وضعیت حفاظت از بافتهای تاریخی تهران و چالشهای معاصر
جهان صنعت– تهران، پایتخت ایران با داشتن بافتهای تاریخی و مجموعههای ارزشمند مانند کاخ گلستان، بازار تاریخی و محلههای قدیمی همچون عودلاجان با چالشهای جدی در زمینه حفاظت و مدیریت میراث فرهنگی روبهرو است. فشارهای توسعه شهری، بلندمرتبهسازی، پروژههای تجاری و ضعف در اعمال ضوابط حفاظتی این بافتها را در معرض تهدید قرار داده است. علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با تاکید بر اهمیت ضوابط حفاظتی، به بررسی وضعیت حریمها و پروژههای اخیر در تهران پرداخته است.
کاخ گلستان و ضوابط حفاظتی
کاخ گلستان، تنها اثر ثبت جهانی شهر تهران به دلیل موقعیت و ارزش جهانی خود نیازمند رعایت دقیق ضوابط حفاظتی است. حریم این اثر جهانی تحت عنوان «میدان مشق تاریخی» و «ارگ تاریخی تهران» شامل کاخ گلستان و سایر عناصر وابسته از سال۱۳۷۵ بهطور رسمی ابلاغ شده است. ایزدی توضیح داد که باوجود ابلاغ رسمی برخی ضوابط نیازمند بازنگری و بهروزرسانی هستند تا با شرایط فعلی شهر تهران و واقعیتهای میدانی مطابقت داشته باشند. بهویژه توجه به موضوع قناتها و جریانهای زیرزمینی درحریم کاخ گلستان در ضوابط پیشین به اندازه کافی مدنظر قرار نگرفته بود و نیازمند اصلاح است.
در موضوع پروژههای تجاری اطراف کاخ گلستان ازجمله مرکز تجاری طلای خاورمیانه و مروی سنتر کارگروهی به دستور وزیر میراث فرهنگی تشکیل شد. این کارگروه بررسیهای دقیق شامل موضوع معابر، رعایت ارتفاع مجاز و حفظ حریم قناتها انجام داد و براساس مصوبات سال۱۴۰۱ هیچگونه افزایش ارتفاع یا تغییر مسیر معابر مجاز اعلام نشد. جدارههای پروژه مروی سنتر باید مطابق با ضوابط مصوب بازسازی شده تا هویت تاریخی محدوده حفظ شود.
وضعیت محله عودلاجان
محله تاریخی عودلاجان نیز از دیگر مناطق حساس تهران بوده که با مشکلات جدی مواجه است. این بافت در فهرست میراث ملی ثبت شده و نیازمند حریم مشخص و ضوابط شفاف برای حفاظت است. ایزدی توضیح داد که ضوابط کلی برای این محدوده پیشتر ابلاغ شده بود اما نبود مطالعات دقیق و عدم درنظرگرفتن واقعیتهای جغرافیایی موجب بروز مشکلات شده است. به همینمنظور مشاوران ذیصلاح برای بازنگری ضوابط وارد کار شدند و حدود ۴۳پلاک در حال پایش میدانی هستند تا ارزش تاریخی آنها مشخص و ضوابط نهایی ابلاغ شود.
در عودلاجان خرید و فروش گسترده ملک به انگیزه اجرای پروژههای تجاری بدون استعلام از وزارت میراث فرهنگی مجاز نیست. هرگونه ساختوساز باید مطابق با ضوابط و پس از اخذ مجوز انجام شود. ایزدی بهعنوان نمونه به تخریب مهمانخانه «اروند رود» اشاره کرد که با وجود عدم ارزش ثبتی رعایت ضوابط ارتفاع و نمای بنا الزامی بوده است. او تاکید کرد که هر اقدامی در محدوده عودلاجان بدون استعلام تخلف محسوب شده و باید پیگیری شود.
حفاریهای غیرمجاز در بازار تهران
بازار تاریخی تهران نیز با چالش حفاریهای غیرمجاز مواجه است. گزارشها از ایجاد تونلهایی با مجموع طول حدود ۵هزارمتر حکایت دارند. ایزدی این موضوع را بهعنوان یک چالش مشترک در بازارهای تاریخی سراسر کشور ذکر کرد. وی توضیح داد که بسیاری از این تخلفات ناشی از تغییر کاربری فضاها طی دهههای گذشته و بهوجودآمدن حق مکتسبه برای مالکین بوده که ورود به پیگیری قضایی آن زمانبر و پیچیده است. باوجود چالشهای حقوقی، تیمهای حفاظتی و مرمتی وزارت میراث فرهنگی بهطور مستمر بازارها را پایش کرده و پیگیری قانونی تخلفات را ادامه میدهند.
ضرورت بازنگری در ضوابط و نظارت مؤثر
مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی بر ضرورت بازنگری ضوابط حفاظتی متناسب با شرایط کنونی تاکید کرد. او افزود که برخی ضوابط پیشین بدون مطالعات دقیق و بررسی واقعیتهای میدانی تدوین شدند و امروز نیازمند اصلاح و تکمیل هستند. بازنگری شامل شناسایی دقیق پلاکها، رعایت ارتفاع و نمای بنا، حفاظت از قناتها و مسیرهای تاریخی و اعمال ضوابط حفاظتی در پروژههای شهری میشود.
چالشهای حقوقی و همکاری بین دستگاهها
ایزدی به چالشهای حقوقی در حفظ بافتهای تاریخی نیز اشاره کرد. بسیاری از مشکلات ناشی از اختلافات مالکیت و حق مکتسبه در طول دههها ایجاد شده است. در مواردی حتی رایهای قضایی بهنفع مالکین صادر شده اما میراث فرهنگی با پایش مستمر و نظارت قانونی سعی دارد حفاظت از بافتها را تضمین کند. همکاری موثر بین شهرداری، هیاتامنای بازار و وزارت میراث فرهنگی برای اعمال ضوابط و جلوگیری از تخلفات یکی از ضرورتهای اصلی است.
جمعبندی و چشمانداز
وضعیت بافتهای تاریخی تهران ازجمله کاخ گلستان، عودلاجان و بازار نشاندهنده چالشهای گسترده حفاظت شهری در ایران است. فشار توسعه شهری، بلندمرتبهسازی و پروژههای تجاری همراه با ضعف در اعمال ضوابط حفاظتی تهدیدی جدی برای هویت تاریخی پایتخت محسوب میشود. بازنگری در ضوابط، شفافسازی چارچوبهای قانونی، اعمال نظارت موثر و همکاری بین دستگاهها کلید حفاظت پایدار از این میراث است.
ایزدی تاکید کرد که هیچ اقدامی در محدوده بافتهای تاریخی بدون استعلام و مجوز از وزارت میراث فرهنگی مجاز نیست. حفاظت از حریمها، رعایت ارتفاع و نمای بنا، بازسازی جدارهها و پایش مستمر پلاکها چارچوب اصلی اقدامات حفاظتی را تشکیل میدهند. هرگونه تخلف از تخریب بناها تا حفاریهای غیرمجاز باید بهصورت قانونی پیگیری شود تا بافتهای تاریخی تهران حفظ و نسلهای آینده بتوانند از میراث فرهنگی این شهر بهرهمند شوند.
تهران بهعنوان شهری با میراث فرهنگی غنی نیازمند برنامهریزی بلندمدت، ضوابط شفاف و همکاری بین دستگاههاست تا بافتهای تاریخی خود را از تهدیدهای ناشی از توسعه شهری و تخلفات غیرمجاز محافظت کند. کاخ گلستان، عودلاجان و بازار نمونههایی از اهمیت حفظ هویت تاریخی دربرابر فشارهای معاصر هستند و موفقیت در حفاظت از این مناطق میتواند الگویی برای دیگر شهرهای تاریخی ایران باشد. بازنگری در ضوابط، نظارت موثر و پیگیری قانونی اساس حفاظت پایدار و توسعه متوازن شهری در تهران را تشکیل میدهند.
منبع: ایسنا
