معمای تشنگی تهران
پویا اصل باغ– باران بارید؛ آنقدر که حتی در برخی از شبهای گرم خردادماه خیابانهای پایتخت خیس شد و بسیاری تصور کردند کابوس چندساله خشکسالی تهران روبهپایان است. بارشهای نسبتا مناسب ماههای گذشته نیز این تصور را تقویت کرد که وضعیت منابع آبی پایتخت بهبود یافته و نگرانیها درباره کمآبی کاهش پیدا کرده است. با این حال گزارشهای رسیده به«جهانصنعت» از برخی مناطق تهران و نقاط حاشیهای شهر نشان میدهد که شهروندان طی هفتههای گذشته با افت فشار آب و حتی قطعیهای مقطعی مواجه بودند؛ موضوعی که بار دیگر بحران آب را بهیکی از دغدغههای اصلی ساکنان پایتخت تبدیل کرده است. این وضعیت درحالی رخ میدهد که آمارهای بارش درظاهر از سال آبی نسبتا مطلوب حکایت دارند. در چنین شرایطی متناقضی هریک از کارشناسان و مسوولان تقصیر بیآبی تهران را بهگردن گروهی میاندازند. برخی معتقدند حوزه کشاورزی و صنایع عامل اصلی هدررفت منابع آبی هستند درحالیکه برخی دیگر مصارف خانگی را مسبب اصلی این وضعیت میدانند. حال باتوجه بهاین شرایط این پرسشها بیش از همه اهمیت پیدا میکنند که وضعیت واقعی منابع آبی و سدهای تهران چگونه بوده و آیا پایتخت در آستانه تابستان با تنش آبی مواجه است؟
تهران میان باران و عطش
براساس آخرین آمار اعلامی ازسوی شرکت مدیریت منابع آب ایران از وضعیت سدهای تهران باید گفت که سد ماملو کمترین و سد طالقان بیشترین حجم آب را دارد اما درمجموع وضعیت سدهای تهران مساعد نیست. برآوردها حاکی از آن است برای تامین آب تهران در یک سال آبی متعادل به۸۰۰میلیونمترمکعب آب در پنجسد نیاز است که در سالهای خشکسالی میانگین ذخیره سدها حدود ۵۰۰میلیونمترمکعب بود اما سال آبی امسال با ۲۵۰میلیونمترمکعب آغاز شده است. بهگفته مسوولان در سال آبی جاری برخی استانها بهویژه مناطق نزدیک بهاستان تهران و حوالی دریاچه نمک بارش کمتری را تجربه کردند. برای مثال استان تهران با کاهش ۳۰درصدی بارش مواجه بوده است. بهدلیل آنکه توزیع بارش در حوضههای آبریز منتهی بهسدهای کشور در استانهایی مانند تهران، قم، البرز، خراسان رضوی و مرکزی مطلوب نیست و سدهای این مناطق همچنان وضعیت مناسبی ندارند.
طبق آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران تا تاریخ ۲خردادماه موجودی مخزن سد امیرکبیر به۱۱۸میلیونمترمکعب رسیده که تنها بیانگر ۶۶درصد پرشدگی این سد است. این میزان نسبتبه مدت مشابه سال گذشته حجم ۶۰درصدی را نشان میدهد. موجودی مخزن سد لار نیز تنها ۷۳میلیونمترمکعب ثبت شده و پرشدگی این سد به۸درصد رسیده که این رقم نسبتبه مدت مشابه سال قبل حدود ۱۰درصد کاهش یافته و آمار منتشرشده گویای آن است که موجودی مخزن سد لتیان ۶۷میلیونمترمکعب بوده که نشاندهنده پرشدگی ۸۹درصد است. میزان تغییرات آن نیز نسبتبه مدت مشابه سال گذشته ۳۲درصد است. ازسویدیگر موجودی مخزن سد ماملو درمقایسه با چهارسد دیگر تهران نامناسب است بهگونهای که موجودی مخزن این سد ۳۹میلیون مترمکعب بوده که پرشدگی آن به۱۶درصد رسیده و میزان تغییرات آن نسبتبه سال گذشته ۳۶درصد اعلام شده است. دراینمیان وضعیت سد طالقان نسبتبه سایر سدهای تامینکننده آب تهران اندکی بهتر گزارش شده بهطوری که موجودی مخزن این سد ۲۰۰میلیونمترمکعب بوده و پرشدگی آن به۴۸درصد رسیده اما نسبتبه سال گذشته کاهش ۱۳درصدی حجم مخزن را نشان میدهد.
کفاف کِی دهد این بادهها بهمستی ما؟
اسماعیل کهرم، کارشناس سرشناس محیطزیستی و مشاور پیشین سازمان حفاظت از محیطزیست با بیان اینکه نباید فریب بارشهای اخیر را خورد به«جهان صنعت» گفت: آنچه بنده مطالعه و مشاهده کردم این است که مساله آب در ایران صرفا بهمیزان بارشها محدود نمیشود. ما گاهی با دورههایی از خشکسالی مواجه بودیم و پس از آن بارشهایی رخ داده اما خاک بهدلیل خشکی شدید ابتدا بخش زیادی از آب را در خود جذب میکند. بهتعبیر قدیمی «کفاف کِی دهد این بادهها بهمستی ما؟» یعنی وقتی زمین و خاک مدتها خشک بوده باشد هر قطره آبی که میبارد ابتدا صرف اشباع لایههای خشک میشود و تازمانیکه این خللوفرج پر نشود جریان آب بهشکل پایدار در سطح شکل نمیگیرد.
برای مثال در مناطقی مانند تالاب هامون زمانی که آب از سمت افغانستان رها میشود بهدلیل وجود شکافها و خشکی شدید مسیر روزهای متوالی طول میکشد تا این خللوفرج پر از آب شود و آب بهمسیر اصلی بازگردد. این نشان میدهد که خشکی خاک تا چهاندازه میتواند در هدررفت یا تاخیر در جریان آب موثر باشد. حتی در برخی موارد بهظاهر آب وارد منطقه میشود اما پیش از آنکه بهشکل قابل مشاهده در بستر رودخانه یا تالاب دیده شود در زمین فرو میرود.
وی افزود: در منطقه دریاچه پریشان در ۱۲کیلومتری کازرون نیز وضعیتی مشابه مشاهده شده است. در گذشته این تالاب تا حدود ۱۸متر آب داشته اما بهدلیل خشکی شدید خاک باقیمانده علوفهها و پوشش گیاهی بستر تالاب در شرایطی قرار گرفته که حتی پدیدهای شبیه خودسوزی رخ داده بهاین معنا که نور خورشید مانند ذرهبین عمل کرده و باعث سوختن گیاهان خشک شده است. این میزان خشکی نشاندهنده عمق بحران در منابع طبیعی است. ازسویدیگر گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد در بخشهایی از شرق تهران نیز با خشکسالی و تنش آبی مواجه هستیم. بهنظر من نمیتوان این مساله را صرفا به بارش یا مدیریت محدود کرد و هردوعامل درکنار هم نقش دارند. متاسفانه در برخی مناطق نوعی نگرش وجود دارد که تصور میکنند با پرداخت هزینه آب مسوولیت مصرف نیز پایان مییابد درحالیکه این نگاه نادرست است. حتی تجربه شخصی من نشان میدهد که گاهی باوجود تذکر درباره نشت یا هدررفت آب واکنش مناسبی صورت نمیگیرد و این مساله بهنوعی بیتوجهی عمومی تبدیل شده است.
این کارشناس محیطزیستی اشاره کرد: چندین سال پیش در مصاحبهای هشدار دادم که اگر خشکسالیها ادامه یابد و مصرف آب بههمین شدت باشد تهران در همین بازه زمانی با کمبود و بیآبی مواجه خواهد شد. این پیشبینی نهتنها از سوی من بلکه از سوی بسیاری از متخصصان آب نیز مطرح شده بود. یک بار هم بنده همان زمان در روزنامهها عرض کردم که باید آب را بهدست کارشناسان آب، محیطزیستیها و کسانی که آب را میشناسند بسپارند.
آب؛ اساس حیات
کهرم اظهار کرد: مساله دیگری که وجود دارد تفاوت در وضعیت سفرههای آب زیرزمینی در سطح شهر تهران است. بهدلیل شیب طبیعی این سفرهها در برخی مناطق مانند جنوب شهر عمق آبهای زیرزمینی بیشتر است درحالیکه در شمال و شمالشرق تهران با کمبود بیشتری مواجه هستیم. همینموضوع درکنار مصرف بالای آب باعث میشود برخی مناطق همیشه در وضعیت کمآبی قرار داشته باشند. بهباور من اگر هموطنان همکاری کنند امکان مدیریت آب وجود دارد. تلاشهای مجموعههای آب و فاضلاب نیز قابل تقدیر است و واقعا برای تامین و استمرار جریان آب زحمت میکشند اما بدون همراهی مردم این تلاشها بهنتیجه مطلوب نمیرسد. حتی یک قطره آب میتواند اساس زندگی و شادی انسان را تحتتاثیر قرار دهد.
این کارشناس محیطزیستی در پایان بیان کرد که ما باید چنین نگاههایی را در جامعه تقویت کنیم. ازطریق رسانهها، هنرمندان و نهادهایی مانند آبفا تا مردم بدانند که آب صرفا یک مصرف روزمره نبوده بلکه پایه حیات است. همانطورکه در متون دینی نیز آمده است: «و جعلنا منالماء کل شیء حی»؛ خداوند هر چیز زندهای را از آب قرار داده است. این حقیقت امروز نیز کاملا صادق است. حتی در مطالعات فضایی نیز همین اصل دیده میشود. در ناسا زمانی که بهدنبال کشف حیات در سیارات دیگر هستند اولین معیار وجود آب مایع است. یکی از پژوهشگران جوان در پروژهای گفته بود که جایی که آب باشد امکان حیات وجود دارد. بههمین دلیل است که در اقمار برخی سیارات توجه ویژهای بهوجود آب زیرسطحی میشود چون احتمال حیات در آنجا مطرح است. درنهایت باید گفت آب اساس حیات است و بدون آن هیچچیز پایدار نمیماند.
باران هست اما آب نیست
فارغ از اینکه مقصر اصلی بیآبی پایتخت حوزههای کشاورزی صنعت و بخش خانگی است یا تغییرات اقلیمی و شرایط زیستمحیطی، توجه بهاین مساله باید در اولویت همگان قرار گیرد. در روزهایی که خبر جنگ، مذاکره و توافق در صدر اخبار قرار دارد نباید از موضوع کمبود آب در پایتخت و دیگر شهرهای کشور غافل شد. بارشهای نسبتا مناسب ماههای گذشته توانست تاحدی از شدت بحران بکاهد و بخشی از تنش آبی را در برخی مناطق کاهش دهد اما با این حال تهران همچنان با مشکل کمآبی و افت فشار آب مواجه است. کارشناسان معتقدند تغییر در الگوی مصرف در بخشهای کشاورزی، صنعت و خانگی از الزامات اساسی برای جلوگیری از رسیدن بهوضعیتهای بحرانی مثل ساعت صفر آب در پایتخت است. ازسویدیگر اصلاح سیاستگذاریها و مدیریت منابع آبی از سوی نهادهای تصمیمگیر نیز میتواند نقش تعیینکنندهای در کنترل این وضعیت داشته باشد. درعینحال درپی جنگ و درگیریهای اخیر آسیب بهبرخی زیرساختهای تصفیه و انتقال آب نیز نگرانیهایی را درباره تشدید بحران آب در برخی مناطق جنوبی کشور ایجاد کرده است. بیآبی محدود بهتهران نیست و کلانشهرهای بزرگ کشور نیز از این پدیده در امان نیستند. هرچند همراهی مردم در زمینه صرفهجویی در سالهای اخیر تا حدی از فشار مصرف کاسته اما همچنان تداوم این رفتار و نهادینهشدن فرهنگ مصرف بهینه ضروری است.
