نبرد روایت ها
جهان صنعت – بیش از دو ماه پس از اعلام آتشبس میان ایران و آمریکا که در پی رایزنیهای گسترده مقامهای ارشد پاکستانی بهویژه فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش و شهباز شریف نخستوزیر پاکستان انجام شد، سرانجام حوالی نیمروز گذشته بود که آنچه طی حدود یکهفته گذشته ازسوی رسانههای غربی و عمدتا به نقل از مقامهای ارشد آمریکایی درباره احتمال امضای توافقی قریبالوقوع میان تهران و واشنگتن منتشر شده بود، به تایید رسانههای ایرانی و متعاقبا مقامهای ارشد دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی نیز رسید. خبری که البته ابتدا حوالی نیمروز گذشته، ایرنا بهعنوان خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی روی خروجی خود فرستاد. گزارشی که اگرچه در آن حتی برخی محورهای اصلی پیشنویس توافق نیز مطرح و تشریح شده بود اما لابهلای سطور آن میشد کماکان نشانههایی آشکار از بیاعتمادی و عدم قطعیت را مشاهده کرد؛ تا جایی که حتی در تیتر اصلی این خبر که ایرنا آن را بهصورت «اختصاصی» روی خروجی خود فرستاد، در گزارهای پرسشی تاکید شده بود که «تفاهمنامه پایان جنگ چه مسائل و موضوعاتی را دربرمیگیرد؟!» ایرنا که در همان سطور آغازین گزارش خود، به نقل از سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران تاکید کرده بود که «پس از یکماه و نیم تبادل پیام، کلیات و متن تفاهمنامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا تقریبا نهایی شده و در انتظار تصمیم نهایی نهادهای تصمیمگیری در ایران است»، بالافاصله این گزاره را نیز یادآور شده بود که «در طول این مدت، این متن دستخوش تغییرات زیادی شدهاست.» گزارهای که کماکان نشانهای است از اینکه تا وقتی متن نهایی این توافق به امضای طرفین نرسیده و جزئیات آن بهطور مشترک منتشر نشود، کماکان نمیتوان با اطمینان از «پایان جنگ» و دستیابی به «صلحی پایدار» میان ایران و آمریکا سخن گفت چنانکه ایرنا در همان سطور آغازین این گزارش نهتنها تاکید کرده بود که کلیات و متن تفاهمنامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا در انتظار تصمیم نهایی نهادهای تصمیمگیری در ایران است بلکه در عین حال یادآور شده بود که پیشنویس این تفاهمنامه که با هدف پایان دادن به جنگ میان ایران و آمریکا تدوین شده، «تقریبا» نهایی شده است! تفاهمنامهای که بنابر اعلام خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی، «فرآیند بررسی طرح ایران که از آن بهعنوان یک «طرح دومرحلها» یادشده، از ۵اردیبهشتماه و با سفر عباس عراقچی به اسلامآباد آغاز شد.
ذوقزدگی زودهنگام ترامپ از توافقی که قرار است در اروپا امضا شود!
حدود ۱۲ ساعت پیش از آنکه بالاخره تهران نیز آنچه را که یک هفتهای است رسانهها و مقامهای آمریکایی به استقبال آن رفته و از آن سخن میگویند، تایید کند، دونالد ترامپ در توضیحاتی که در اتاق بیضی کاخ سفید خطاب در اختیار خبرنگاران قرار داد، از «احتمال امضای توافق در اروپا» خبر داد و تاکید کرد که نماینده واشنگتن برای امضای این توافق احتمالی، کسی نیست مگر جیدی ونس که ریاست هیات مذاکرهکنندگان آمریکا در اسلامآباد را نیز برعهده داشت. ترامپ در حالی که هنوز اخبار دستیابی بهتوافق بهطور رسمی به تایید تهران نرسیده بود، حتی درباره زمان امضای این توافق نیز گمانهزنی کرد و گفت که این توافق، «آخر هفته جاری(شنبه یا یکشنبه) در یک کشور اروپایی امضا میشود.» رییسجمهور آمریکا در حالی مدعی شد که «تنگههرمز به محض امضای توافق بهصورت رسمی باز خواهد شد» که لحن و نوع بیان او، آشکارا نشان از این داشت که او سعی دارد بازگشایی تنگه هرمز یا به بیان دقیقتر، بازگشت وضعیت عبور و مرور کشتیها از این آبراه راهبردی به شرایط پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران و جنگی که قریب به ۴۰ روز ادامه یافت را بهعنوان دستاورد بزرگ و مهم خود به افکار عمومی و رسانههای آمریکایی بفروشد. دستاوردی که بنابر اذعان ترامپ، نتیجه قریب به دوماه رایزنی، تبادل پیام و مذاکره مستقیم و غیرمستقیمی است که حتی تا ساعاتی پیش از تایید خبر دستیابی طرفین به کلیات متن توافق ازسوی جمهوری اسلامی نیز کماکان ادامه داشت. تا جایی که ترامپ در همان سخنرانی نیز به این مهم اشاره کرد و گفت که «هماکنون با تعدادی از رهبران کشورهای خاورمیانه ازجمله شیخ تمیم بن حمد آلثانی امیر قطر گفتوگو کردم.» او همچنین تنها ساعتی پیش از طرح این ادعاها، در پیامی که در واپسین ساعات شامگاه پنجشنبه به وقت تهران از طریق شبکه اجتماعی تروثسوشیال منتشر کرد نیز به این رایزنیهای گسترده دیپلماتیک اشاره و تاکید کرد که «مذاکرات و نکات نهایی، هم از نظر چارچوب کلی و هم در جزییات کامل، توسط همه طرفهای درگیر شامل ایالاتمتحده، اسرائیل، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، ترکیه، پاکستان، بحرین، کویت، اردن، مصر و دیگران تایید شده است.» او که پیشتر برای چندمینبار طی دو، سه ماه گذشته، تهدیدهایی را در راستای حمله به زیرساختهای حیاتی ایران مطرح کرده بود، اینبار هم همچون تمامی دفعات پیشین، مدعی شد که «بهدلیل نزدیک شدن به توافق با ایران، حملات و بمبارانهای برنامهریزیشده امشب آمریکا را لغو کردم.» رییسجمهور آمریکا البته درعینحال تاکید کرد که «محاصره دریایی تا زمان نهایی شدن این توافق بهطور کامل و با قدرت به قوت خود باقی خواهد ماند.»
۲روایت یکسر متفاوت درباره یک توافق احتمالی
با این همه هنوز ساعتی از انتشار این سخنان دونالد ترامپ نگذشته بود که فارس به نقل از یک منبع آگاه نزدیک به تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی تاکید کرد که «هیچ متنی برای یادداشت تفاهم اولیه با آمریکا تایید نشده است.» همزمان اما وبسایت اکسیوس با اشاره به سفر چهارشنبه هیات قطری به تهران که ظاهرا بلافاصله پس از مذاکرات اعضای ارشد این هیات با مقامهای کاخ سفید انجام شده بود، از «تلاش علی آلثانی، فرستاده قطر و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران برای رفع اختلافات باقیمانده بین آمریکا و ایران» خبر داد و تاکید کرد که این «مذاکرات تا پاسی از شامگاه چهارشنبه در تهران ادامه یافته است.» اکسیوس در ادامه گزارش خود با استناد به آنچه سه منبع آگاه از مذاکرات در اختیار این رسانه قرار داده بودند، از این خبر داد که «قطریها و ایرانیها بر این باور بودند که به متنی مورد توافق دست یافتهاند که آمریکا نیز آن را خواهد پذیرفت.» آن هم در حالی که بلافاصله در خبری رسمی که به نقل از سخنگوی وزارت امور خارجه قطر منتشر شد، آنچه پیشتر درخصوص آزادسازی اموال بلوکهشده ایران در دوحه منتشر شده بود، تکذیب کرد و با «جعلی» خواندن این اخبار نوشت: «دوحه قرار نیست ۱۲میلیارد دلار به ایران بدهد.» اکسیوس درعینحال در بخش پایانی گزارش خود که میتوان آن را چکیده یا به تعبیری مهمترین بخش این گزارش نیز درنظر گرفت، از «کاهش اختلافات به سه موضوع کلیدی» خبر داد و مدعی شد که این موضوعات سهگانه عبارتند از: «سازوکار آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران که مهمترین مساله برای ایرانیان است»، «ترتیبات بازگشایی تنگه هرمز در طول دوره آتشبس ۶۰ روزه» و «نحوه انجام مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران در طول دوره آتشبس ۶۰ روزه.»
سرانجام تایید توافق موردادعای واشنگتن ازسوی تهران
سرانجام دقایقی پس از نیمروز جمعه ایرنا در گزارشی اختصاصی، پیشرفت چشمگیر مذاکرات و فراتر از آن، دستیابی طرفین به پیشنویس توافق ایران و آمریکا را تایید کرد و نوشت: «متن اصلی تفاهمنامه پایان جنگ براساس طرح ۱۴ مادهای ایران و در چارچوب پیشنهاد ایران برای احاله مذاکرات مرتبط با پرونده هستهای به پس از پایان قطعی جنگ تهیه شدهبود که از همان ابتدا اصول این پیشنهاد مورد پذیرش آمریکا قرار گرفت.» هرچند ایرنا در بند بعدی این گزارش تاکید کرد که «با وجود موافقت اصولی دوطرف بر یک چارچوب دو مرحلهای(پایان جنگ در تمامی جبههها در مرحله نخست و مذاکره هستهای در مرحله دوم)، جزئیات این تفاهم بهدلیل فقدان اعتماد و سوءظن شدید طرفهای درگیری به یکدیگر وارد فرآیند طولانی اصلاحات مکرر و جرح و تعدیلهای چندینباره شد.» ایرنا درعینحال با تاکید بر اینکه سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز تایید کرده که «متن تفاهمنامه از روز پنجشنبه عملا به ایستگاه نهایی نزدیک شده» و «بهلحاظ متنی، متن تقریبا و در بخش عمده خود نهایی شده است.» سخنگوی دستگاه دیپلماسی همچنین با تاکید بر اینکه «روند تصمیمگیری در کشور ما کاملا روشن است»، یادآور شد که «مراجع ذیربط نظام باید درباره جزءبهجزء متن و هرگونه تفاهم احتمالی به جمعبندی برسند و به محض آنکه به جمعبندی نهایی دست پیدا کنیم، حتما به صورت رسمی اعلام خواهیم کرد.» بقائی همچنین در حالی از «دقت حداکثری هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی بر تامین منافع ملی در متن توافق» سخن گفت که بلافاصله تاکید کرد که «صرف امضای تفاهم پایان جنگ به معنای رعایت آن ازسوی طرفهای آمریکایی و اسرائیلی نیست.»
محورهای ۷گانه پیشنویس توافق بهروایت ایران
با این همه بیتردید مهمترین بخش این گزارش ایرنا، بخش پایانی آن بود؛ آنجا که خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی، پس از رد آنچه طی قریب به یکماه گذشته درباره جزئیات متن توافق در رسانهها منتشر شده و تاکید بر اینکه «تمامی متنهای منتشرشده در رسانهها، صرفا گمانهزنیهای رسانهای هستند» و حتی آن دسته از متونی که «بهشکلی گمراهکننده» تحت عنوان «متن نهایی» رسانهای شدهاند، «فاقد اعتبار» بوده و مورد تایید نیستند، در هفت بند «خطوط کلی متن کنونی توافق» را تشریح کرد. موارد هفتگانهای که باتوجه به تاکید همین گزارش ایرنا بر اینکه «متن اصلی تفاهمنامه پایان جنگ براساس طرح ۱۴ مادهای ایران» تهیه شده و «از همان ابتدا، اصول این پیشنهاد مورد پذیرش آمریکا قرار گرفت»، دستکم به این معناست که تمامی محورهایی که مورد توافق طرفین قرار گرفته، این هفت موردی که ایرنا برشمرده نیست و احتمالا دستکم هفت محور و موضوع دیگر نیز مطرح است که ایرنا احتمالا بنابر برخی مصالح، در حال حاضر تمایلی به اشاره به آنها ندارد. هرچند ایرنا در سطور پایانی این گزارش صراحتا تاکید کرده که «هیچ موضوع دیگری در دستورکار مذاکرات قرار نخواهد داشت.» به هر تفسیر خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی، چنانکه اشاره شد به هفتمورد مشخص بهعنوان «خطوط کلی متن کنونی توافق» اشاره کرده که عبارتند از: «پرونده هستهای»، «تنگه هرمز»، «پایان جنگ در تمامی جبههها»، «داراییهای مسدودشده»، «غرامت جنگ»، «تحریمها» و البته «مذاکرات آینده». این در حالی است که در این گزارش، ذیل بحث از محور نخست که همان بحث «پرونده هستهای» باشد، تاکید شده «در شرایط کنونی هیچ توافقی در مورد پرونده هستهای انجام نمیشود، ایران هیچ تعهد جدیدی نمیدهد و چارچوب برنامه صلحآمیز هستهای ایران در پی امضای تفاهم دستنخورده باقی میماند.» بنابر این گزارش، «براساس پیشنهاد اولیه ایران، هرگونه مذاکره هستهای در مهلت ۶۰ روزه پس از امضای تفاهمنامه انجام خواهد شد و اشارههای گذرایی که در متن تفاهمنامه به برنامه هستهای ایران شده، هیچیک تعهد جدیدی برای ایران ایجاد نمیکند و صرفا اشاره به مذاکرات بعدی و تعهد قطعی ایران بر عدم توسعه تسلیحات هستهای براساس سیاست همیشگی نظام جمهوری اسلامی ایران است.»
در ادامه با اشاره به موضوع «تنگه هرمز»، تاکید شده «برخلاف برخی ادعاهای عجیب در رسانهها، ایران به هیچ عنوان در این متن تعهدی درمورد واگذاری مدیریت یا بازگشت شرایط تنگه هرمز به پیش از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به طرف مقابل نمیدهد.» همچنین ذیل بحث از مساله «پایان جنگ در تمامی جبههها» که از آن بهعنوان «هدف اصلی امضای تفاهمنامه» اشاره و تاکید شده که بنابر پیشنویس این توافق، «آمریکا تعهد میدهد که رژیم اسرائیل را وادار به پایان جنگ در لبنان کند.»
ایرنا سپس به موضوع «داراییهای مسدودشده» یا همان اموال بلوکهشده ایران اشاره و تاکید کرده «فرآیند روشنی برای آزادی داراییهای ایران همزمان با امضای تفاهمنامه و در طول مذاکرات در نظر گرفته شده» و «تهران تضمینهای روشنی برای آزادی این داراییها براساس سازوکارهای مشخص و موردنظر تهران دریافت کرده است.» همچنین در ادامه با اشاره به موضوع «غرامت جنگ»، به تاکید ویژه جمهوری اسلامی به این مهم اشاره شده و آمده است: «درست مانند داراییهای مسدودشده، تهران تضمینهای مشخصی درمورد دریافت خسارات از طرفهای ثالث دریافت کردهاست» و بالاخره در بحث از «مذاکرات آینده» که هفتمین و آخرین محوری است که در این گزارش به آن اشاره و تاکید شده که «در چارچوب تفاهمنامه برنامهای برای مذاکرات ۶۰ روزه میان ایران و آمریکا در نظر گرفته شده است.» مهلتی که بنابر گزارش ایرنا، مشخصا بهمنظور مذاکره و «حل و فصل سه مساله» تعیین شده تا طرفین در مهلت ۶۰ روزه، درباره «استمرار برنامه صلحآمیز هستهای ایران»، «رفع تمامی تحریمهای یکجانبه و غیرقانونی آمریکا» و «سازوکار جبران خسارات واردشده به ایران در جنگ» به تفاهم و توافق برسند. ایرنا در عین حال مینویسد: «براساس برنامهریزی انجام شده، در صورت امضای تفاهمنامه پایان جنگ و توفیق در مذاکرات ۶۰روزه، توافق نهایی در یک جدول زمانی مشخص و به صورت گام به گام، در چارچوب گامهای متناظر عملی خواهد شد.»
۷ یا ۱۴؛ شمار محورهای موردتوافق کدام است؟!
در شرایطی که اما اختلاف روایتهایی که مقامها و رسانههای ایرانی و آمریکایی درباره این توافق احتمالی بهدست دادهاند بهویژه در شرایط کنونی که هنوز جزئیات چندانی از متن پیشنویس رسانهای نشده و اصولا نخستین بارقههای امید برای دستیابی به این توافق رویت شده، اتفاق عجیب و شگفتانگیزی نیست، انتشار روایتهایی در برخی منابع رسانهای داخلی به نقل از بعضی افراد و چهرههای سیاسی که بهعنوان «افراد نزدیک به هیات مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی» معرفی میشوند، ابهاماتی را درباره محتوای واقعی این توافق احتمالی ایجاد کرده است. نکتهای که ایسنا بهعنوان دیگر خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی نیز در گزارشی به آن اشاره کرده و با ادبیات و لحنی انتقادی نوشته باوجود آنکه سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی صراحتا تاکید کرده که «جزئیات توافق احتمالی تا زمان نهایی شدن و امضا منتشر نخواهد شد» و بررسیها کماکان در جریان است، «روایتهایی ازسوی برخی منابع نزدیک به هیات مذاکرهکننده ایران منتشر شدهاند» که دستکم برخی از آنها منجر به شکلگیری ابهام در افکار عمومی شده است. ایسنا پس از ارائه توضیحاتی مختصر درباره همان محورهای هفتگانهای که در گزارش اختصاصی ایرنا نیز مورد اشاره قرار گرفته بود، به روایتهای متناقض دیگری، ازجمله آنچه تحت عنوان «پیشنویس تفاهمنامه ۱۴مادهای ایران و آمریکا» منتشر شده، اشاره کرده و آورده «براساس این گزارش توقف دائمی و فوری جنگ در همه جبههها ازجمله لبنان، تعهد آمریکا به عدم مداخله در امور داخلی ایران، رفع محاصره دریایی ظرف ۳۰ روز، خروج نیروهای آمریکایی از پیرامون ایران و بازگشایی تنگه هرمز با ترتیبات موردنظر تهران ازجمله مفاد اصلی پیشنویس عنوان شده است. این روایت همچنین به تعلیق تحریمهای مرتبط با فروش نفت و محصولات پتروشیمی، دسترسی ایران به منابع مالی حاصل از فروش انرژی، ارائه طرحهای بازسازی ایران به ارزش حداقل ۳۰۰میلیارد دلار ازسوی آمریکا و متحدانش و آغاز مذاکرات ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی اشاره میکند. در بخش دیگری از این گزارش، تکرار تعهد ایران در چارچوب پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای مبنی بر عدم تولید سلاح هستهای، عدم اعمال تحریمهای جدید ازسوی آمریکا در دوره مذاکرات، آزادسازی ۲۴میلیارد دلار از منابع مسدودشده ایران و تشکیل سازوکار نظارتی برای اجرای توافق ذکر شده است.»
