قمار جدید کییف برای بقا
محمدرضا ستاری- مذاکرات برلین در خصوص جنگ اوکراین در حالی با حضور رهبران اروپایی و ولودمیر زلنسکی به پایان رسید که اروپاییها باردیگر تاکید کردند با تمام توان از این کشور برای مقابله با روسیه حمایت خواهند کرد حتی مطابق با اخبار منتشر شده همزمان با اینکه سران اروپایی حاضر در برلین پیشنهاد یک نیروی چندملیتی برای تامین امنیت اوکراین را مطرح کردهاند، دونالد ترامپ نیز پس از پایان این نشست در خصوص پایان یافتن جنگ ابراز خوشبینی کرده است. این اتفاق در حالی صورت گرفته که اوکراینیها به تازگی اعلام کردهاند از عضویت در ناتو منصرف شدهاند و به جای آن خواهان ارائه تضمینهای امنیتی هستند؛ امری که از یکسو با استقبال برخی کارشناسان روبهرو شده و از سوی دیگر به تردیدها دامن زده است زیرا در طول نزدیک به چهار سال گذشته حامیان غربی اوکراین به صراحت با طرح عضویت این کشور در ناتو مخالفت کردهاند.
در نتیجه انصراف اوکراین از عضویت در ناتو امری است که از قبل هم حساب چندانی روی آن باز نمیشد اما در مقابل مساله تضمین امنیتی برای کییف در شرایطی مطرح میشود که برخی ناظران اعلام کردهاند مطابق با درخواست اوکراین این تضمین باید در کنگره آمریکا تصویب شود و احتمال دارد چیزی شبیه به ماده(۵) ناتو برای ارائه تضمین امنیتی به این کشور ارائه شود. لازم به ذکر است مطابق با ماده(۵) ناتو، حمله به یک کشور عضو سازمان آتلانتیکشمالی بهمثابه حمله به تمامی اعضای آن تلقی میشود. لذا در این میان برخی تحلیلگران معتقدند، کییف با علم به اینکه عضویتش در ناتو حداقل در میان مدت میسر نیست، تصمیم دریافت تضمین امنیتی را به درستی اتخاذ کرده است.
با این حال از سوی مقابل برخی دیگر از ناظران با یادآوری تضمین ایالات متحده، روسیه و غرب به اوکراین پس از فروپاشی اتحاد جماهیرشوروی در اوایل دهه۱۹۹۰ میلادی، معتقدند در آن زمان نیز تضمینهایی به اوکراین در قبال تحویل دادن کلاهکهای هستهای ارائه شد اما در نهایت شاهد بودیم که نهتنها روسیه در سال۲۰۱۴ شبه جزیره کریمه را به خاک خود الحاق کرد بلکه حملهای تمامعیار را به این کشور در سال۲۰۲۲ انجام داد.
خروجی نشست برلین
در همین رابطه روزنامه گاردین روز گذشته در گزارشی با اشاره به مذاکرات برلین، نوشت: این گفتوگوها بر تضمینهای امنیتی متمرکز بود که آمریکا و اروپا میتوانند در چارچوب یک توافق صلح آینده با کرملین به اوکراین ارائه دهند. در واقع روز دوشنبه رهبران اروپایی ازجمله کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا بیانیهای مشترک منتشر کردند که در آن فهرستی از تضمینهای امنیتی پیشنهادی مطرح شده بود. این موارد شامل استقرار یک نیروی چندملیتی به رهبری اروپا برای پشتیبانی از ارتش اوکراین و دفاع از آسمان و آبهای این کشور، یک تعهد حقوقی الزامآور از سوی بریتانیا و دیگر کشورهای اروپایی برای اقدام به بازگرداندن صلح و امنیت در صورت وقوع هرگونه حمله مسلحانه در آینده، حمایت از کییف برای عضویت در اتحادیه اروپا، حمایت پایدار و قابلتوجه اروپا برای کمک به اوکراین در ساخت و تقویت نیروهای مسلح خود بهگونهای که شمار نیروها در سطح زمان صلح و حدود ۸۰۰هزار نفر باقی بماند، ایجاد یک سازوکار نظارت و راستیآزمایی آتشبس به رهبری آمریکا برای ارائه هشدار زودهنگام در صورت هرگونه حمله احتمالی در آینده و سرمایهگذاری در بازسازی اوکراین که ممکن است شامل استفاده از داراییهای حاکمیتی روسیه باشد در اروپا مسدود شدهاند.
در این میان نکته حائز اهمیت آن است که رهبران اروپایی اینبار به شکلی غیرمعمول با خوشبینی درباره این پیشنهادها برای دفاع از اوکراین سخن گفتند. آن هم در شرایطی که به گفته برخی کارشناسان غربی، کییف ترجیح میدهد آمریکا نیروهای خود را بهعنوان یک عامل بازدارنده اولیه به اوکراین اعزام کند تا مانع حمله روسیه شود اما در صورت تحقق نیافتن این گزینه، بهترین جایگزین حضور نیروهای اروپایی از کشورهای عضو ناتو در خاک اوکراین برای کمک به دفاع از کشور است.
در همین راستا در بیانیه مشترکی که رهبران بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا و هفت کشور اروپایی دیگر امضا کردهاند، آمده است که این اقدامات در چارچوب توافقی برای پایان دادن به جنگ، تضمینهای امنیتی قوی و تدابیر حمایتی برای بازسازی اقتصادی اوکراین را فراهم خواهد کرد. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان نیز به خبرنگاران گفت: اکنون این فرصت را داریم که به یک روند واقعی صلح دستیابیم.
با این حال چنین تحولاتی به معنای توافق نهایی نیست زیرا آنچه در جریان است نوعی دیپلماسی رفتوبرگشتی است؛ یعنی از یکسو اوکراین و متحدان اروپاییاش و از سوی دیگر روسیه قرار دارند و تازه پس از این مرحله، مذاکرهکنندگان آمریکایی به رهبری استیو ویتکاف، نماینده ویژه و جرد کوشنر داماد، دونالد ترامپ قرار است این پیشنهادها را به طرف روسی منتقل کنند.
در نتیجه به گفته برخی تحلیلگران اروپایی، به هیچوجه روشن نیست که کرملین در این مقطع حاضر به امضای یک توافق صلح باشد زیرا روسیه ممکن است حضور نیروهای کشورهای عضو ناتو در اوکراین را نپذیرد؛ در واقع کرملین پیشتر اعلام کرده بود که این موضوع خط قرمز است. همچنین مقامات مطلع آمریکایی از مذاکرات مدعی هستند که روسیه آماده امضای توافقی باوجود این تضمینهای امنیتی برای اوکراین است اما دولت ترامپ پیش از این نیز در دستیابی سریع به آتشبس، بیش از حد خوشبین بوده است.
مساله دوم این است که طرف مقابل هنوز بر سر سرنوشت سرزمینهای اوکراینی که توسط روسیه تصرف شدهاند به توافق نرسیدهاند. گفته میشود هیأت آمریکایی به رهبری ویتکاف و کوشنر در حال ایدهپردازی درباره تبدیل این مناطق اشغالی به مناطق آزاد اقتصادی هستند اما در واقع، تلاش اصلی آنها یافتن راهی برای وادار کردن اوکراین به واگذاری بخشی از قلمرو حاکمیتی خود به مسکو است؛ امری که کییف اعلام کرده آن را نمیپذیرد.
از سوی دیگر هر چند مذاکرهکنندگان آمریکایی گفتهاند که تا ۹۰درصد به توافق نزدیک شدهاند اما برخی از دشوارترین مسائل همچنان حل نشده باقی مانده است. به طوری که زلنسکی نیز شامگاه دوشنبه بار دیگر تاکید کرد که اوکراین هرگز سرزمینهای اشغال شده را بهعنوان بخشی از خاک روسیه به رسمیت نخواهد شناخت و هیچ منطقه آزاد اقتصادی تحت کنترل روسیه نیز وجود نخواهد داشت.
