فرصتطلبی اسلامآباد از جنگ
جهان صنعت – درحالیکه کشورهای حاشیه خلیجفارس پس از ماهها پاسخ موشکی و پهپادی ایران در حال بازنگری در راهبردهای امنیتی خود هستند، کویت به جدیدترین کشوری تبدیل شده که به دنبال گسترش همکاری نظامی با پاکستان است. با این حال به گفته برخی کارشناسان، تبدیل این علاقهمندی به توافقی مشابه پیمان دفاعی متقابل پاکستان و عربستان با توجه به تلاش اسلامآباد برای حفظ روابط همزمان با کشورهای عربی خلیجفارس و ایران چندان آسان نخواهد بود.
در همین راستا روز یکشنبه با صدور یک فرمان قانونی در کویت، توافقنامه همکاری نظامی میان این کشور و پاکستان در ده بند به تصویب رسید؛ توافقی که حوزههایی از جمله آموزش نظامی، همکاریهای علمی و فناوری، اطلاعات نظامی و تشکیل کمیته مشترک نظامی را در بر میگیرد.
پیش از این نیز رویترز در ۱۷جولای به نقل از پنج منبع آگاه گزارش داد که کویت و پاکستان در حال مذاکره درباره یک توافق دفاعی گستردهتر هستند. اگرچه این مذاکرات هنوز در مراحل اولیه قرار دارد اما کویت خواستار استقرار نیروهای پاکستانی، جنگندهها، پهپادها و سامانههای یکپارچه پدافند هوایی در قالب توافقی مشابه توافق راهبردی دفاع متقابل (SMDA)میان پاکستان و عربستان سعودی شده است. با این حال مقامهای پاکستانی فعلا اعزام نیروهای رزمی را منتفی دانستهاند.
در سپتامبر۲۰۲۵، عربستان سعودی و پاکستان روابط امنیتی چند دههای خود را با امضای توافق SMDA رسمیت بخشیدند. این مذاکرات در شرایطی انجام میشود که کشورهای خلیجفارس همزمان با تهدیدهای فزاینده علیه کشتیرانی در تنگه هرمز و تنگه بابالمندب و همچنین حملات موشکی و پهپادی به زیرساختهای انرژی و پایگاههای نظامی آمریکا روبهرو هستند. تحلیلگران معتقدند در چنین شرایطی کشورهایی مانند کویت بهدنبال ایجاد لایههای جدید بازدارندگی در کنار شراکتهای امنیتی موجود خود هستند.
کویت در قلب بحران
کویت که میزبان حدود ۱۳هزار و ۵۰۰ نیروی نظامی آمریکا است(یعنی بیش از هر کشور دیگری در خاورمیانه) عمدتا در پایگاههای کمپ عریفجان، کمپ بوهرینگ و پایگاه هوایی علی السالم، اکنون به یکی از خطوط مقدم دور جدید حملات ایران تبدیل شده است.
در چنین شرایطی کویت و پاکستان از سال۲۰۲۳ توافق امنیتی محدودی در زمینه آموزش نظامی و برگزاری رزمایشهای مشترک دارند. با این حال تبدیل این همکاری به یک مشارکت راهبردی مشابه مدل عربستان، مستلزم عبور هر دو کشور از موانع سیاسی و عملیاتی قابل توجهی خواهد بود. در همین راستا جنید جاوید تحلیلگر مسائل امنیتی و مدیریت ریسک به المانیتور میگوید که پاکستان احتمالا بر اعزام نیروهای اختصاصی خارج از کشور، نیروهای پشتیبان، ماموریتهای آموزشی و نیروهای چرخشی که تحت ساختار فرماندهی جداگانه فعالیت میکنند تکیه خواهد کرد، نه اینکه یگانهای رزمی خود را از مرزهای داخلی پاکستان خارج کند. وی توضیح داد: چنین الگویی به پاکستان اجازه میدهد در عین حمایت از شرکای خلیجفارس، عملیات ضدتروریستی داخلی و توان بازدارندگی متعارف خود را نیز حفظ کند. همچنین عبدالله خان مدیر موسسه مطالعات منازعه و امنیت پاکستان در اسلامآباد، احتمال تحقق گسترش محدود همکاریهای دفاعی شامل آموزش، تجهیزات، حضور غیررزمی و همکاری انرژی را طی یکسال آینده بین ۶۵ تا ۷۰درصد برآورد کرد. او افزود: اما احتمال دستیابی به یک پیمان دفاع متقابل کامل با تعهدات رزمی مشابه مدل عربستان، بسیار کمتر و در حدود ۳۰درصد است. پاکستان پیشتر نیز اعلام کرده که در شرایط فعلی آماده اعزام نیروهای رزمی نیست. علاوه بر این حیدر ام. حسین، مشاور صنایع دفاعی و بنیانگذار مجله Global Defense Insight نیز در گفتوگو با المانیتور معتقد است که ساختار عملیاتی این همکاری هنوز در حال تدوین است اما احتمال دارد شامل مربیان نظامی، اپراتورهای سامانههای پدافند هوایی و خدمه پهپادها باشد، نه نیروهای رزمی.
به اعتقاد او این موضوع یک محدودیت نیست بلکه ضرورتی برای پاکستان است تا اعتبار خود را بهعنوان میانجی میان ایران و کشورهای عربی حفظ کند.
وی تاکید کرد که بخش صنایع دفاعی در این همکاری اهمیت زیادی دارد زیرا پاکستان در حال بهرهگیری از ظرفیت تولیدات دفاعی خود است و اصل فرماندهی مستقل عنصر کلیدی این همکاری خواهد بود همچنین تجهیزات و نیروهای پاکستانی تحت فرماندهی پاکستان فعالیت خواهند کرد و در زنجیره فرماندهی آمریکا یا کویت ادغام نخواهند شد. این امر به پاکستان اجازه میدهد کنترل عملیاتی خود را حفظ کند، نقش میانجیگرانه خود نزد ایران را از دست ندهد و سطح تنش را نیز مدیریت کند.
آیا پاکستان وارد درگیریهای خلیجفارس خواهد شد؟
با این حال تشدید بحران در منطقه خلیجفارس میتواند شرایط را پیچیدهتر کند در حالی که عربستان سعودی با تهدیدهای فزاینده حوثیها برای اجرای محاصره دریایی در بابالمندب روبهرو است، اسلامآباد در ابتدا مسیر دیپلماسی را در پیش گرفت و در جریان سفر دو روزه اسکندر مومنی وزیر کشور ایران به پاکستان، میزبان مذاکرات با وی بود.
اما اندکی پس از این سفر، پاکستان حمایت قاطع و تزلزلناپذیر خود از عربستان را اعلام و به حوثیها هشدار داد که منافع دریایی این کشور را هدف قرار ندهند. تنها چند ساعت بعد، حوثیها دو کشتی عربستانی را هدف حمله قرار دادند. بنابراین به گفته برخی ناظران، حتی اگر نقش پاکستان به حضور غیررزمی محدود بماند، همچنان خطرات قابل توجهی وجود دارد.
جنید جاوید هشدار داد که اگر جنگندهها، سامانههای پدافندی یا نیروهای نظامی پاکستانی موشکها یا پهپادهای شلیکشده از سوی گروههای مورد حمایت ایران را رهگیری کنند، تهران تقریبا بهطور قطع این اقدامات را مستقیما به پاکستان نسبت خواهد داد، صرفنظر از اینکه فرماندهی عملیات در اختیار چه کشوری باشد. در مقابل، حیدر حسین معتقد است ایران از راهبرد موازنهگرایانه پاکستان آگاه است.
او مدعی است: ایران از این وضعیت خوشحال نخواهد بود اما تاکنون نقش دوگانه پاکستان را پذیرفته است. وی یادآور شد که ایران پیشتر رزمایشهای مشترک دریایی با پاکستان در تنگه هرمز برگزار کرده، میزبان ناوهای نیروی دریایی پاکستان بوده و حتی همزمان با حملات آمریکا به ایران نیز روابط نظامی سطح بالا با اسلامآباد را حفظ کرده است. عبدالله خان نیز تاکید کرد که ایران همچنان مهمترین مانع بر سر راه تعمیق همکاریهای امنیتی میان پاکستان و کشورهای عربی خلیجفارس است. درواقع هرگونه نقش رزمی موثر یا تعهد دفاعی رسمی که از نگاه ایران علیه این کشور تعبیر شود، میتواند پیامدهای داخلی بسیار جدی برای پاکستان داشته باشد زیرا پاکستان مرزی طولانی و حساس با ایران دارد، با تهدیدهای دائمی گروههای مسلح در مناطق مرزی مواجه است و در داخل کشور نیز جریانهایی وجود دارند که ورود به هرگونه درگیری علیه ایران را اقدامی پرهزینه و غیرعاقلانه میدانند. علاوه بر این، تعهدات بیش از حد، ظرفیت نظامی محدود پاکستان را نیز تحت فشار قرار خواهد داد.
رقابت منطقهای برای پیمانهای دفاعی
در چنین شرایطی است که به گفته تحلیلگران، تصویر کلی منطقه ممکن است پیچیدهتر شود. توافق جدید همکاری هستهای غیرنظامی میان آمریکا و عربستان، احتمالا از نگاه تهران به منزله تقویت موقعیت راهبردی بلندمدت ریاض تلقی خواهد شد؛ موضوعی که میتواند رقابت ایران و عربستان را تشدید کند آنهم درست در زمانی که پاکستان تلاش میکند روابط خود را با هر دو طرف حفظ کند.
علاوه بر این بهنظر میرسد تلاش کویت برای نزدیک شدن به پاکستان، یک اقدام دیپلماتیک منفرد نباشد. تحلیلگران معتقدند سایر کشورهای خلیجفارس نیز پس از پاسخهای اخیر ایران ممکن است به دنبال توافقهای دفاعی مشابه باشند.
در ماههای اخیر، ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی درباره یک توافق دفاعی مشترک جدا از چارچوب SMDA گفتوگو کردهاند. همچنین بحرین و اردن نیز بررسیهایی برای گسترش همکاری نظامی با پاکستان انجام دادهاند.
بنابراین برخی تحلیلگران معتقدند: بحرین از جانشین رییس ستاد ارتش پاکستان برای گفتوگو درباره توسعه همکاریهای نظامی میزبانی کرده است. اردن نیز با فرمانده نیروهای مسلح پاکستان درباره مشارکت راهبردی و ارتباطات نظامی مذاکره کرده و ترکیه نیز یکی از محتملترین گزینهها برای توافقهای موازی با چارچوب SMDA محسوب میشود.
در همین رابطه سرتیپ بازنشسته آصف هارون راجا، تحلیلگر مسائل دفاعی و امنیتی و رییس مرکز توسعه و ثبات اسلامآباد نیز به المانیتور میگوید: کاهش اعتماد به ترتیبات امنیتی موجود، کشورهای خلیجفارس را به سمت جستوجوی یک چتر امنیتی جایگزین و ایجاد سازوکارهای دفاعی بومی سوق داده است. در این میان کویت که از شدت حملات ایران دچار نگرانی شده، مشتاق است توافقی مشابه SMDA با پاکستان امضا کند و در مقابل، بخشی از نیازهای انرژی و برق پاکستان را تامین کند.
آیا راهبرد پاکستان در خلیجفارس پایدار خواهد بود؟
برای اسلامآباد، توسعه همکاریهای دفاعی فرصتی برای تقویت اقتصاد و تضمین امنیت انرژی در بلندمدت محسوب میشود اما موفقیت این راهبرد به آن بستگی دارد که پاکستان بتواند بدون گرفتار شدن در درگیریهای منطقهای از این فرصتها بهرهبرداری کند.
عبدالله خان معتقد است پاکستان تقریبا بهطور قطع تلاش خواهد کرد بیشترین بهره را از نگرانی امنیتی فعلی کویت ببرد زیرا این وضعیت فرصتی کمنظیر برای گسترش نفوذ نظامی و امنیتی پاکستان در خلیجفارس و بازپسگیری بخشی از فضای راهبردی از دسترفته در برابر هند است؛ فضایی که دهلینو طی سالهای اخیر از طریق تعمیق همکاریهای دفاعی و دیپلماتیک با کشورهای عربی به دست آورده است.
به همین دلیل او پیشبینی میکند اسلامآباد بستهای متوازن شامل اعزام مستشاران، ارائه سامانههای دفاعی، آموزش نظامی و همکاریهای انرژی را دنبال کند، بدون آنکه تعهدات پرریسک دفاع متقابل مورد نظر کویت را بپذیرد.
جنید جاوید نیز معتقد است پایداری بلندمدت این راهبرد به تداوم سیاست سنتی پاکستان یعنی موازنه راهبردی بدون ورود مستقیم به درگیریهای درون جهان اسلام بستگی خواهد داشت.
البته جاوید در پایان هشدار میدهد: مهمترین چالش همچنان ایران خواهد بود. تهران تاکنون همکاریهای دوجانبه دفاعی پاکستان با کشورهای خلیجفارس را تحمل کرده است اما شرایط امروز منطقه با گذشته تفاوت اساسی دارد. وی تاکید کرد: ایران اکنون با حساسیت بسیار بیشتری به نقش دفاعی پاکستان در خلیجفارس خواهد نگریست. چالش اصلی اسلامآباد آن است که دیپلماسی دفاعی خود را به منافع اقتصادی تبدیل کند، بدون آنکه بیطرفی راهبردیاش زیر سوال برود.
