نقطه حساس انرژی ایران زیر آتش
هستی عبادی- درپی حمله اخیر بهجزیره خارک، مهمترین پایانه صادرات نفت ایران نگرانیها درباره اختلال در شریان اصلی صادرات نفت کشور و افزایش تنش در بازار جهانی انرژی شدت گرفته است. اینجزیره که حدود ۹۰درصد صادرات نفت ایران از طریق آن انجام میشود درصورت آسیب یا محدودیت در فعالیت میتواند عرضه نفت ایران بهبازار جهانی را مختل کرده و همزمان ریسک ژئوپلیتیک در خلیجفارس و تنگههرمز را بهشکل قابلتوجهی افزایش دهد.
کارشناسان براین باورند که حمله اخیر بهجزیره خارک را باید یکی از مهمترین تحولات ژئوپلیتیک در حوزه انرژی در خلیجفارس دانست. اینجزیره بهدلیل نقش کلیدی در صادرات نفت ایران عملا یکی از گلوگاههای اصلی انرژی در منطقه محسوب میشود. بررسی پیامدهای اینحمله در بعد انرژی نشان میدهد که اثرات آن نهتنها اقتصاد ایران بلکه بازار جهانی نفت را نیز تحتتاثیر قرار میدهد. نخستین پیامد اینحمله تهدید مستقیم شریان اصلی صادرات نفت ایران است.
براساس گزارشها حدود ۹۰درصد صادرات نفت خام ایران از طریق پایانههای نفتی جزیره خارک انجام میشود و اینجزیره عملا مهمترین پایانه صادراتی کشور بهشمار میرود. ظرفیت ذخیرهسازی آن حدود ۳۰میلیونبشکه نفت است و امکان پهلوگیری نفتکشهای بسیار بزرگ را فراهم میکند. بههمیندلیل هرگونه اختلال در اینپایانه میتواند بخش بزرگی از صادرات نفت ایران که در سال۲۰۲۶ حدود ۷/۱تا۲میلیونبشکه در روز برآورد شده را متوقف یا محدود کند. دومین پیامد مهم افزایش ریسک در بازار جهانی نفت است. در شرایطی که بازار انرژی بهدلیل تنشهای منطقهای و بحران تنگههرمز با نااطمینانی مواجه بوده حمله بهیک هاب صادراتی بزرگ میتواند عرضه جهانی نفت را کاهش دهد.
برخی تحلیلها نشان میدهد که حذف احتمالی نفت ایران از بازار میتواند چندمیلیونبشکه در روز از عرضه جهانی کم کند و موجب افزایش شدید قیمتها شود. از آنجا که بخش قابل توجهی از نفت ایران بهکشورهای آسیایی بهویژه چین صادر میشود هرگونه اختلال در صادرات میتواند امنیت انرژی اینکشورها را نیز تحتتاثیر قرار دهد. سومین پیامد افزایش احتمال گسترش جنگ انرژی در منطقه است.
کارشناسان هشدار دادند که درصورت تشدید درگیریها ایران ممکن است زیرساختهای انرژی در کشورهای دیگر منطقه را هدف قرار دهد یا فشار بر مسیرهای صادرات انرژی مانند تنگههرمز را افزایش دهد. چنین سناریویی میتواند بهیک جنگ انرژی گسترده در خلیجفارس تبدیل شود. اینموضوع اهمیت زیادی دارد زیرا تنگههرمز مسیر انتقال حدود یکپنجم نفت جهان است و هرگونه اختلال در آن تاثیر جهانی خواهد داشت.
چهارمینپیامد افزایش هزینههای امنیت انرژی برای ایران است. حتی اگر زیرساختهای نفتی مستقیما تخریب نشده باشند صرف قرارگرفتن خارک درمعرض حمله میتواند شرکتها، نفتکشها و بیمهگران را نسبت بهفعالیت در اینمنطقه محتاطتر کند. درنتیجه هزینه بیمه حمل نفت، هزینه حملونقل دریایی و ریسک سرمایهگذاری در صنعت انرژی ایران افزایش مییابد. اینمساله میتواند صادرات نفت را حتی بدون تخریب فیزیکی زیرساختها نیز محدود کند.
هدفقرارگرفتن خارک میتواند جنگ منطقهای را شعلهور کند؟
درهمینخصوص هدایتالله خادمی، کارشناس انرژی به«جهانصنعت» گفت: جزیره خارک مهمترین ترمینال صادرات نفت ایران بهشمار میآید. طبیعی است که هرگونه آسیب بهاین پایانه میتواند مشکلات اساسی برای کشور ایجاد کند. البته ما در گذشته نیز چنین تجربهای داشتیم. در دوران جنگ هشتساله ایران و عراق جزیره خارک بارها و در مقاطع مختلف بمباران میشد اما در همان زمان نیز توانایی بازسازی و تعمیر سریع تاسیسات وجود داشت. معمولا مدت کوتاهی پس از بمباران عملیات بازسازی آغاز شده و حتی گاهی روز بعدازحمله کار تعمیرات شروع میشد. بههمیندلیل آن حملات نتوانستند مشکل اساسی و پایدار برای صادرات نفت کشور ایجاد کنند.وی با تاکید براینکه با اینحال شرایط امروز تا حدی متفاوت است، گفت: باتوجه بهوضعیت خلیجفارس و موضوع تنگههرمز اگر عبورومرور نفتکشها با محدودیت روبهرو شود طبیعتا صادرات نفت نیز تحتتاثیر قرار میگیرد. بنابراین مشخص نیست که درچنینشرایطی آسیب بهپایانه خارک چه میزان میتواند بهاقتصاد کشور ضربه وارد کند. هرچند گفته شده که بهترمینال نفتی خارک آسیبی وارد نشده است. براساس برخی گزارشها حتی اعلام شده که تاسیسات نفتی هدف قرار نگرفتند. اگر اینخبر درست باشد جای امیدواری دارد که چنین حملهای رخ نداده باشد.
خادمی افزود: بااینحال باید توجه داشت که ایران وابستگی قابلتوجهی بهپایانه صادراتی خارک دارد. اگر فرض کنیم که اینترمینال هدف قرار گیرد احتمالا سطح درگیریها در منطقه بهشکل قابلتوجهی افزایش خواهد یافت. درچنینشرایطی ممکن است ایران نیز بهسراغ هدفقراردادن پایانهها و تاسیسات مشابه در کشورهای منطقه یا کشورهایی برود که پایگاههای آمریکایی در آنها مستقر است. درآنصورت بحران میتواند بهیکدرگیری بسیار بزرگ در سطح منطقه تبدیل شود.
بهگفته اینکارشناس انرژی بهنظر میرسد که شاید آمریکا یا اسرائیل از انجام چنین اقدامی پرهیز کنند زیرا در آنصورت پایانههای نفتی کشورهای منطقه مانند عربستان، قطر و امارات نیز ممکن است درمعرض خطر قرار بگیرند و اینکشورها نیز نگران گسترش درگیری خواهند شد. همانطورکه سالها گفته میشد درصورت تشدید تنشها ممکن است تنگههرمز بسته شود یا پایگاههای نظامی در منطقه هدف قرار گیرند؛ موضوعی که بسیاری آن را جدی نمیگرفتند اما اکنون احتمال آن بیشتر احساس میشود.
خادمی ادامه داد: درحالحاضر نیز سطح تنش آنقدر بالا رفته که بهنظر میرسد هیچکشور قدرتمندی تمایل یا توان کافی برای ورود جدی و میانجیگری میان ایران، آمریکا و اسرائیل ندارد. اگر اینروند ادامه پیدا کند خسارتها برای ایران و کشورهای منطقه بسیار گستردهتر خواهد شد.
برخی تحلیلگران حتی معتقدند هرچه بحران بزرگتر باشد شاید در نهایت امکان کنترل آن سریعتر فراهم شود زیرا فشارها برای رسیدن بهتوافق بیشتر خواهد شد. با اینحال امیدواریم که شرایط هرگز بهآن نقطه نرسد.
وی اظهار امیدواری کرد و گفت: امید آن است که کشورهایی مانند چین یا روسیه و نهادهایی مانند شورای امنیت سازمان ملل بتوانند وارد عمل شوند و مانع گسترش درگیری شوند. البته باید توجه داشت که در چنین شرایطی افزایش قیمت نفت میتواند برای برخی کشورها ازجمله روسیه مزیت اقتصادی ایجاد کرده و امکان صادرات بیشتر نفت را برای آنها فراهم کند. همینموضوع نیز ممکن است روند تلاشها برای پایان دادن بهبحران را پیچیدهتر کند. درنهایت نگرانی اصلی ایناست که ادامه بمبارانها و تشدید درگیریها بهتخریب زیرساختهای کشور منجر شود و علاوه بر خسارتهای اقتصادی، تلفات انسانی و ازدسترفتن جان هموطنان را نیز درپی داشته باشد.
