رویای ترانزیتی اردوغان
جهان صنعت – ترکیه در تلاش است از بحران تنگههرمز برای معرفی خود بهعنوان یک مرکز تجاری میان خلیجفارس و اروپا ازطریق عراق و سوریه بهرهبرداری کند اما کارشناسان معتقدند مسیرهای زمینی پیشنهادی همچنان بسیار پرهزینه، توسعهنیافته و از نظر سیاسی پر ریسک هستند و نمیتوانند با حملونقل دریایی از مسیر هرمز–سوئز رقابت کنند.
طبق گزارشی که در این خصوص المانیتور منتشر کرده بستهشدن تنگههرمز درپی جنگ ایران یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را مختل کرده است. این وضعیت خریداران آسیایی و اروپایی را وادار کرده تا بهدنبال منابع جایگزین نفت خام باشند و درعینحال هزینههای سوخت را افزایش داده است. صادرات نفت خام آمریکا در ماه مه بهرکورد ۶/۵میلیونبشکه در روز رسید زیرا پالایشگاهها برای جبران اختلال در جریان صادرات خاورمیانه بهنفت آمریکا روی آوردند.
اتحادیه اروپا نیز اعلام کرده که در کوتاهمدت انتظار کمبود سوخت جت را ندارد اما هشدار داده که قیمتها از ماه فوریه تاکنون حدود ۴۰درصد افزایش یافته است.
این بحران بار دیگر توجهها را بهمسیرهای زمینی تجارت و انرژی جلب کرده؛ مسیرهایی که میتوانند وابستگی بهتنگههرمز را کاهش دهند هرچند قادر نیستند درمقیاس گسترده جایگزین حملونقل دریایی شوند.
ترکیه از این فرصت برای تبلیغ مسیرهای جایگزینی استفاده کرده که موقعیت این کشور را در مرکز تجارت میان خلیجفارس و اروپا قرار میدهد. مهمترین پروژه مورد نظر آنکارا «جاده توسعه» عراق است؛ ابتکاری حدودا ۲۰میلیارددلاری شامل یک کریدور ریلی و جادهای که بندر بزرگ فاو در بصره که اکنون درحال ساخت بوده را از طریق یک مسیر زمینی بهطول ۲۷۵/۱ کیلومتر بهترکیه متصل میکند.
آنکارا تلاش خود را برای احیای خط آهن سوریه– اردن بهعنوان بخشی از یک کریدور گستردهتر میان اروپا و خلیجفارس از سر گرفته است. در ماه آوریل، ترکیه، سوریه و اردن یک سازوکار سهجانبه حملونقل را باهدف رفع موانع پیش روی شرکتهای حملونقل، گسترش همکاریهای ریلی و احیای بنادر امضا کردند.
بااینحال هم پروژه جاده توسعه و هم مسیر سوریه– اردن پروژههایی بلندمدت هستند که با مشکلات تامین مالی، کمبود زیرساخت و این واقعیت بنیادین مواجهند که حملونقل دریایی همچنان بسیار ارزانتر و دارای ظرفیت بالاتری نسبتبه کریدورهای زمینی است.
مسیر مطلوب ترکیه؛ جاده توسعه عراق
براساس برآورد مقامات ترکیه این پروژه میتواند طی دهه آینده حدود ۵۵میلیارددلار بهاقتصاد ترکیه اضافه کرده و سالانه حدود ۷۰هزارفرصت شغلی ایجاد کند. این امر ازطریق تبدیل ترکیه بهبخش شمالی یک کریدور تجاری هزارو۲۰۰کیلومتری محقق خواهد شد.
علاوه بر این آنکارا جاده توسعه را ابزاری برای تعمیق روابط تجاری با بغداد میداند. مقامات ترکیه این پروژه را باهدف افزایش حجم تجارت دوجانبه با عراق به۳۰میلیارددلار مرتبط کردند درحالیکه طبق آمار رسمی ترکیه حجم تجارت دوکشور در سال۲۰۲۵ حدود ۸/۱۶میلیارددلار بوده است.
عراق هزینه اجرای این پروژه را حدود ۱۷میلیارددلار برآورد کرده است. این طرح پس از سفر رجب طیب اردوغان بهبغداد در آوریل۲۰۲۴ شتاب بیشتری گرفت؛ زمانی که عراق، ترکیه، قطر و اماراتمتحدهعربی توافق اولیهای برای تامین مالی پروژه امضا کردند.
جاده توسعه اما راهحلی فوری برای بحران هرمز محسوب نمیشود. پیشبینی شده بخشی از این پروژه تا سال۲۰۳۳ عملیاتی شود و تکمیل کامل آن تا سال۲۰۵۰ بهطول انجامد. بنابراین نمیتواند در کوتاهمدت حجم تجارت مختلشده ناشی از بستهشدن هرمز را جذب کند.
احمد طبقچالی، استراتژیست ارشد صندوق AFC عراق و پژوهشگر ارشد غیرمقیم ابتکار عراق در شورای آتلانتیک معتقد است جایگزینی تنگههرمز با کریدورهای دیگر «بسیار دشوار» است.
او بهالمانیتور گفت: هرمز صرفا یک مسیر صادرات نفت و فرآوردههای نفتی نبوده بلکه مسیر عبور بسیاری از کالاهای حیاتی دیگر ازجمله کودهای شیمیایی است و واردات منطقه نیز از همین مسیر انجام میشود.
براساس برآوردهای پروژه جاده توسعه پس از تکمیل قادر خواهد بود سالانه حدود ۴/۶میلیونکانتینر و ۲/۳۸میلیونتن بار فله را جابهجا کند. این درحالی است که تنگههرمز و کانال سوئز درحالحاضر چندینبرابر این حجم را مدیریت میکنند.
سوریه؛ جایگزینی شکننده
سوریه نیز گزینه جایگزین دیگری محسوب میشود اما از ثبات بسیار کمتری برخوردار است.
برای کشورهای خلیجفارس احیای کریدور سوریه میتواند مسیر دیگری بهدریای مدیترانه فراهم کند و امکان اتصال عراق و ایران بهبازارهای اروپایی را نیز بهوجود آورد.
این موضوع با تلاش ترکیه برای ایفای نقش بزرگتر در سوریه همسو است.
یارب بدر، وزیر حملونقل سوریه در ماه مه اعلام کرد که دمشق درپی احیای جایگاه خود بهعنوان یک کریدور منطقهای میان اروپا و خلیجفارس است. این هدف ازطریق احیای حملونقل جادهای فرامرزی و بازسازی خطوط ریلی با کشورهای همسایه دنبال میشود.
ترکیه نیز از این رویکرد حمایت کرده است. در آوریل ترکیه، سوریه و اردن در امان توافق همکاری سهجانبه حملونقل را امضا کردند. عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل ترکیه اعلام کرد که سهکشور برای نوسازی شبکههای ریلی خود و ایجاد یک کریدور از جنوب اروپا تا خلیجفارس بهتوافق رسیدند.
آنکارا پیشنهاد احیای راهآهن تاریخی حجاز را نیز مطرح کرده؛ خطی که از سوریه، اردن و عربستان عبور میکند و در آینده میتواند تا منطقه خلیجفارس امتداد یابد.
اوصال شاهباز، کارشناس اقتصاد بینالملل و بنیانگذار شرکت مشاوره اوصال در استانبول نسبتبه عملیبودن مسیر سوریه با احتیاط سخن گفته و یادآور شده که زیرساختهای ریلی و جادهای سوریه همچنان بهشدت آسیبدیده هستند. او بهالمانیتور گفت: حملونقل دریایی تقریبا ۱۰برابر ارزانتر است.
به گفته وی، هزینههای بالای تملک زمین، ساخت زیرساختها و بهرهبرداری از شبکههای جادهای و ریلی در مسافتهای طولانی باعث میشود کریدورهای زمینی از نظر اقتصادی توان رقابت با مسیرهای تثیتشده دریایی را نداشته باشند.
با این حال او معتقد است چنین کریدورهایی در شرایط بحرانی میتوانند نقش مهمی ایفا کنند. ارزش اصلی آنها نه در جایگزینی کامل مسیرهای دریایی بلکه در فراهمکردن ظرفیت پشتیبان در زمان اختلال در مسیرهای اصلی کشتیرانی است.
رقابت کریدورها
تلاش ترکیه برای تبدیلشدن بهمحور اتصال منطقه درشرایطی صورت میگیرد که بازیگران دیگری نیز درحال پیشبرد طرحی رقیب بهنام کریدور اقتصادی هند– خاورمیانه– اروپا (IMEC)هستند.
اینپروژه که با حمایت آمریکا و هند طراحی شده و در اجلاس گروه۲۰ در سال۲۰۲۳ معرفی شد قرار است هند را ازطریق اماراتمتحدهعربی، عربستانسعودی، اردن و اسرائیل بهاروپا متصل کند. در این طرح کالاها ابتدا ازطریق دریا از هند بهبنادر خلیجفارس منتقل شده و سپس از طریق شبکههای زمینی در شبهجزیره عربستان و اردن بهبنادر اسرائیل و دریای مدیترانه میرسند.
برای آنکارا این پروژه هم چالش اقتصادی و هم چالش سیاسی ایجاد میکند. اجرای آن موجب تقویت پیوندهای تجاری میان کشورهای خلیجفارس، اسرائیل، هند و اروپا خواهد شد و نقش ترکیه را کمرنگ میکند آنهم در شرایطی که روابط ترکیه و اسرائیل بر سر جنگ غزه بهشدت تیره شده و روابط ترکیه و هند نیز بهدلیل نزدیکی آنکارا بهپاکستان با تنش همراه است.
این پروژه از حمایت اروپا نیز برخوردار شده است. ایتالیا اخیرا در جریان سفر نارندرا مودی، نخستوزیر هند بهرم در ماه مه بار دیگر حمایت خود را از این کریدور اعلام کرد.
با این حال همانند جاده توسعه عراق و گزینه سوریه کریدور هند–خاورمیانه–اروپا نیز با فاصله قابلتوجهی میان اهداف بلندپروازانه و امکان اجرای واقعی مواجه است. جنگ غزه از اکتبر۲۰۲۳ اختلالات ایجادشده در مسیرهای دریای سرخ، حمله مشترک آمریکا و اسرائیل بهایران و سپس حملات ایران بهکشورهای حوزه خلیجفارس همگی قابلیت اجرایی این پروژه را با چالش روبهرو کردند.
شاهباز این طرح را عمدتا مجموعهای از شعارها و وعدهها توصیف میکند و بهتوقف روند عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل، نبود زیرساخت ریلی در اردن و تنشهای موجود میان عربستانسعودی و اماراتمتحدهعربی اشاره دارد؛ عواملی که هماهنگی گستردهتر میان کشورهای خلیجفارس را دشوار میکنند.
