فکور صنعت؛ بیش از ۳ دهه نقشآفرینی در توسعه صنعت و معدن کشور
«جهانصنعت»- شرکت مهندسی فکور صنعت تهران(سهامی عام) طی بیش از سه دهه فعالیت در حوزه طراحی، مهندسی، تامین تجهیزات، ساخت و اجرای پروژههای بزرگ معدن و صنایع معدنی، تلاش کرده است با تکیه بر توسعه دانش فنی داخلی، شبکهسازی میان شرکتهای تخصصی و اجرای پروژههای کلان، نقش خود را در تکمیل زنجیره ارزش این بخش ایفا کند. این شرکت اکنون علاوه بر اجرای طرحهای بزرگ فولادی و معدنی در داخل کشور، در حال مذاکره در زمینه توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی بوده و بومیسازی فناوریهای فرآوری مواد معدنی و مدیریت پروژههای پیچیده را نیز در زمره محورهای اصلی فعالیت خود قرار داده است. در این گفتوگو مهندس وحید شیخزاده، مدیرعامل فکور صنعت، ضمن تشریح تجربه بیش از سه دهه فعالیت این مجموعه، به الزامات توسعه صنایع و معادن کشور، موانع پیشروی پروژههای معدنی و صنعتی، ظرفیت صادرات خدمات فنی و مهندسی و نقشآفرینی فکورصنعت در توسعه صنعت و معدن کشور میپردازد.
مجموعه فکور صنعت تا امروز چه نقشی در توسعه صنایع کشور ایفا کرده است و چشمانداز این مجموعه در کوتاهمدت و بلندمدت چیست؟
برای توسعه هر کشوری چند مولفه اساسی مورد نیاز است. نخست، منابع طبیعی و مواد اولیه است که خوشبختانه کشور ما از این نظر در حوزههای مختلف، ظرفیتهای قابلتوجهی دارد. مولفه دوم، سرمایه انسانی متخصص، مولفه سوم فناوری و دانش فنی و در نهایت، تامین مالی نیز یکی از ارکان اصلی توسعه محسوب میشود.
در عمل، شرکتهای موفق آنهایی هستند که بتوانند این چهار مولفه را در کنار یکدیگر قرار دهند و میان آنها همافزایی ایجاد کنند. طی سالهای گذشته، فکورصنعت تلاش کرده این چهار عامل را همزمان بهکار گیرد و به همین دلیل به حوزههایی وارد شده که اجرای آنها برای بسیاری از شرکتهای دیگر امکانپذیر نبوده است.
برای نمونه، بخشی از ذخایر کمعیار کشور، از جمله در حوزه سنگآهن و مس، تا دو دهه قبل از نظر اقتصادی توجیهی برای بهرهبرداری نداشتند اما با تغییر شرایط بازارهای جهانی و سرمایهگذاری در مراکز تحقیقاتی، این شرکت توانست به دانش فنی لازم برای فرآوری این ذخایر دست یابد و آنها را به محصولات قابل عرضه در بازار تبدیل کند. نتیجه این فرآیند، ایجاد ارزش افزوده در بخش صنعت و معدن کشور بوده است.
ایران از نظر منابع و ذخایر معدنی در جایگاه هفدهم جهان قرار دارد. اگر بخواهیم با نگاه آسیبشناسانه به این موضوع نگاه کنیم، مهمترین مانع بهرهبرداری از این ظرفیت چیست؟ آیا موانع قانونی در داخل کشور نقش پررنگتری دارند یا محدودیتهای بینالمللی، تحریمها و تنشهای منطقهای؟
خوشبختانه طی چهار تا پنج دهه گذشته، کشور در حوزه اکتشاف و استخراج معادن به توانمندیهای قابل قبولی دست یافته است. با این حال، همچنان در بخش اکتشاف ضعفهایی وجود دارد. یکی از دلایل آن این است که بخش عمده معادن در اختیار دولت قرار دارد و بخشخصوصی امکان ورود گسترده به این حوزه را پیدا نکرده است.
به دلیل وجود چنین ضعفهایی، شرکتها تنها زمانی حاضر به پذیرش این ریسک میشوند که بتوانند از منافع حاصل از کشفیات نیز بهرهمند شوند. به اعتقاد من، سیاستگذاریهای موجود کمتر به این موضوع توجه کرده است.
موضوع دیگر، استفاده از فناوریهای نوین در معدنکاری است. در زمینه بهرهبرداری سبز و فناوریهای جدیدی که بتوانند جایگزین روشهای سنتی و ماشینآلات متداول شوند، هنوز با ضعف و مقاومت در برابر تغییر مواجه هستیم. این مساله نیز بر توسعه ظرفیتهای معدنی اثر گذاشته است.
اگر از این دو موضوع عبور کنیم، به بخش فرآوری مواد معدنی میرسیم. در این حوزه، طی سه دهه گذشته تجربه همکاری ما با شرکتهای بزرگ فناوری دنیا موجب شده است که امکان طراحی، آزمایشهای آزمایشگاهی و نیمهصنعتی و فرآوری انواع مواد معدنی، بهویژه سنگآهن، مس و طلا، در داخل کشور فراهم شود. بنابراین به اعتقاد من در حوزه فرآوری، توان فنی مناسبی در کشور وجود دارد.
با این حال یکی از مشکلات اساسی، بیاعتمادی برخی شرکتهای خصوصی و نیمهدولتی به توان مهندسی و طراحی شرکتهای داخلی است. همین موضوع باعث شده همچنان بر حضور شرکتهای خارجی تاکید شود در حالی که بسیاری از این شرکتها، به دلیل شرایط بینالمللی، امکان همکاری موثر با ایران را ندارند.
در سالهای اخیر در وزارت صنعت، معدن و تجارت بیشتر بر «ساخت داخل» تاکید شده است اما در کنار آن باید بر توسعه دانش فنی و مهندسی داخلی نیز تمرکز بیشتری صورت گیرد چراکه فناوری نیز باید بومیسازی شود، نه صرفا تجهیزات. در کنار همه این مسائل، تامین منابع مالی نیز به دلیل محدودیتهای بینالمللی، یکی از موانع جدی توسعه پروژههای معدنی و صنعتی محسوب میشود.
فکور صنعت یکی از قدیمیترین و توانمندترین شرکتهای حوزه خدمات فنی و مهندسی در صنعت و معدن است. اگر بخواهید به شرکتهایی که قصد ورود به این حوزه را دارند توصیهای داشته باشید، مهمترین راهبردها و توصیههای شما چیست؟
به اعتقاد من، طی سالهای گذشته مسیر فعالیت برای بسیاری از شرکتهای مهندسی در این حوزه هموارتر شده است. حدود ۳۰سال پیش، زمانی که فکور صنعت تلاش میکرد خود را بهعنوان یک شرکت دارای توان طراحی و دانش فنی معرفی و کارفرمایان را به استفاده از ظرفیتهای داخلی متقاعد کند، این مسیر بسیار دشوار بود و ورود به بازار سالها زمان میبرد.
امروز شرکتهای جدید میتوانند از تجربه شرکتهای موفق داخلی استفاده کنند، الگو بگیرند و متناسب با توان و ظرفیت خود وارد حوزههای مختلف شوند.
از سوی دیگر، شرکتهای بزرگ نیز مسوولیتی در قبال توسعه اکوسیستم صنعت دارند. سیاست ما این بوده است که در پروژههای کوچک و متوسط که امکان حضور شرکتهای جوانتر و کوچکتر وجود دارد وارد رقابت نشویم تا این شرکتها فرصت رشد پیدا کنند.
به همین دلیل توصیه من به شرکتهای نوپا این است که متناسب با اندازه، توان تخصصی و ظرفیت خود وارد بازار شوند و بهتدریج مسیر توسعه را طی کنند.
همچنین دستگاههای اجرایی نیز باید پروژهها را براساس مقیاس و پیچیدگی دستهبندی کنند بهگونهای که پروژههای کوچک و متوسط در اختیار شرکتهای جوانتر قرار گیرد و پروژههای بزرگ به شرکتهای دارای تجربه و ظرفیت بالاتر واگذار شود. در چنین شرایطی همه اجزای این اکوسیستم امکان رشد و توسعه خواهند داشت.
براساس شنیدهها، فکورصنعت در حال حاضر چند پروژه در خارج از کشور در دست مذاکره دارد. به همین بهانه میخواهم به موضوع صادرات خدمات فنی و مهندسی بپردازیم. با توجه به ظرفیت ارزآوری این بخش، چه مزیتهای نسبی برای توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران وجود دارد؟ همچنین با توجه به تنشهای منطقهای، آیا توسعه بازارهای صادراتی همچنان امکانپذیر است؟
حدود دو دهه است که یکی از برنامههای راهبردی فکورصنعت، حرکت به سمت بینالمللی شدن بوده است. به دلیل شناختی که شرکتهای بزرگ بینالمللی از توانمندیها و عملکرد فکور صنعت داشتند، زمینه همکاری در پروژههای خارج از کشور نیز فراهم بود؛ هرچند به دلیل محدودیتهای بینالمللی، این همکاریها همواره با دشواریهایی همراه بوده و در بسیاری از موارد امکان همکاری مستقیم وجود نداشته است.
با وجود این محدودیتها در حال حاضر در حوزه صادرات خدمات فنی و مهندسی، پروژههایی در کشورهای آسیای میانه، برخی کشورهای حوزه منا و سایر بازارهای منطقه در دست مذاکره یا پیگیری داریم.
ادامه این مسیر، مستلزم فراهم شدن شرایط مناسبتر برای همکاریهای بینالمللی، کاهش محدودیتهای مالی و بانکی و تقویت دیپلماسی اقتصادی است چراکه صادرات خدمات فنی و مهندسی میتواند یکی از ظرفیتهای مهم ارزآوری برای اقتصاد کشور باشد.
واقعیت این است که تحریمهای بینالمللی، ظرفیت همکاری شرکتهای ایرانی با بازارهای خارجی را بهشدت محدود کرده است. به اعتقاد من، اگر این محدودیتها وجود نداشت، با توجه به دانش فنی و تجربهای که در اختیار داریم و همچنین نیاز بسیاری از کشورهای آسیای میانه و کشورهای عربی به توسعه زیرساختهای معدنی و صنعتی، امکان اجرای پروژههای متعددی برای شرکتهای ایرانی فراهم بود؛ ظرفیتی که امروز بخش مهمی از آن به دلیل تحریمها بلااستفاده مانده است.
سال گذشته کشور تجربه دو جنگ را پشت سر گذاشت و پس از آن نیز شرایطی شکل گرفت که از آن با عنوان «نه جنگ، نه صلح» یاد میشود. این شرایط از نظر فنی و اقتصادی چه تاثیری بر فعالیت شرکت گذاشت؟ آیا این تحولات بر نگاه شما نسبت به آینده توسعه ایران نیز اثرگذار بوده است؟
در شرایط عادی، همه شرکتها امکان فعالیت و رقابت دارند اما در شرایط دشوار، تنها شرکتهایی میتوانند مسیر خود را ادامه دهند که توانایی تبدیل تهدیدها به فرصت را داشته باشند.
یکی از ویژگیهای فکورصنعت، تجربه فعالیت در شرایط سخت است. شاید جالب باشد که بگویم حتی در روز ۲۹اسفند، همزمان با بمباران برخی نقاط کشور، در پروژههای مختلف ما چندین هزار نفر مشغول فعالیت بودند و اجرای پروژهها متوقف نشد.
البته شرایط جنگی بهطور طبیعی بر روند اجرای پروژهها تاثیر میگذارد اما با برنامهریزی و راهکارهایی که از قبل پیشبینی شده بود، توانستیم کمترین تغییر ممکن را در زمانبندی و هزینه پروژهها ایجاد کنیم. علت این موضوع نیز آن است که طی سالهای گذشته، فعالیت در شرایط دشوار به بخشی از تجربه مدیریتی و اجرایی شرکت تبدیل شده و سازمان خود را با چنین شرایطی تطبیق داده است.
با این حال اگر شرایط بیثباتی، آسیب به زیرساختها و نبود قطعیت در فضای کسبوکار برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، بدون تردید آثار آن تنها محدود به یک شرکت نخواهد بود و کل صنعت و اقتصاد کشور را تحتتاثیر قرار خواهد داد.
شرکت برای عبور از دورههای کوتاهمدت بحران، برنامههایی را تدوین کرده است اما تداوم چنین شرایطی پیامدهای زنجیرهای به همراه خواهد داشت. برای مثال، در دوره جنگ، در تامین برخی مواد ناریه مورد نیاز معادن با محدودیت مواجه شدیم. هرگونه اختلال در استخراج مواد معدنی، به توقف یا کاهش فعالیت کارخانههای فرآوری منجر میشود و در ادامه، زنجیره تولید فولاد نیز با کاهش مواد اولیه مواجه خواهد شد.
این آثار معمولا در همان مقطع زمانی آشکار نمیشوند بلکه در یک دوره میانمدت خود را نشان میدهند و جبران آنها نیز بسیار دشوار خواهد بود. به همین دلیل ارزیابی آثار اقتصادی و صنعتی جنگ را باید در یک بازه زمانی میانمدت و بلندمدت انجام داد.
در پایان اگر بخواهید از میان پروژههای فکورصنعت، دو طرح شاخص که بیشترین نقش را در توسعه صنعتی کشور در شرایط فعلی ایفا میکنند معرفی کنید، این پروژهها کدامند؟
یکی از مهمترین پروژههای در حال اجرای کشور، مجتمع عظیم توسعه آهن و فولاد گلگهر با ظرفیت ۳میلیون تن است که در مراحل پایانی اجرا قرار دارد. خوشبختانه در سهماهه نخست امسال، مرحله ذوب این پروژه با موفقیت انجام شد. این اتفاق در شرایطی رقم خورد که پروژه با محدودیتهای بینالمللی، کمبود نیروهای سوپروایزر خارجی و همچنین شرایط ناشی از جنگ مواجه بود اما با اتکا به توان متخصصان داخلی، این مرحله به سرانجام رسید.
این مجتمع که در منطقه سیرجان احداث شده است، پس از بهرهبرداری روزانه حدود ۱۰هزار تن ورق گرم تولید خواهد کرد که معادل نزدیک به ۴۰درصد ظرفیت تولید ورق گرم کشور است. از منظر اقتصادی نیز این پروژه اهمیت قابلتوجهی دارد و برآورد میشود سالانه برای کشور حدود ۲میلیارد دلار ارزآوری داشته باشد.
از نظر حجم عملیات اجرایی نیز این طرح یکی از بزرگترین پروژههای صنعتی کشور بهشمار میرود و از لحاظ مقیاس، قابل مقایسه با فازهای ۳ و ۴ پارس جنوبی است. بخش عمده عملیات اجرایی آن انجام شده و پیشبینی میشود تا پایان سال کارخانه به تولید پیوسته برسد.
پروژه شاخص دیگر، احداث دو واحد تولید آهن اسفنجی برای شرکت معدنی گهرزمین است. این پروژه نیز از نظر سرعت اجرا و کیفیت، از طرحهای شاخص فکورصنعت محسوب میشود. نخستین واحد آن بهتازگی وارد مرحله تولید آزمایشی شده و پیشبینی میشود واحد دوم نیز در آینده نزدیک به بهرهبرداری برسد.
با راهاندازی این دو واحد، حدود ۳میلیون و ۶۰۰هزار تن به ظرفیت تولید آهن اسفنجی کشور افزوده خواهد شد که نقش مهمی در توسعه زنجیره تولید فولاد و تامین مواد اولیه این صنعت خواهد داشت.
این دو پروژه، از مهمترین طرحهایی هستند که فکورصنعت در سال جاری در دست اجرا و بهرهبرداری دارد و از منظر توسعه ظرفیتهای صنعتی کشور جایگاه ویژهای خواهند داشت.
