رهبری انفرادی یا شورایی؟
جهان صنعت – هنوز ۲۴ ساعت هم از اعلام شهادت آیتالله خامنهای نگذشته بود که رسانهها از تشکیل شورای موقت رهبری خبر دادند؛ شورایی که باتوجه به آنچه در قانون اساسی جمهوری اسلامی پیشبینی شده دو عضو آن را روسای قوای مجریه و قضاییه تشکیل میدهند و پیشاپیش مشخص است و عضو سوم هم که باید از میان ۶ فقیه شورای نگهبان انتخاب شود، تنها نیازمند برگزاری یک جلسه مجمع تشخیص مصلحت نظام و رایگیری از اعضای این نهاد انتصابی است. روندی که به فاصله تنها چند ساعت از زمان اعلام شهادت رهبری پیشین جمهوری اسلامی انجام شد و آنطور که منابع مختلف رسانهای اعلام کردند این شورای موقت رهبری در حالی تشکیل شد که به جز مسعود پزشکیان و غلامحسین محسنیاژهای که بهعنوان روسای قوای مجریه و قضاییه در این شورا عضویت داشتند، علیرضا اعرافی نیز که از اعضای فقهای شورای نگهبان بود با رای اکثریت اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام به عضویت شورای موقت رهبری درآمد و ترکیب این شورا را تکمیل کرد.
روایت یک عضو مجمع از روند تشکیل شورای موقت رهبری
حسین مظفر، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام که از نزدیک در جریان انتخاب یکی از فقهای شورای نگهبان جهت عضویت در شورای موقت رهبری قرار داشته، ساعاتی پس از تشکیل این شورا توضیحاتی را در این رابطه در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار داد و با اشاره به سازوکارهای پیشبینیشده در قانون اساسی به این منظور گفت: «در اصول مختلف قانون اساسی پیشبینی شده که اگر رهبری جامعه دچار مشکل، بیماری یا فوت شود (همانند آنچه درباره امام شهیدان رخ داد)، شورای موقت رهبری تشکیل میشود.» او با بیان اینکه «براساس قانون اساسی، دو عضو این شورا که رییسجمهور و رییس قوه قضاییه باشند، ثابت هستند»، گفت: «عضو سوم نیز یکی از فقهای شورای نگهبان است که باید با انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام تعیین شود.» مظفر با اشاره به شرایط خاص ناشی از جنگ، تلویحا اذعان کرده که رایگیری برای انتخاب عضو سوم شورای موقت رهبری از میان ۶ فقیه شورای نگهبان بهنحوی ویژه انجام گرفته، گفته است: «روز گذشته متناسب با شرایط کشور، اظهارنظرها انجام شد، رایگیری صورت گرفت و یک نفر از فقهای شورای نگهبان بهعنوان عضو شورای موقت رهبری انتخاب و معرفی شد و به این ترتیب شورای موقت رهبری تشکیل شد.»
مهمترین وظایف شورای موقت رهبری
مظفر اگرچه به نام علیرضا اعرافی بهعنوان این عضو منتخب اشاره نکرده اما در ادامه وظایف اصلی این شورا را تبیین کرده و گفته است: «شورای موقت رهبری دو وظیفه اصلی دارد؛ نخست اداره عادی کشور و دوم، اختیارات ویژهای همچون انتخاب فرماندهان نظامی و انتظامی و صدور فرمان جنگ و صلح که این اختیارات طبق قانون میتواند از سوی مجمع تشخیص به شورای موقت رهبری تفویض شود.» او در ادامه تصریح کرد: «باتوجه به شرایط کشور، این اختیارات نیز با تفاهم صورتگرفته به شورای موقت رهبری واگذار شد تا فرماندهان موردنیاز تعیین شوند و امور مرتبط با جنگ و صلح نیز مدیریت شود.» این عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام همچنین تصریح کرد: «از این مرحله به بعد تمام قوای کشور و ملت باید در امور اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و دفاعی گوش به فرمان شورای موقت رهبری باشند که بهصورت موقت جایگزین رهبری است.»
جالب آنکه علیرضا اعرافی که ظاهرا با نظر اکثریت اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام از میان ۶ فقیه شورای نگهبان بهعنوان سومین و آخرین عضو شورای موقت رهبری انتخاب شده نیز در ارتباط با وظایف این شورا توضیح داده و با تاکید بر حضور روسای دو قوه مجریه و قضاییه در این شورا گفته است: «انشالله شورای موقت رهبری با جلسات مرتب و دقت لازم به وظایف خود خواهد پرداخت و باید به نیروهای مسلح و مردم شریف کشور اطمینان دهم که همه قوا در خدمت مردم هستند. همه نهادهای کشور برای پیشبرد امور در این شرایط بسیار سخت پای کار هستند.»
تاکید چهرهها بر لزوم حمایت از شورای موقت رهبری
اما یکی از دیگر روحانیون سرشناسی که در ۲۴ ساعت گذشته درباره تحولات پس از آغاز جنگ و مشخصا شهادت رهبری و تشکیل شورای موقت رهبری اظهارنظر کرده، سیدحسن خمینی، نوه بنیانگذار جمهوری اسلامی است؛ چهرهای که دستکم در حدود یک دهه پیش در مقاطعی بهعنوان یکی از چند گزینه مطلوب طیفی از نیروهای اصلاحطلب برای راهبری و هدایت آینده نظام جمهوری اسلامی مطرح بود و البته در سالهای گذشته عمدتا بهخاطر نوع موضعگیریها و نحوه مواجهه و برخوردش با مسائل گوناگون، امید حامیانش را ناامید کرده است. به هر تفسیر اما سیدحسن خمینی که در یک گفتوگوی تلویزیونی در ارتباط با تحولات روزهای گذشته صحبت میکرد، در بخشی از سخنانش «حضور مردم در صحنه تا پایان جنگ» را برای همگان «واجب عینی» عنوان کرد و در اظهاراتی که البته در سالهای گذشته دیگر موجب شگفتی حامیان سالهای دورش هم نمیشود، گفت که «همه مردم ایران بسیجی هستند و باید مساجد را پر کنیم.» او همچنین در سخنانی عجیب، در حالی که انسداد خطوط ارتباطاتی اینترنتی از سوی مسوولان و نهادهای داخلی انجام گرفته، گفت: «ممکن است دشمن دسیسه کند و ارتباطات قطع شود اما سنگرهای ما مساجد، کوچه و خیابان و میدانهای شهر ماست. این اماکن باید در تصرف مردمی باشد که سیاه پوشیدهاند و با بیرق امامحسین(ع) پای آرمانهای انقلاب ایستادهاند.» اما شاید مهمترین بخش از سخنان تازه سیدحسن خمینی آنجا بود که او بر لزوم حمایت بیدریغ همه شهروندان از شورای موقت رهبری تاکید کرد و گفت: «مردم هر گله و دردی دارند اما در نظر بگیرند که امروز بحث تمامیت ارضی ایران است.
مردم به مسوولان اعتماد کنند، در شورای موقت رهبری هم آقایان پزشکیان و اژهای و هم برادرمان آیتالله اعرافی هر سه از با تدبیرترین مدیران کشور هستند و به آنان اعتماد کنیم.» نوه بنیانگذار جمهوری اسلامی همچنین با بیان اینکه جمهوری اسلامی قائم به فرد نیست، خواستار «اعتماد به شورای موقت رهبری» شد و گفت: «این شورا مسیر قانونی خود را طی میکند و هر مسیری به نتیجه رسید، جامعه به آن اعتماد کند. در حال حاضر به تصمیمات این سه بزرگوار اعتماد کنید.»
حسین مظفر نیز در بخشی از سخنانش بر لزوم حمایت از شورای موقت رهبری تاکید کرد و در این رابطه گفت: «دشمنان تصور میکنند اگر در ایران چند اعتراض یا نقد نسبت به برخی اشکالات اجرایی _که در همه دنیا وجود دارد_ مطرح شود، نشانه ضعف بنیادین است؛ در حالی که در آمریکا، آلمان و فرانسه نیز مشکلات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی وجود دارد و در ایران نیز ممکن است برخی مشکلات اجرایی باشد که نباید انکار شود.» او گفت: «وظیفه ملت و مسوولان، قدرشناسی واقعی از مردم و حفظ انسجام ملی است. همه باید کنار هم قرار بگیریم، به شورای موقت رهبری و مسوولان گوش دهیم و از انتشار شایعات و نقدهای ناامیدکننده پرهیز کنیم. هر گروهی که فکر کند انتقاد یا تغییر نظام بهتر است، باید بداند چنین آرزویی محقق نخواهد شد؛ این نظام بهترین نظام برای تحقق آرزوهای تاریخی ملت مسلمان و قهرمان ایران است.»
سرنوشت آینده رهبری و رهبر آینده
همزمان با تاکید چهرهها بر لزوم حمایت از شورای موقت رهبری، زمزمهها درخصوص انتخاب رهبر بعدی جمهوری اسلامی نیز از همین حالا آغاز شده است تا جایی که حتی علیرضا اعرافی که هماکنون یکی از سه عضو شورای موقت رهبری است، در بخشی از سخناش به این مهم اشاره کرده و با تاکید بر اینکه «رهبر آینده نیز به ایفای وظایف خود خواهد پرداخت»، گفته است: «به فضل الهی براساس اصل۱۱۱ قانون اساسی با سرعت موضوع تعیین رهبر از سوی مجلس خبرگان رهبری در دستور کار خواهد گرفت و شورای موقت رهبری در همین زمینه شکل گرفته است.» اما در حالی که علیرضا اعرافی تلویحا از نقش شورای موقت رهبری در انتخاب رهبر آینده سخن گفته، واقعیت این است که این مسوولیت برعهده مجلس خبرگان رهبری است و ارتباطی به اختیارات شورای موقت رهبری ندارد. چنان که حسین مظفر با تاکید بر این مهم گفته است: «انتخاب رهبر آینده بنابر قانون اساسی توسط مجلس خبرگان رهبری انجام میشود.» این عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام ضمن تاکید بر اینکه «زمان مشخصی برای این مساله تعیین نشده»، میگوید: «اما هرچه سریعتر انجام شود، مزایای بیشتری خواهد داشت و خبرگان باید باتوجه به شرایط، جلسه تشکیل دهد.»
احمد بخشایشاردستانی بهعنوان یکی از اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز در این رابطه اظهارنظر کرده و با استناد به اصل ۱۱۱ قانون اساسی که به مساله انتخاب رهبری نظام میپردازد، به ایلنا گفته است: «شورای رهبری که موقت است، در واقع ترکیبی از رییسجمهور، رییس قوه قضاییه و یک فقیه از شورای نگهبان است که به تایید مجمع تشخیص رسیده باشد.» او ادامه داد: «این شورای موقت تا یک سال هم میتواند امور را در دست گرفته و بهجای رهبری کار کند اما مجلس خبرگان اساسا درست شده برای اینکه جایگزین رهبر را انتخاب کند و من فکر کنم به سرعت این کار ازسوی خبرگان انجام شود.»
این عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی همچنین با اشاره به سازوکار انتخاب رهبر آینده میگوید: «در مجلس خبرگان کمیسیونی وجود دارد به اسم کمیسیون تحقیق و تفحص رهبری؛ این کمیته از ۱۱ نفر تشکیل شده و وظیفه دارد بعد از بررسی، اسامی چهار تا پنج منتخب را به مجلس خبرگان معرفی کند، البته معمولا این کمیسیون افرادی را برای معرفی مدنظر دارد؛ بنابراین این کمیسیون افرادی را به صحن مجلس خبرگان معرفی میکند تا از میان این افراد یک نفر بهعنوان رهبر انتخاب شود یا شورای رهبری تشکیل میشود. البته معمولا یک نفر انتخاب میشود اما میشود شورای رهبری هم داشت که سه نفر در آن حضور دارند.»
آینده ایران
بخشایشاردستانی با تاکید بر اینکه «منظور از شورای رهبری این شورایی که در حال حاضر تشکیل شده تا موقتا امور را انجام دهد، نیست»، میگوید: «منظور شورایی است که از سوی مجلس خبرگان تعیین شده باشد اما معمولا چون ایران از شورا خیلی فایده نبرده، در مجلس خبرگان یک فرد را بهعنوان رهبر انتخاب میکنند.
اگر در صحن مجلس خبرگان از میان افراد معرفی شده یک نفر انتخاب شود، میشود رهبر ولی ممکن است که سه نفر انتخاب شوند که در این صورت شورای رهبری تشکیل میشود.
به نظر من یک نفر را بهعنوان رهبر انتخاب میکنند.» بدین ترتیب در حالی که هنوز روشن نیست مجلس خبرگان رهبری دقیقا در چه زمانی قادر به تشکیل جلسه جهت انتخاب رهبر آینده جمهوری اسلامی خواهد بود، به نظر میرسد مساله تنها انتخاب یک نفر بهعنوان رهبر آینده نیست و پیش از آن باید بررسی شود که در شرایط کنونی انتخاب شورایی برای انجام وظایف رهبری ضامن منافع ملی است یا انتخاب یک نفر؛ به بیان دیگر نخستین پرسشی که اعضای مجلس خبرگان رهبری باید به آن پاسخ دهند این است که ایران فردا نیازمند رهبری انفرادی است یا رهبری شورایی!
