواجه باشد، تحت‌تاثیر فضای سیاسی و نگرانی‌های ژئوپلیتیک قرار دارد. قیمت‌ها افزایش یافته‌اند اما این افزایش بیش از هر چیز ناشی از قیمت‌گذاری ریسک است، نه تغییر بنیادین در جریان نفت. تحلیلگران تاکید می‌کنند که داده‌های موجود هنوز از تداوم صادرات نفت ایران حکایت دارد و نشانه‌ای از اختلال جدی در عرضه دیده نمی‌شود. با این حال بازگشت تنش‌ها به تیتر خبرها کافی بوده تا بازار نفت بار دیگر به حساس‌ترین بازار جهانی در برابر تحولات خاورمیانه تبدیل شود.

در چنین فضایی نفت نه صرفا یک کالا بلکه آینه‌ای از سیاست بین‌الملل است؛ بازاری که هر خبر، هر رزمایش و هر تغییر لحن می‌تواند پیش از آنکه بشکه‌ای جابه‌جا شود، قیمت‌ها را تکان دهد.