تکرار یک بحران قدیمی با هزینهای تازه
هستی عبادی– در حالی که صنعت پتروشیمی ایران سال گذشته را با برآوردی حدود ۲میلیارد دلار عدمالنفع ناشی از ناترازی گاز پشت سر گذاشت، زمستان امسال با یک تناقض جدی در روایتها آغاز شده است؛ تناقضی میان آنچه مدیران دولتی از «نبود قطعی گاز» میگویند و آنچه فعالان صنعت از «توقف کامل تولید» گزارش میکنند. تازهترین اظهارات دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت پتروشیمی مبنی بر قطع گاز اغلب واحدهای خوراکگازی برای حدود یکماه، بار دیگر این پرسش را به صدر تحلیلها آورده است: آیا صنعت پتروشیمی امسال واقعا وضعیت بهتری نسبت به سال گذشته دارد یا تنها شکل بحران تغییر کرده است؟
احمد مهدوی ابهری بهصراحت اعلام کرده که گاز همه پتروشیمیهای مصرفکننده بیس گاز – بهجز یک فاز در شیراز- قطع شده و میزان خوراک دریافتی صنعت از حدود ۸۵میلیون مترمکعب به نزدیک ۳۸میلیون مترمکعب در روز کاهش یافته است؛ کاهشی که بهمعنای توقف کامل تولید در بخش قابلتوجهی از واحدهای اوره و متانول است. این سخنان در حالی مطرح میشود که مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، روایت متفاوتی ارائه داده و از «تخصیص متناسب گاز در هماهنگی با شرکت ملی صنایع پتروشیمی» سخن گفته است. فاصله میان این دو روایت، همان شکافی است که هر سال در زمستان خود را تکرار میکند: اولویت مطلق مصرف خانگی و تجاری و قربانی شدن صنایع انرژیبر.
سال گذشته خود فعالان صنعت پتروشیمی رقم عدمالنفع ناشی از قطعی و محدودیت گاز را حدود ۲میلیارد دلار اعلام کردند؛ رقمی که عمدتا به کاهش تولید، از دست رفتن صادرات و خواب سرمایه در واحدهای گازمحور نسبت داده میشد. امسال اگرچه در ماههای ابتدایی سال آمارهای رسمی از رشد تولید و افزایش ظرفیت خبر میداد و حتی رکوردهایی در صادرات ثبت شد اما ورود به فصل سرد بار دیگر نشان داد که مساله ناترازی گاز نه حل شده و نه حتی بهطور پایدار کنترل شده است. تفاوت امسال با سال گذشته بیشتر در «زمان و دامنه» بروز بحران است تا در «ماهیت» آن.
از یکسو دادههای رسمی نشان میدهد ظرفیت اسمی تولید پتروشیمی کشور افزایش یافته و مجموع تولید سالانه نسبت به سال قبل رشد کرده است. صادرات بسیاری از واحدها بهویژه آنهایی که وابستگی کمتری به خوراک گازی دارند همچنان ادامه دارد و حتی از نظر ارزآوری وضعیت بدتری نسبت به سال گذشته گزارش نمیشود. از سوی دیگر قطع یا محدودیت گاز واحدهای اوره و متانول -که جزو مهمترین محصولات صادراتی ایران هستند- به این معناست که بخش قابلتوجهی از ارزشافزوده صنعت درست در فصل اوج مصرف انرژی عملا از مدار خارج شده است.
نکته کلیدی در مقایسه امسال و سال گذشته طول دوره قطعی و میزان تمرکز آن بر واحدهای خاص است. اگر سال گذشته قطعیها گستردهتر و طولانیتر بود، امسال دستکم تا این مقطع بحران بهصورت متمرکزتر اما همچنان پرهزینه بروز کرده است. همین موضوع باعث شده برخی مدیران صنعتی پیشبینی کنند که عدمالنفع امسال «کمتر از سال گذشته» خواهد بود اما هنوز هیچ عدد رسمی و قابل اتکایی ارائه نشده است. با این حال اگر تنها یک ماه توقف کامل تولید چندین مجتمع بزرگ گازمحور را در نظر بگیریم بهسختی میتوان تصور کرد که زیان نهایی به رقمی ناچیز محدود شود.
برآوردهای غیررسمی و تحلیلهای مبتنی بر ظرفیت تولید از دسترفته نشان میدهد که حتی در سناریوی میانگین، عدمالنفع پتروشیمیها در سالجاری میتواند به چندصدمیلیون دلار تا بیش از یکمیلیارد دلار برسد؛ رقمی کمتر از سال گذشته اما همچنان قابلتوجه و اثرگذار بر تراز صادرات غیرنفتی کشور. این در شرایطی است که هرگونه تداوم سرما، افزایش مصرف خانگی یا تاخیر در بازگشت گاز به واحدهای صنعتی میتواند این برآوردها را به سناریوی بدبینانهتر نزدیک کند.
در نهایت آنچه تصویر امسال صنعت پتروشیمی را شکل میدهد نه صرفا آمارهای تجمیعی تولید و صادرات بلکه تجربه زمستانی واحدهایی است که باوجود سرمایهگذاریهای کلان، همچنان با اولین موج سرما از مدار خارج میشوند. اگرچه ممکن است مجموع عملکرد سالانه نسبت به سال گذشته اندکی بهبود نشان دهد اما تا زمانی که مساله ناترازی گاز و اولویتبندی مصرف بهصورت ساختاری حل نشود، پتروشیمی ایران هر زمستان با نسخهای جدید از همان بحران قدیمی روبهرو خواهد بود؛ بحرانی که هزینه آن مستقیم یا غیرمستقیم در نهایت به اقتصاد کلان کشور تحمیل میشود.
وابستگی شدید متانول و اوره به گاز؛ عامل اصلی تعطیلی خطوط تولید
حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفت، گاز و پتروشیمی در گفتوگو با «جهانصنعت» بیان کرد: پتروشیمیهایی که هم سوخت و هم خوراک آنها گاز است قطعا از گاز متان استفاده میکنند. با توجه به وضعیت سرمای امسال و کمبود گاز موجود، این واحدها حتما با مشکل مواجه میشوند. قاعدتا امسال نیز برخی پتروشیمیهای تولیدکننده متانول و اوره در بعضی موارد کل خط تولید و در برخی موارد یکی از دو خط خود را تعطیل کردهاند.
وی ادامه داد: در حال حاضر اگر مصرف هفتگی گاز دوباره افزایش پیدا کند و به بالای ۱۲۵میلیون مترمکعب برسد، این میزان معادل کل گاز تولیدی عسلویه است. برای اینکه از خاموشی جلوگیری و از سوی دیگر بتوانیم مصرف خانگی را تامین کنیم، ناچار هستیم مصرفکنندگان بزرگ گاز یعنی واحدهای فولادی و همچنین واحدهای پتروشیمی را قطع کنیم بنابراین عمده فشار و مشکل بر واحدهای متانولی وارد میشود.
حسینی تاکید کرد: به همین دلیل به این واحدها اعلام شده است که تعمیرات اساسی خود را به زمستان موکول کنند تا در زمانی که گاز در اختیار نداریم، این واحدها بتوانند عملیات تعمیرات خود را انجام دهند. برآورد میزان خسارت معمولا نمیتواند خیلی دقیق باشد و اغلب محاسبات اعتباری است. تا این لحظه نیز هیچ واحدی بهصورت جداگانه اعلام نکرده که چه میزان خسارت متحمل شده است.
او با بیان اینکه خوشبختانه خوراک گاز در صنعت پتروشیمی متنوع است و اینگونه نیست که تمام خوراک واحدها صرفا گاز متان باشد، افزود: ما گاز اتان هم مصرف داریم و برخی واحدها از آن استفاده میکنند بنابراین اینطور نیست که کل صنعت پتروشیمی کشور بهطور کامل خوراک گازی داشته باشد و بهدلیل کمبود گاز دچار مشکل شود اما واحدهای اوره و متانول بهشدت وابسته هستند، هم از نظر خوراک که متان است و هم از نظر سوخت.
حسینی همچنین با تاکید براینکه قطعا باید بهسمت استفاده از خوراکهای جایگزین حرکت کنیم، توضیح داد: این قابلیت در صنعت وجود دارد که تکمحصولی نباشیم و بتوانیم از سایر خوراکها استفاده کنیم اما مزیت گاز متان آنقدر بالاست که کمتر واحدی حاضر است برای خوراک خود، منابع دیگر، سوختهای جایگزین یا سایر حاملهای انرژی را جایگزین کند.
سخنگوی اوپکس گفت: میزان اعداد و ارقام نهایی خسارت و درآمد نیز به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ هم به تعداد روزهایی که هوا سرد است و واحدها تعطیل میشوند و هم به قیمتهای جهانی. بههرحال قیمت جهانی متانول امسال نسبت به سال گذشته پایینتر بوده اما قیمت اوره بالاتر است بنابراین اینکه در نهایت چه عددی به دست میآید باید در پایان دوره محاسبه و سپس اعلام شود.
سالجاری قطعا بدتر از سال گذشته نخواهد بود
مرتضی بهروزیفر، کارشناس انرژی در گفتوگو با«جهانصنعت» درباره قطعی گاز صنایع تاکید کرد: اگر اتفاق خاصی رخ ندهد و شرایط جوی بهطور غیرمتعارف بهویژه سردتر از سال گذشته نشود، وضعیت تامین انرژی در سالجاری قطعا بدتر از سال گذشته نخواهد بود. در سال گذشته کمبود شدید سوخت مایع نیروگاهها و همزمانی آن با مشکلات گسترده در تامین برق، کشور را با چالشهای جدی مواجه کرد و در نهایت تنها امکان حفظ حداقلها فراهم شد.
وی با بیان اینکه امسال دستکم از این منظر شرایط متفاوت است، مطرح کرد: طبق گزارشهای منتشرشده حدود ۸۵درصد گاز تولیدی کشور در بخش خانگی مصرف میشود. این آمار نشان میدهد که تامین گاز صنایع با محدودیتهایی همراه بوده یا اطلاعات شفافی در این زمینه ارائه نمیشود بهگونهای که احتمال قطع یا کاهش گاز برخی صنایع دور از انتظار نیست.
بهروزیفر در پایان خاطرنشان کرد: با وجود این در صورت عدم بروز شرایط غیرمنتظره بعید بهنظر میرسد میزان خسارتها به سطح سال گذشته برسد. سال گذشته رقم زیانها حدود ۲میلیارد دلار برآورد میشد اما با توجه به شرایط موجود و پیشبینیهای انجامشده، انتظار نمیرود امسال این میزان تکرار شود. لازم به ذکر است که این موضوع عمدتا به بخشخصوصی مربوط میشود و خوشبختانه وابستگی مستقیم گستردهای در این زمینه وجود ندارد.
