سدهای پر از بحران
جهان صنعت- سخنگوی صنعت آب میگوید: حجم آب سدهای استان تهران و البرز هنوز به وضع نرمال نرسیده است؛ وضعیتی که با وجود امیدواریها از بارشهای دو ماه گذشته، کماکان نگران کننده به نظر میرسد.
با وجود افزایش ۱۳درصدی ذخایر سدهای کشور و رشد ۵۴درصدی ورودی آب نسبت به سال گذشته، دادههای رسمی تا ۲۰ فروردین۱۴۰۵ نشان میدهد وضعیت منابع آبی در کلانشهرهایی مانند تهران، مشهد، قم، اراک و اصفهان همچنان از شرایط نرمال فاصله دارد و حتی در سناریوی تداوم بارشهای بهاری نیز احتمال عبور کامل از تنش آبی در کوتاهمدت پایین ارزیابی میشود.
آنطور که عیسی بزرگزاده گفته است بارندگیهای اخیر نتوانسته عقبماندگی منابع آبی را جبران کند. شهرهایی مانند تهران، مشهد، اراک، ساوه و سایر مناطق واقع در پاییندست رشتهکوه البرز همچنان در شرایط حساس آبی قرار دارند و مدیریت مصرف آب در این مناطق از اهمیت ویژهای برخوردار است. او درباره تهران هم گفته است که پیشتر بخشی از تامین آب از حجم مرده سدها انجام شده است. به گفته این مقام وزارت نیرو، برای جبران این شرایط، نیاز به یک دوره ترسالی قابل توجه وجود دارد و یک بهار نرمال بهتنهایی نمیتواند کمبودها را جبران کند.
تصویر منابع آبی کشور تا ۲۰فروردین۱۴۰۵ ترکیبی از بهبود نسبی و تداوم آسیبپذیری ساختاری است. افزایش ذخایر سدها در سطح ملی اگرچه امیدبخش است اما وضعیت نگرانکننده سدهای تامینکننده آب کلانشهرها نشان میدهد کشور هنوز از مرحله تنش عبور نکرده است.
براساس تازهترین آمار رسمی، حجم ذخایر سدهای کشور تا نیمه فروردین ۱۴۰۵ به حدود ۲۸میلیارد و ۴۹۰میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به سال گذشته افزایش ۱۳درصدی را نشان میدهد. همچنین میزان ورودی آب به سدها با ثبت رقم ۲۳میلیارد و ۶۰۰میلیون مترمکعب، رشد قابل توجه ۵۴درصدی نسبتبه مدت مشابه سال آبی قبل داشته است.
در میان کلانشهرهای کشور، وضعیت منابع تامین آب تهران همچنان نگرانکنندهترین تصویر را نشان میدهد. سد لار با تنها ۲درصد پرشدگی عملا در شرایط بحرانی قرار دارد و نسبت به سال گذشته نیز کاهش ۲۵درصدی ذخیره را ثبت کرده است. سد طالقان نیز با ۲۳درصد پرشدگی و افت ۵۷درصدی نسبت به سال قبل، یکی از مهمترین نقاط ضعف تامین آب پایتخت محسوب میشود.
مسالهای که بحران را پنهان میکند
آمارهای رسمی نشان میدهد میزان بارش کشور در سال جاری نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۴درصد افزایش داشته و نسبت به سال گذشته نیز رشد ۶۵درصدی ثبت کرده است. با این حال این افزایش به معنای بهبود وضعیت منابع آب شهری نیست. در همین حال پرشدگی متوسط سدهای کشور نیز اکنون به حدود ۵۵درصد رسیده است؛ رقمی که هرچند نسبت به سال گذشته بهتر است اما همچنان فاصله محسوسی با شرایط ایمن تامین پایدار آب دارد.استانهایی مانند تهران، قم و مرکزی با کاهش بیش از ۲۵درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت مواجه بودهاند. استانهای قم و مرکزی با افت ۲۹درصدی در بدترین وضعیت قرار دارند و استان تهران نیز با کاهش ۲۷درصدی بارندگی همچنان در شرایط نامطلوب ثبت شده است. این وضعیت نشان میدهد حتی افزایش میانگین بارش کشور نیز الزاما به معنای بهبود امنیت آبی شهرهای پرجمعیت نیست.
براساس دادههای رسمی، حدود ۹ استان کشور با جمعیتی بالغ بر ۳۰میلیون نفر همچنان در شرایط زیرنرمال بارشی قرار دارند. این موضوع اهمیت مدیریت مصرف را دوچندان میکند زیرا فشار بر منابع آب شرب در چنین شرایطی معمولا در ماههای گرم سال تشدید میشود.
شهرهایی مانند تهران، کرج، مشهد، قم، اراک، اصفهان و یزد از جمله مناطقی هستند که تامین آب آنها وابستگی مستقیم به سدهایی دارد که اکنون در وضعیت نامطلوب قرار دارند.
یکی از مهمترین نشانههای تداوم تنش آبی در کشور، استفاده از حجم مرده سدها برای تامین آب شرب در ماههای گذشته بوده است؛ اقدامی که معمولا تنها در شرایط اضطراری انجام میشود.
به گفته بزرگزاده بارندگیهای اخیر تهران نتوانسته عقبماندگی منابع آبی را جبران کند و تنها یک دوره ترسالی قابل توجه میتواند این کسری را کاهش دهد؛ بهاری نرمال بهتنهایی پاسخگوی نیازهای انباشته نیست.
بهار پربارشی که کافی نبود
کارشناسان معتقدند حتی در صورت ثبت بارشهای مناسب در اردیبهشتماه نیز چند عامل مانع بازگشت سریع شرایط به وضعیت نرمال خواهد شد؛ نخست، کسری انباشته منابع زیرزمینی که طی دهههای گذشته ایجاد شده و با یک فصل بارندگی جبران نمیشود.
دوم، رشد جمعیت شهری و افزایش مصرف آب شرب. سوم، تمرکز بارشها در حوضههایی که نقش کمتری در تامین آب کلانشهرها دارند و چهارم، کاهش ذخایر برفی در ارتفاعات البرز که نقش مهمی در تغذیه سدهای تهران ایفا میکند. به همین دلیل حتی در سناریوی خوشبینانه نیز تابستان۱۴۰۵ بدون مدیریت مصرف قابل عبور نخواهد بود.
بررسی روند ذخایر سدها تا ۲۰فروردین۱۴۰۵ نشان میدهد محتملترین سناریو برای ماههای آینده، تداوم وضعیت «تنش کنترلشده» است؛ وضعیتی که در آن احتمال بروز بحران گسترده پایین است اما بازگشت به شرایط پایدار نیز رخ نمیدهد.
در چنین شرایطی سیاست مدیریت مصرف همچنان محور اصلی برنامهریزی منابع آب کشور باقی خواهد ماند. تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که حتی افزایش مقطعی بارشها بدون اصلاح الگوی مصرف تاثیر پایدار بر امنیت آبی کشور ندارد.
به باور کارشناسان، مدیریت مصرف آب در ماههای آینده نه یک توصیه فنی بلکه یک ضرورت ملی خواهد بود؛ ضرورتی که بدون همراهی شهروندان، امکان عبور کمهزینه از تابستان پیشرو را دشوار میکند.
