مطالبه جهانی « رفع حصر»
جهان صنعت – «محاصره تنگه هرمز»؛ این خلاصه چند متن مفصلی است که دونالد ترامپ درپی شکست مذاکرات اسلامآباد و بازگشت هیاتهای مذاکرهکنندگان ایران و آمریکا به تهران و واشنگتن، در شبکه اجتماعی تروث سوشال منتشر کرد؛ پیامهایی که رییسجمهور آمریکا در حالی در یکی از آنها از صدور آخرین فرمان خود به نیروهای مسلح ایالات متحده مبنیبر محاصره جزایر ایرانی خبر داد که بلافاصله پس از صدور این فرمان، بازارهای جهانی با رویکردی منفی به آن واکنش نشان دادند. ترامپ که تاکید کرد از طریق جیدی ونس، معاون اول خود در جریان جزئیات و روند مذاکرات اسلامآباد قرار گرفته، در این رابطه نیز توضیحاتی بهدست داد و نوشت: «جلسه خوب برگزار شد، بیشتر مسائل مورد توافق قرار گرفت اما تنها مسالهای که واقعا اهمیت داشت یعنی «هستهای» حل نشد.
از همین رو، نیروی دریایی ایالات متحده -که بهترین در جهان است- از این لحظه به بعد فرآیند محاصره همه کشتیهایی را که تلاش کنند به تنگه هرمز وارد یا از آن خارج شوند، آغاز خواهد کرد.» اما این اقدام ترامپ که با واکنشهای فراوانی مواجه شد، بهتعبیر جواد ظریف مصداق ضربالمثل معروف عربی است که میگوید «الغریق یتشبث بکل حشیش»؛ به این معنا که «کسی که در حال غرق شدن است، به هر خار و خاشاکی چنگ میزند.» این استاد دانشگاه که سالها در قامت یک دیپلمات ارشد در مسوولیتهای مهمی همچون وزارت امور خارجه و معاونت ریاستجمهوری فعالیت کرده، در توئیت دیگری به زبان انگلیسی نیز به این فرمان ترامپ واکنش نشان داد و با کنایه به نام کتاب معروف دونالد ترامپ نوشت: «محاصره نظامی تنگه هرمز ـ که بسته نیست ـ برای کمک به اقتصاد جهانی؛ این یک شاهکار دیگرِ «هنر معامله» است؟!» وزیر امور خارجه دولت حسن روحانی و معاون راهبردی پیشین مسعود پزشکیان همچنین اضافه کرد: «بدترین قماربازان کسانی هستند که نمیدانند چه زمانی باید از سر میز بازنده بلند شوند!» این درحالی بود که ترامپ ساعاتی پس از آغاز زمان اجرای محاصره نیز بار دیگر در این رابطه اظهارنظر کرد و در سخنان شامگاه دوشنبه خود به وقت تهران با تاکید بر اینکه «آمریکا نیاز به تنگه هرمز ندارد» و «خریداران نفت میخواهند نفت آمریکا را بخرند»، مدعی شد که «البته تا پیش از آن ممکن است این قضیه حل و فصل شود.» چراکه بنابر ادعای او، روز گذشته برخی مقامهای جمهوری اسلامی که ترامپ آنها را «افراد درستی» نامید که به دنبال توافق هستند، با او تماس گرفتهاند!
واکنش پکن و مسکو به تهدید ترامپ؛ از پیشنهاد شی تا رایزنی کرملین
در حالی که اما به باور بسیاری از کارشناسان یکی از اهدافی که ترامپ با فرمان محاصره تنگه هرمز دنبال میکند، ضربه زدن به چین است که بهعنوان بزرگترین خریدار و وارکننده نفت، بخش عمده نفت مورد نیاز خود را از طریق همین آبراه راهبردی به دست میآورد، حاکمان پکن بلافاصله به این تصمیم ترامپ واکنش نشان داده و خواستار کشتیرانی بدون وقفه در تنگه هرمز شدند. گائو جیاکون که بهعنوان سخنگوی وزارت امور خارجه چین در این رابطه اظهارنظر میکرد، بدون نام بردن از آمریکا، گفت که «علت اصلی» بحران کنونی در بازار جهانی انرژی، جنگ جاری است. این وزارتخانه همچنین خواستار «آرامش و خویشتنداری» شد و ضمن درخواست از تهران و واشنگتن برای بازگرداندن ثبات و صلح به منطقه اعلام کرد: «آتشبس و توقف خصومتها برای تضمین امنیت دریانوردی در تنگه هرمز ضروری است.» اما مهمترین واکنش پکن، واکنش مهمترین مقام تصمیمگیر چینی بود؛ زمانی که شیجینپینگ، رییسجمهور چین در جریان دیدار روز گذشته خود با شیخ خالد بنمحمد بنزاید آلنهیان، ولیعهد ابوظبی، از پیشنهادی چهار مادهای خود برای ارتقای صلح خاورمیانه پرده برداشت و تاکید کرد که «نمیتوان اجازه داد جهان به قانون جنگل بازگردد!»
رییسجمهور چین که با ارائه این پیشنهاد چهارمادهای مشخصا بر «همزیستی مسالمتآمیز»، «احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورهای خاورمیانه و خلیج فارس در عین محافظت از مردم، تاسیسات و نهادها»، «حاکمیت حقوق بینالملل و رد یکجانبهگرایی» و «توسعه و امنیت با هم» تاکید کرد همچنین گفت: «از اقتدار حاکمیت قانون بینالمللی محافظت کنید. نمیتوانیم بگوییم «وقتی به نفع ماست از آن استفاده کنیم، وقتی نه، آن را کنار بگذاریم.»»
از دیگرسو دیمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین نیز به فرمان ترامپ مبنیبر محاصره نظامی بنادر ایران با هدف به دست گرفتن کنترل تنگه هرمز واکنش نشان داد و با اشاره به پیامدهای منفی این اقدام احتمالی بر اقتصاد و بازارهای جهانی گفت: «روسیه آماده ارائه هرگونه خدماتی برای کمک به تنشزدایی در وضعیت پیرامون ایران است.» پسکوف همچنین برای چندین و چندمینبار نیز موضع مسکو مبنیبر دریافت اورانیوم غنیشده ایران را تکرار کرد و گفت: «این پیشنهاد ولادیمیر پوتین که در تماسها با آمریکا و کشورهای منطقه مطرح شده بود، کماکان پابرجاست.» هرچند این مقام ارشد روس اذعان کرد که تاکنون «درخواستی برای آن مطرح نشده است.» همچنین روز گذشته وزارت امور خارجه روسیه با اشاره به گفتوگوی تلفنی سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه و عبدالله بن زاید آل نهیان، وزیر امور خارجه امارات اعلام کرد که «طرفین خواستار توقف فوری و عدم از سرگیری همه خصومتها و ادامه تلاشهای سیاسی و دیپلماتیک برای غلبه بر بحرانی شدند که درنتیجه حمله بیدلیل ایالات متحده و اسرائیل به ایران ایجاد شده است.»
واکنش اروپاییها به تهدید ترامپ
این اما تنها قدرتهای شرقی همچون چین و روسیه نبودند که با نگرانی نسبتبه پیامدهای محاصره جزایر ایرانی پیرو دستور ترامپ هشدار دادند بلکه همزمان اتحادیه اروپا و قدرتهای اصلی اروپایی همچون بریتانیا، انگلیس و آلمان نیز بهطور جداگانه به این تحولات واکنش نشان دادند. اورزولا فون در لاین که روز دوشنبه در قامت رییس کمیسیون اروپا در یک نشست مطبوعاتی در بروکسل حاضر شده بود، خواستار ادامه مذاکرات ایران و آمریکا شد و گفت: «ادامه بسته شدن تنگه هرمز به شدت آسیبرسان است.» هرچند او درحالی بر «اهمیت فوقالعاده احیای آزادی کشتیرانی برای اتحادیه اروپا» تاکید کرد که در ادامه گفت: «هر توافقی باید به نگرانیهای ناشی از برنامه هستهای و موشکهای بالستیک ایران و اقدامات آن در مسدود کردن کشتیرانی از طریق تنگه هرمز رسیدگی کند.»
همزمان کییر استارمر نیز با تاکید بر اینکه «انگلیس از محاصره تنگه هرمز حمایت نخواهد کرد»، تصریح کرد: «هر فشاری که باشد، بریتانیا وارد جنگ ایران نخواهد شد.» هرچند سخنگوی دولت انگلیس گفته است که لندن «بهطور فوری با فرانسه و سایر شرکا برای ایجاد یک ائتلاف گسترده برای حفاظت از آزادی ناوبری همکاری میکند.» این درحالی بود که کییر استارمر نخستوزیر انگلیس و امانوئل مکرون رییسجمهور فرانسه در تماسی تلفنی درباره وضعیت خاورمیانه و اهمیت کاهش تنشها در سراسر منطقه تبادلنظر و بر حفظ آتشبس میان ایران و آمریکا تاکید کردند.
رهبران انگلیس و فرانسه با تاکید بر اهمیت راهبردی تنگه هرمز برای تجارت جهانی و تامین انرژی، بر لزوم همکاری با ائتلافی گسترده از شرکا برای حفاظت از آزادی کشتیرانی توافق کردند. این در حالی بود که ژان نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه نیز تاکید کرده که پاریس از طرح ترامپ برای مسدود کردن تنگه هرمز برای کشتیهایی که از بنادر ایران حرکت میکنند، حمایت نمیکند و چنین اقداماتی را در آبهای بینالمللی غیرقانونی میداند. این دیپلمات ارشد فرانسوی که روز گذشته با رادیو RFI مصاحبه میکرد، «لغو این محاصره» را «بسیار مهم» ارزیابی کرد و گفت که ادامه محاصره کشتیرانی نهتنها بر تجارت جهانی تاثیر خواهد گذاشت بلکه قدرت خرید شهروندان فرانسوی و وضعیت مشاغل را در این کشور تحتالشعاع قرار میدهد. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان نیز با هشدار نسبتبه تاثیرات طولانیمدت شوکهای ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بر حوزههای اقتصاد و انرژی گفت: «اقتصاد آلمان با باری سنگین برای دورهای طولانی مواجه خواهد شد.»
کنفرانس پاریس و لندن برای ایجاد ائتلاف گشایش تنگه
از دیگرسو امانوئل مکرون نیز در پیامی توئیتری از برگزاری کنفرانسی با حضور فرانسه و انگلیس در روزهای آینده خبر داد؛ کنفرانسی که بهگفته رییسجمهور فرانسه بهمنظور گرد هم آوردن کشورهایی برگزار خواهد شد که مایل به مشارکت در یک ماموریت چندملیتی با هدف بازگرداندن دریانوردی «آزاد» در تنگه هرمز هستند. مکرون با تاکید بر اینکه این ابتکار عمل بر ایجاد یک «ماموریت چندملیتی صلحآمیز» برای تامین امنیت مسیرهای دریایی از طریق این آبراه راهبردی متمرکز خواهد بود، تصریح کرد که این تلاش «کاملا دفاعی» و جدا از طرفهای درگیر در منازعه خواهد بود. رییسجمهور فرانسه همچنین درحالی بر آغاز فوری این ماموریت به محض فراهم شدن شرایط تاکید کرد که در ادامه این پیام یادآور شد برای دستیابی به یک توافق سریع و پایدار از طریق دیپلماسی، «نباید از هیچ تلاشی دریغ کرد.» اقدامی که برخی کشورهای اروپایی همچون فنلاند نیز از آن حمایت کردهاند. الکساندر استاب رییس جمهور فنلاند که دیروز در اظهارنظری بحثانگیز اثرگذاری «تنگه هرمز» را مشابه «یک سلاح هستهای» ارزیابی کرده که در اختیار ایران است و باعث شده تهران دست برتر را در اختیار بگیرد، تاکید کرد که «ائتلاف کشورهای داوطلب» به تضمین باز شدن آبراه حیاتی تنگه هرمز کمک خواهد کرد.
دیگر واکنشهای جهانی به تهدید ترامپ
در حالی که اما به نظر میرسد عمده فشار ناشی از انسداد تنگه هرمز و متعاقبا محاصره جزایر ایرانی بر اقتصاد و بهویژه بازار جهانی انرژی، دامنگیر کشورهای حاضر در نیمکره شرقی خواهد شد، حالا دولت ژاپن نیز اعلام کرده که تحولات در تنگه هرمز را از نزدیک زیرنظر دارد. مینورو کیهارا، دبیر ارشد کابینه دولت ژاپن که در یک نشست مطبوعاتی در این رابطه اظهارنظر میکرد، یادآور شد: «مهمترین چیز این است که در واقع به کاهش تنش در شرایط کنونی شامل تضمین ایمنی ناوبری ازطریق تنگه هرمز و رسیدن به توافق نهایی ازطریق دیپلماسی در اسرع وقت دست یابیم.» همچنین در حالی که برخی از دیگر کشورهای شرقی همچون فیلیپین نیز بهدلیل وابستگی بیش از ۹۰درصدی به نفتی که از تنگه هرمز میگذرد، با نگرانی تحولات را زیرنظر دارند، دولت استرالیا نیز اعلام کرده که پیوستن به محاصره دریایی به رهبری آمریکا را بررسی نمیکند.
جالب آنکه عمان بهعنوان کشور مشرف بر سوی مقابل تنگه هرمز نیز به تهدید اخیر ترامپ واکنش نشان داده و خواستار تمدید آتشبس و ادامه مذاکرات ایران و آمریکا شده است. بدر البوسعیدی وزیر امور خارجه عمان که ازقضا تا ساعاتی پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران نیز بهعنوان میانجی در تلاش بود تا مگر از شعلهور شدن آتش جنگ جلوگیری کند، در توئیتی به آنچه پیش از آغاز جنگ در ۹ اسفندماه سال گذشته خورشیدی در جریان بود، اشاره کرد و نوشت: «وقتی چند ساعت قبل از شروع جنگ با (جیدی ونس، معاون رییسجمهور آمریکا ملاقات کردم، این برداشت را داشتم که هم او و هم رییسجمهور(دونالد ترامپ) ترجیح واقعی و قوی برای جلوگیری از گرفتاریهای جنگ دارند.» او بر این اساس بر لزوم تمدید آتشبس و ادامه مذاکرات تاکید کرد و نوشت: «موفقیت ممکن است مستلزم آن باشد که همه امتیازات دردناکی بدهند اما این در مقایسه با درد شکست و جنگ چیزی نیست.»
ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر نیز روز گذشته خواستار تداوم آتشبس و حلوفصل همه بحرانها ازجمله «بحران تنگه هرمز» از طریق «گفتوگو» و با «مشارکت کشورهای ساحلی» شد و گفت: «وضعیت در تنگه هرمز اضطراری است و همه باید برای دستیابی به راهحلی پایدار تلاش کنند.» آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل نیز خواستار تکمیل مذاکرات ایران و آمریکا و پایبندی طرفین به آتشبس شد و از تمامی طرفها خواست که به امنیت دریانوردی احترام بگذارند.
منابع رسانهای از زمان و مکان احتمالی دور دوم گفت و گوهای ایران و آمریکا خبر دادند
زمزمه بازگشت به میز مذاکره
درست یک هفته پس از آغاز آتشبس دو هفتهای میان ایران و آمریکا و در حالی که دور نخست مذاکرات دو کشور با میانجیگری طرف پاکستانی پس از ۲۱ساعت گفتوگوی فشرده در اسلامآباد با ناکامی و بدون آنکه صحبتی درخصوص احتمال برگزاری دور دوم مذاکرات مطرح شود، به پایان رسید، حالا برخی منابع رسانهای از احتمال برگزاری دور تازه این گفتوگوها خبر دادهاند. بر این اساس در حالی که سیانان به نقل از مقامهای دولت ترامپ اعلام کرده که واشنگتن در حال بررسی احتمال دومین دور مذاکره با ایران پیش از انقضای آتشبس است، آسوشیتدپرس نیز از اسلامآباد و ژنو بهعنوان مکانهای احتمالی دور تازه این گفتوگوها خبر داده است؛ خبری که سیانان نیز با تایید آن اعلام کرده که مقامهای دولت ترامپ در حال بررسی تاریخها و مکانهای احتمالی، ازجمله ژنو و اسلامآباد هستند چراکه بنابر این گزارش، مذاکرات با میانجیگران منطقهای ادامه دارد و ترکیه نیز برای کاهش اختلافات تلاش میکند. به گفته مقامهای دولت ترامپ، آنها میخواهند همچنان امیدوار باشند که یک راهحل دیپلماتیک امکانپذیر باشد و احتمالا آتشبس را تمدید کنند تا زمان بیشتری برای مذاکرات فراهم شود. همزمان در حالی که روز گذشته شایعاتی مبنیبر احتمال برگزاری دور دوم مذاکرات در روز پنجشنبه منتشر شد، دو مقام پاکستانی نیز اعلام کردند که اسلامآباد پیشنهاد میزبانی دور دوم مذاکرات بین ایالات متحده و ایران را در روزهای آینده -پیش از پایان آتشبس دوهفتهای- ارائه کرده است. این مقامهای پاکستانی که نخواستند نامشان فاش شود، به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفتهاند موفقیت پیشنهاد اسلامآباد به این بستگی دارد که آیا طرفین درخواست مکان دیگری را برای گفتوگو دارند یا خیر. آسوشیتدپرس البته اعلام کرده کاخ سفید به سوالات مربوط به اینکه آیا مذاکرات جدیدی در حال بررسی است یا خیر، پاسخی نداده اما دو مقام آمریکایی و یک فرد آگاه از این تحولات به آسوشیتدپرس گفتهاند طرفین که خواهان دستیابی به توافقی با هدف پایان دادن به جنگ شش هفتهای، پیش از انقضای آتشبس در هفته آینده هستند، در روزهای گذشته احتمال برپایی مذاکرات حضوری جدید را مورد بررسی قرار دادهاند.
این سه نفر در حالی بر ادامه تلاشها برای برپایی دور تازه مذاکرات تاکید کردهاند که یک دیپلمات صراحتا ادعاهایی را در خصوص موافقت تهران و واشنگتن با برگزاری دور دوم مذاکرات مطرح کرده است. این دیپلمات و دیگر مقامهای آمریکایی که به شرط ناشناس ماندن با آسوشیتدپرس صحبت کردهاند، اگرچه درباره اینکه آیا دور دوم مذاکرات در همان سطحی که در دور نخست شاهد بودیم، برگزار خواهد شد، ابراز بیاطلاعی کردهاند اما گفتهاند که اسلامآباد بار دیگر بهعنوان محل میزبانی مورد بحث قرار گرفته است. این درحالی است که روزنامه داون پاکستان نیز در گزارشی در این رابطه نوشته است: «مقامها میگویند تمدید آتشبس اولویت فوری است و از طرفین درگیر خواسته شده که آتشبس را به مدت ۴۵روز تمدید کنند.»
