نفت روی بشکه باروت

جهان‌ صنعت– بازار جهانی نفت در حالی روزهای پرنوسانی را پشت‌سر می‌گذارد که بار دیگر خاورمیانه به کانون توجه معامله‌گران، شرکت‌های انرژی و دولت‌ها تبدیل شده است. قیمت نفت که در هفته گذشته تحت‌تاثیر مجموعه‌ای از عوامل سیاسی و ژئوپلیتیکی بیش از ۲‌درصد رشد کرده بود، اکنون در سطوح بالاتر تثبیت شده؛ تثبیتی که نه از دل بهبود بنیادهای عرضه و تقاضا بلکه از بازگشت «ریسک ایران» به معادلات بازار ناشی می‌شود.

تحولات اخیر، از تشدید لفاظی‌های سیاسی میان تهران و واشنگتن گرفته تا استقرار و جابه‌جایی نیروهای نظامی آمریکا در منطقه باعث شده بازار نفت بار دیگر در آستانه یک تغییر قرار بگیرد. خیلی از کارشناسان براین باورند که خاورمیانه در آستانه یک درگیری نظامی جدید است و بازارهای جهانی باید خود را برای یک حادثه آماده کنند. هرچند متقابلا برخی تحلیل‌ها حکایت از آن دارد که تداوم وضعیتی فرسایشی تحت عنوان نه جنگ، نه صلح طی ماه‌های آتی در پیش است. صرف‌نظر از اینکه چه اتفاقی بین ایران و آمریکا رخ خواهد داد، آیا جنگ صورت می‌گیرد و یا تنش‌ها تبدیل به نشستن طرفین پای میز مذاکره خواهد شد، مستقیما به قیمت هر بشکه نفت، هزینه انرژی کشورها، نرخ تورم جهانی و حتی مسیر رشد اقتصاد جهان گره خورده است. چه آنکه در روزهای اخیر، نفت برنت در محدوده میانی کانال ۶۰ دلار و نفت‌خام آمریکا (WTI) حوالی ۶۰ دلار معامله شده است. این افزایش قیمت در حالی رخ داده که همزمان برخی فشارهای کاهشی نیز در بازار وجود داشته‌اند؛ از جمله بازگشت بخشی از صادرات نفت قزاقستان پس از تعمیرات فنی و نگرانی‌ها درباره مازاد عرضه در سال ۲۰۲۶.

با این حال آنچه قیمت‌ها را در سطوح بالاتر نگه‌داشته، افزایش حق‌بیمه ریسک ژئوپلیتیک است. معامله‌گران بازار نفت به‌خوبی می‌دانند که خاورمیانه فقط یک منطقه تولیدکننده نیست بلکه شاهراه حیاتی انرژی جهان است و هرگونه بی‌ثباتی در آن می‌تواند آثار زنجیره‌ای بر کل بازار داشته باشد. به‌ویژه وقتی پای ایران در میان باشد؛ کشوری که اگرچه تحت‌تحریم‌های گسترده قرار دارد اما همچنان یکی از بازیگران کلیدی معادلات انرژی، حمل‌ونقل دریایی و ژئوپلیتیک منطقه‌ای به‌شمار می‌رود. از آن‌سو، بازی اوپک‌پلاس هم در بازار نفت نباید نادیده گرفت. هرچند این ائتلاف بزرگ نفتی در اولین جلسه رسمی سال ۲۰۲۶ مواضع قبلی خود را تایید کرده و هرگونه افزایش برنامه‌ریزی ‌شده تولید نفت در فوریه و مارس ۲۰۲۶ را به‌دلیل فصل ضعیف تقاضا و شرایط بازار متوقف کرده است اما این به معنی تصمیم قطعی نیست و ممکن است با افزایش تقاضا، عرضه هم به تناسب افزایش یابد.

نگاه‌ها به گلوگاه انرژی جهان

تقریبا همه تحلیل‌ها، چه در وال‌استریت و چه در اتاق‌های فکر آسیایی، به یک نقطه مشترک می‌رسند: تنگه هرمز. این آبراه باریک، روزانه حدود ۲۰‌میلیون بشکه نفت را از خلیج‌فارس به بازارهای جهانی منتقل می‌کند؛ رقمی که معادل یک‌پنجم مصرف روزانه جهان است. به همین دلیل حتی تهدید به اختلال در این مسیر کافی است تا بازار نفت دچار شوک روانی شود. در چنین شرایطی هر خبر درباره تحرکات نظامی، افزایش ناوگان دریایی یا احتمال درگیری، بلافاصله در قیمت‌ها منعکس می‌شود حتی اگر در عمل هنوز هیچ بشکه‌ای از بازار حذف نشده باشد. تحلیلگران بازار انرژی چهار سناریو مهم را برای بازار نفت در روزهای اخیر به تصویر کشیده‌اند. سناریوی اول بر محور «نه جنگ و نه صلح» می‌چرخد. به گفته آنان محتمل‌ترین سناریو از نگاه بسیاری از تحلیلگران، ادامه وضعیتی است که بازار سال‌هاست با آن زندگی می‌کند یعنی تنش بالا و تهدید لفظی اما بدون درگیری مستقیم. به گفته آنان در این حالت، بازار نفت با نوعی نوسان کنترل ‌شده مواجه خواهد بود. قیمت‌ها نه سقوط می‌کنند و نه وارد جهش‌های افسارگسیخته می‌شوند. حق‌بیمه ریسک در حد چند دلار روی قیمت باقی می‌ماند اما عوامل بنیادین مانند چشم‌انداز عرضه، سیاست‌های اوپک‌پلاس و رشد تقاضای جهانی مانع از جهش پایدار می‌شوند. در این سناریو، نفت برنت می‌تواند در بازه‌ای میان ۶۳ تا ۷۲دلار نوسان کند؛ بازه‌ای که برای تولیدکنندگان قابل‌قبول و برای مصرف‌کنندگان قابل‌تحمل است اما شکننده و وابسته به اخبار سیاسی.سناریوی دوم که طرفدارانش هم آن کم نیستند، حمله محدود آمریکا به ایران است و طبیعتا پاسخی که ایران خواهد داد که نتیجه آن می‌تواند شوک کوتاه‌مدت به بازار باشد. در چنین شرایطی بازار نفت واکنشی سریع و احساسی نشان خواهد داد. تحلیلگران بازار نفت می‌گویند: عمدتا در چنین سناریوهایی قیمت‌ها می‌توانند در کوتاه‌مدت جهش قابل‌توجهی را تجربه کنند. چه آنکه تجربه‌های پیشین نشان می‌دهد که بازار در مواجهه با شوک‌های ژئوپلیتیکی، ابتدا بدترین حالت را قیمت‌گذاری می‌کند و سپس در صورت عدم تحقق اختلال واقعی در عرضه، به عقب بازمی‌گردد.

در این حالت نفت برنت می‌تواند به‌طور مقطعی وارد کانال ۷۰ تا حتی ۸۰ دلار شود اما اگر حمله محدود بماند و مسیرهای صادراتی، به‌ویژه تنگه هرمز باز بمانند، این افزایش پایدار نخواهد بود.

سناریوی سوم که شاید کمی دورتر از انتظار باشد اما کشورهای همسایه را به شدت نگران کرده، گسترش درگیری به خلیج‌فارس است. سناریویی که تحلیلگران از آن به‌عنوان خطرناک‌ترین سناریو یاد می‌کنند، چه آنکه به گفته آنها از نگاه بازار، گسترش درگیری به خلیج‌فارس و ناامن شدن مسیرهای کشتیرانی است. در این وضعیت حتی بدون بسته ‌شدن کامل تنگه هرمز، افزایش هزینه‌های بیمه، حمل‌ونقل و ریسک عملیاتی می‌تواند بازار را وارد فاز جدیدی کند.

در چنین شرایطی نفت دیگر فقط براساس عرضه و تقاضا قیمت‌گذاری نمی‌شود بلکه ترس، بازیگر اصلی بازار خواهد بود. قیمت‌ها می‌توانند به سرعت وارد محدوده ۸۰ تا ۹۵دلار شوند و نوسانات شدید به ویژگی اصلی بازار تبدیل شود.

نفت ۱۰۰ دلاری

خاقانی در گفت‌وگویی با ایلنا هشدار داده که سناریوی تشدید درگیری می‌تواند پیامدهایی فراتر از تصور فعلی بازار داشته باشد. او معتقد است که طبق برآوردهایی که حتی در زمان جنگ ۱۲روزه نیز مطرح شده بود، اگر آتش جنگ به خلیج‌فارس کشیده شود، بهای نفت‌خام بدون تردید از ۱۰۰دلار در هر بشکه عبور خواهد کرد.

به گفته خاقانی صرف اعزام ناوگان جنگی آمریکا به منطقه، ریسک برخورد نظامی را بالا برده و همین مساله باعث افزایش نرخ بیمه نفتکش‌ها و کرایه حمل‌ونقل دریایی شده است؛ موضوعی که به‌صورت مستقیم روی قیمت نهایی نفت اثر می‌گذارد.

این کارشناس انرژی با اشاره به شرایط داخلی ایالات‌متحده می‌گوید: ترامپ با بحران‌های جدی در داخل آمریکا مواجه است و سابقه نشان داده که در چنین شرایطی، سیاستمداران آمریکایی به دنبال انتقال بحران به خارج از مرزها هستند. خاقانی تاکید کرده است که در صورت حمله نظامی آمریکا به ایران این آتش فقط در محدوده مرزهای ایران باقی نمی‌ماند، اگر نفت از مخازن ایران به سطح خلیج‌فارس نشت کند نه‌تنها تنگه هرمز بسته می‌شود بلکه سواحل دیگر کشورها نیز از جمله امارات و قطر نیز دچار چالش خواهند شد. وی با بیان اینکه حمله نظامی و ایجاد ناامنی در خلیج‌فارس بازارهای جهانی را بی‌ثبات می‌کند، گفت: حمله به ایران تنها یک کشور را هدف قرار نخواهد داد بلکه باعث بروز بی‌ثباتی سیاسی، بحران‌‌های اقتصادی، افزایش قیمت نفت و اختلال در مسیرهای تجاری خواهد شد.

بازار روی لبه تیغ

سناریوی آخر از نگاه تحلیلگران انرژی که شاید بتوان آن را کابوس بازار نامید، اختلال در تنگه هرمز است. به گفته آنان بدترین سناریو برای بازار نفت، اختلال جدی یا بسته ‌شدن تنگه هرمز است؛ سناریویی که هرچند بسیاری آن را بعید می‌دانند اما هیچ‌گاه از محاسبات بازار حذف نمی‌شود.

محمود خاقانی، کارشناس انرژی با بیان اینکه ایران در مسیر یکی از مهم‌ترین کریدورهای انرژی جهان قرار دارد و هرگونه اختلال در جریان‌های نفت و گاز باعث افزایش شدید قیمت‌ها خواهد شد، می‌گوید: هرگونه انسداد یا حتی تهدید به اختلال در آبراه راهبردی تنگه هرمز روزانه حدود ۲۰‌میلیون بشکه نفت از آن عبور می‌کند، می‌‌تواند قیمت‌ها را به صورت لحظه‌‌ای جابه‌جا کند.

به گفته وی، در این وضعیت، بازار نفت می‌تواند وارد فاز سه‌رقمی شدن قیمت‌ها شود؛ قیمتی که پیامدهای آن فقط محدود به بازار انرژی نخواهد بود بلکه تورم جهانی، رکود اقتصادی و بی‌ثباتی سیاسی را به‌دنبال خواهد داشت.

بازار جهانی نفت امروزه بیش از هر زمان دیگری به سیاست گره خورده است، در حالی که بنیادهای بازار از احتمال مازاد عرضه در سال‌های آینده حکایت دارند، خاورمیانه و ایران همچنان متغیرهای غیرقابل‌ پیش‌بینی هستند که می‌توانند همه معادلات را برهم بزنند.

تا زمانی که وضعیت «نه جنگ، نه صلح» ادامه دارد، قیمت‌ها در محدوده‌ای قابل‌کنترل نوسان خواهند کرد اما کافی است یک خطای محاسباتی، یک برخورد محدود یا یک حادثه دریایی رخ دهد تا بازار نفت بار دیگر نشان دهد که چرا هنوز هم «طلای سیاه»، حساس‌ترین کالای استراتژیک جهان است.