روسیه؛ برنده نفت گران
جهان صنعت– جهش قیمت نفت بهمحدوده ۱۱۰دلار در سایه محدودیت تردد انرژی در تنگههرمز و افزایش نااطمینانیهای ژئوپلیتیک در خلیجفارس بازار جهانی نفت را وارد مرحله تازهای از کمبود عرضه کرده؛ شرایطی که در میان بازیگران اصلی انرژی بیشاز همه بهسود روسیه تمام شده و موقعیت اینکشور را در بازار صادرات نفت تقویت کرده است.
دومین روز معاملات نفت در بازارهای جهانی درحالی بهپایان رسید که تنشهای ژئوپلتیکی همچنان پایدار است. در آمریکا رسانههای اینکشور بهنقل از نزدیکان دونالد ترامپ نوشتند که رییسجمهور آمریکا از پیشنهاد تازه ایران راضی نیست و همین موضوع جو بازار را کماکان صعودی کرده است.
همزمان درشرایطیکه بهای نفت برنت بهمحدوده حدود ۱۱۰دلار در هر بشکه رسیده روایتها درباره آنچه از محاصره دریایی ایران مطرح میشود هم متناقض است. مرتضی بهروزیفر، عضو هیاتعلمی موسسه مطالعات بینالمللی انرژی در گفتوگو با ایلنا با اشارهبه تلاش آمریکا برای محدودسازی صادرات نفت ایران تاکید کرد که اگرچه واشنگتن از «صفرکردن صادرات نفت ایران» سخن گفته اما نشانههای میدانی حاکی از اجرای یکمحاصره کامل دریایی نیست. همزمان موسی احمدی، رییس کمیسیون انرژی مجلس نیز هشدار داده که ادامه محدودیت در تنگههرمز میتواند اروپا را وارد یکی از دشوارترین دورههای انرژی در دهههای اخیر کند.
این دوروایت درکنار رشد قیمت نفت اینتصویر را از آینده بازار ترسیم میکند که بازار جهانی انرژی وارد مرحلهای شده که دیگر صرفا با ابزارهای سیاسی یا آزادسازی ذخایر استراتژیک کنترل نمیشود.
محاصرهای که بازار را تغییر داد
بررسی تحولات اخیر نشان میدهد آنچه ازسوی آمریکا بهعنوان محاصره دریایی ایران مطرح شده بیش از آنکه یکعملیات کامل قطع صادرات باشد ابزاری برای فشار سیاسی و چانهزنی تلقی میشود. بهروزیفر معتقد است ایالاتمتحده تلاش کرده با اتکا بهحضور نظامی در خلیجفارس مسیر صادرات نفت ایران را محدود کند اما اجرای عملی یکمحاصره تمامعیار بهدلایل امنیتی و اقتصادی بسیار پرهزینه است.
از منظر بازار جهانی نفت همین سطح از نااطمینانی نیز کافی بوده تا پریمیوم ریسک تنگههرمز بهقیمتها بازگردد. تجربه تاریخی نشان میدهد حتی احتمال اختلال در تردد نفتکشها در اینگذرگاه که حدود یکپنجم تجارت نفت جهان از آن عبور میکند میتواند بهسرعت قیمتها را جهش دهد. بهروزیفر تاکید میکند یکی از دلایل جدی اجرانشدن محاصره کامل قدرت بازدارندگی ایران در تنگههرمز است؛ عاملی که میتواند صادرات سایر تولیدکنندگان منطقه را نیز مختل کند. همین موضوع باعث شده بازیگران منطقهای و فرامنطقهای نسبتبه تشدید تنشها محتاطتر عمل کنند.
درواقع بازار نفت اکنون نه براساس حجم واقعی اختلال بلکه براساس «احتمال اختلال» قیمتگذاری میشود؛ الگویی که معمولا پیشدرآمد جهشهای بزرگتر قیمتی است.
جنگی که عربها را بازنده و روسیه را برنده کرد
یکی از مهمترین پیامدهای تحولات اخیر تغییر موازنه سود و زیان در میان تولیدکنندگان بزرگ انرژی بوده است. بهگفته بهروزیفر، کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس ازجمله عربستان، امارات، قطر و کویت متضرران اصلی تنشهای اخیر محسوب میشوند زیرا اختلال در تردد نفتکشها و هدفقرارگرفتن برخی زیرساختهای انرژی صادرات آنها را کاهش داده است.
بهویژه قطر که خود یکی از بازیگران کلیدی بازار LNG جهان بوده اعلام کرده بازگشت کامل تاسیسات آسیبدیده اینکشور ممکن است چندسال زمان ببرد. حتی اگر اینبرآوردها اغراقآمیز باشد حداقل چندماه اختلال در ظرفیت صادراتی میتواند بازار جهانی گاز و نفت را تحت تاثیر قرار دهد.
امارات نیز که طی سالهای اخیر تلاش کرده بود خود را بهعنوان هاب سرمایهگذاری و فناوری منطقه معرفی کند اکنون با چالش اعتبار امنیتی مواجه شده است. کاهش اعتماد سرمایهگذاران بهامنیت زیرساختهای انرژی منطقه میتواند پیامدهای بلندمدتی برای اقتصاد اینکشورها داشته باشد.
درمقابل روسیه بهعنوان یکی از مهمترین برندگان اینشرایط مطرح شده است. تمرکز افکار عمومی جهانی از جنگ اوکراین منحرف شده و در نتیجه فشارهای تحریمی علیه صادرات انرژی روسیه کاهش یافته است. همین موضوع بهمسکو اجازه داده نفت خود را با قیمت بالاتر و در حجم بیشتر صادر کند؛ تغییری که بهطور مستقیم درآمدهای انرژی اینکشور را افزایش داده است.
به بیان دیگر هرچه بحران در خلیجفارس طولانیتر شود سهم روسیه در بازار جهانی نفت تقویت خواهد شد.
اروپا در آستانه زمستان سخت؟
درسوی دیگر معادله اروپا بیش از سایر مناطق جهان درمعرض فشار ناشی از محدودیت عرضه انرژی قرار دارد. رییس کمیسیون انرژی مجلس تاکید کرده وابستگی شدید کشورهای اروپایی بهمنابع انرژی منطقه خلیجفارس باعث شده اینکشورها در شرایط فعلی بهاستفاده از ذخایر استراتژیک خود روی بیاورند اما تجربه بحران انرژی پس از جنگ اوکراین نشان داد ذخایر استراتژیک تنها میتوانند نقش «پل کوتاهمدت» را ایفا کنند و نه راهحل پایدار. درصورت تداوم محدودیت در تنگههرمز یا گسترش دامنه تنشها بهمسیرهای دیگری مانند بابالمندب اروپا با افزایش شدید هزینههای انرژی مواجه خواهد شد.
افزایش قیمت سوخت، کاهش توان رقابت صنعتی، فشار بر بخش حملونقل و حتی تاثیر بر تولیدات کشاورزی ازجمله پیامدهایی است که میتواند اقتصاد اروپا را وارد یکدوره رکود انرژی کند.
بهگفته احمدی، ادامه اینروند حتی میتواند زمینهساز افزایش نارضایتیهای اجتماعی در کشورهای اروپایی شود؛ وضعیتی که نشانههای آن در برخی کشورها از هماکنون قابل مشاهده است.
یکی از مهمترین متغیرهای تعیینکننده مسیر قیمت نفت در ماههای آینده وضعیت تنگههرمز است. هرگونه محدودیت در اینگذرگاه استراتژیک بلافاصله بهافزایش فاصله میان عرضه و تقاضای جهانی منجر میشود.
بهروزیفر معتقد است حتی اگر تنشها کاهش یابد و عبور نفتکشها بهحالت عادی بازگردد آسیب واردشده بهزیرساختهای انرژی منطقه بهگونهای است که حداقل تا ششماه آینده امکان بازگشت کامل ظرفیت صادراتی وجود ندارد. اینیعنی بازار جهانی نفت در کوتاهمدت با کمبود عرضه مواجه خواهد بود.
درچنینشرایطی افزایش قیمت نفت نه یکواکنش مقطعی بلکه روندی ساختاری تلقی میشود؛ روندی که میتواند قیمتها را در سطوح بالا تثبیت کند.
درواقع بازار نفت اکنون وارد مرحلهای شده که در آن «اختلال لجستیکی» بیش از «تصمیمات سیاسی» تعیینکننده قیمتهاست؛ همان الگویی که در بحرانهای بزرگ انرژی دهههای گذشته نیز مشاهده شده بود.
آیا افزایش قیمت نفت بهنفع ایران تمام میشود؟
یکی از مهمترین پرسشهای مطرح در شرایط کنونی تاثیر افزایش قیمت نفت بر اقتصاد ایران است. رییس کمیسیون انرژی مجلس معتقد است رشد قیمت جهانی نفت میتواند درآمدهای نفتی ایران را افزایش دهد زیرا حتی درشرایط محدودیتصادرات نیز افزایش قیمتها بخشی از فشار تحریم را جبران میکند.
علاوه بر این کشورهایی مانند چین و هند همچنان از مشتریان بالقوه نفت ایران محسوب میشوند و درصورت ادامه شرایط فعلی امکان توسعه مسیرهای صادراتی غیررسمی نیز افزایش خواهد یافت.
ازمنظر بازار جهانی نیز هرچه محدودیت در عرضه نفت خاورمیانه افزایش یابد جذابیت نفت ایران برای برخی خریداران بیشتر خواهد شد. اینموضوع میتواند سهم ایران از بازار را در بلندمدت تقویت کند.
بهگفته احمدی، ایران طی سالهایگذشته راهکارهای متعددی برای عبور از محدودیتهای صادراتی طراحی کرده و افزایش قیمت جهانی نفت میتواند اثرگذاری اینراهکارها را بیشتر کند.
یکی از نکات مشترک در اظهارات کارشناسان تاکید بر فاصله میان روایتهای سیاسی و واقعیتهای بازار انرژی است. اگرچه آمریکا تلاش کرده با نمایش قدرت نظامی در خلیجفارس پیام کنترل صادرات ایران را ارسال کند اما رفتار واقعی بازار نشان میدهد معاملهگران بیش از هر چیز بهخطر اختلال در عرضه منطقهای توجه دارند.
به همین دلیل افزایش قیمت نفت بیش از آنکه ناشی از توقف صادرات ایران باشد نتیجه نگرانی از اختلال گستردهتر در صادرات کشورهای عربی منطقه است.
درچنینشرایطی بازارجهانی انرژی وارد مرحلهای شده که در آن ریسکهای ژئوپلیتیک دوباره بهمهمترین محرک قیمت تبدیل شدند؛ وضعیتی که میتواند در صورت تداوم تنشها، نفت ۱۰۰دلاری را بهیک «کف قیمتی جدید» تبدیل کند.
اگر اینروند ادامه یابد نهتنها اروپا با بحران انرژی عمیقتری مواجه خواهد شد بلکه ساختار تجارت جهانی نفت نیز بهتدریج بهسمت بازیگران جدیدی مانند روسیه و تولیدکنندگان خارج از خلیجفارس تغییر مسیر خواهد داد؛ تغییری که میتواند نقشه انرژی جهان را در سالهای آینده بازنویسی کند.
