رقابت برای فتح اقتصاد سوریه
جهان صنعت – دمشق روز دوشنبه میزبان نخستین مجمع تجاری سوریه و آمریکا پس از لغو تحریمهای ایالات متحده علیه این کشور جنگزده بود؛ رویدادی که بهگفته ناظران گامی مهم در مسیر عادیسازی روابط اقتصادی میان دمشق و واشنگتن بهشمار میرود.
ایننشست یکروزه در دمشق با همکاری وزارت اقتصاد و صنعت سوریه و شورای تجاری سوریه و آمریکا برگزار شد؛ شورایی که در ژوئن۲۰۲۵ در واشنگتن باهدف گسترش تجارت و سرمایهگذاری میان دوکشور تاسیس شده بود.
ازجمله مقامهای سوری حاضر در این نشست میتوان بهنضال الشعار وزیر اقتصاد و صنعت، محمد یسر برنیه وزیر دارایی، صفوت رسلان رییس بانک مرکزی سوریه و ایاد بتنجانه رییس هیاتمدیره بانک سوریه و فراسوی دریاها اشاره کرد. در طرف آمریکایی نیز جیکوب مکگی، معاون دستیار وزیرامورخارجه آمریکا و تیموتی لیندرکینگ، مشاور پیشین وزارت امورخارجه ایالاتمتحده در اینمجمع حضور داشتند.
درهمینرابطه این نشست در شرایط تنشزای خلیجفارس صورت گرفته و طبق گزارش المانیتور، مکگی در سخنرانی خود اعلام کرد: ایالات متحده همچنان از فرصتهای سرمایهگذاری حمایت خواهد کرد و برای تقویت روابط اقتصادی میان سوریه و آمریکا تلاش میکند.
اهمیت این رویداد
برگزاری این نشست نقطه عطفی در روند بازسازی اقتصادی سوریه محسوب میشود چراکه دولت این کشور در تلاش است پس از پایان جنگ داخلی ۱۳ساله سرمایهگذاران خارجی را بهحضور در بازار سوریه ترغیب کند.
جنگ داخلی سوریه که از سال۲۰۱۱تا۲۰۲۴ ادامه داشت بنا بر برآورد بانک جهانی دستکم ۲۱۶میلیارد دلار بهزیرساختهای این کشور خسارت وارد کرد. اینجنگ پساز حمله برقآسای نیروهای هیات تحریرالشام پایان یافت؛ عملیاتی که درپی آن بشار اسد، رییسجمهور پیشین سوریه بهمسکو گریخت و حدود یکماه بعد نیز دولت جدیدی بهریاست احمد الشرع تشکیل شد.
دولت الشرع از آغاز فعالیت خود جذب سرمایهگذاری خارجی را در اولویت قرار داده و در همین راستا تلاش کرده زمینه لغو تحریمهایی را فراهم کند که برخی از آنها بیش از چهاردهه علیه سوریه برقرار بودند.
ایالاتمتحده در دسامبر۱۹۷۹ سوریه را در فهرست کشورهای حامی تروریسم قرار داد و تحریمهایی را علیه این کشور اعمال کرد. این محدودیتها در ماه مه۲۰۰۴ گسترش یافت و پس از سرایت بهار عربی در سال۲۰۱۱ بهسوریه بار دیگر تشدید شد.
بااینحال پساز سقوط اسد، وزارت خزانهداری آمریکا در ماهمه۲۰۲۵ این تحریمها را لغو کرد و انجام بسیاری از معاملاتی را که پیشتر ممنوع بود مجاز دانست؛ اقدامی که عملا راه را برای سرمایهگذاریهای جدید و فعالیت گستردهتر بخش خصوصی در سوریه هموار کرد. وزارت امور خارجه آمریکا با صدور یک معافیت ۱۸۰روزه از اجرای الزامی تحریمهای موسوم بهقانون سزار تلاش کرد سرمایهگذاریهای مرتبط با بازسازی سوریه را تسهیل کند.
با این حال لغو تحریمها تاکنون تاثیر چشمگیری بر حجم مبادلات تجاری میان دوکشور نداشته است. براساس آمار اداره سرشماری آمریکا مجموع تجارت کالایی میان سوریه و آمریکا در سال گذشته ۸/۱۲میلیوندلار بوده که تنها اندکی بیشتر از ۷/۱۲میلیوندلار در سال پیش از آن است. دراینمیان ارزش صادرات آمریکا بهسوریه ۲/۵میلیوندلار و واردات این کشور از سوریه ۶/۷میلیوندلار ثبت شده است. از زمان لغو تحریمها چندین شرکت آمریکایی با شرکتهای سوری قراردادهایی امضا کردند که بخش عمده آنها در حوزه انرژی متمرکز بوده است.
در ماه ژوئن شرکت بزرگ انرژی کونوکوفیلیپس در دمشق قرارداد الزامآوری را با شرکت دولتی نفت سوریه و شرکت انگلیسی Novaterra Energy امضا کرد. هدف این قرارداد توسعه میدانهای گازی خشکی و افزایش تولید گاز در سوریه است. در ماه فوریه شرکت شورون، شرکت نفت سوریه و شرکت Power International Holding مستقر در قطر یک تفاهمنامه همکاری امضا کردند تا امکانسنجی و توسعه نخستین پروژه اکتشاف نفت و گاز فراساحلی در آبهای عمیق سوریه را مورد بررسی قرار دهند.
دورنمای روابط آمریکا و سوریه
برگزاری نخستینمجمع تجاری سوریه و آمریکا پساز لغو تحریمهای واشنگتن بهگفته برخی از کارشناسان، تنها یک رویداد نمادین نیست بلکه میتواند نشانهای از آغاز مرحلهای جدید در بازآرایی معادلات ژئوپلیتیکی و اقتصادی سوریه پساز پایان جنگ داخلی باشد. این نشست نشان میدهد که دولت جدید دمشق در تلاش است از مرحله تثبیت سیاسی عبور کرده و وارد فاز بازسازی اقتصادی شود؛ مرحلهای که بدون ورود سرمایه، فناوری و شرکتهای خارجی عملا امکان تحقق ندارد. ازاینرو مجمع تجاری دمشق را باید بخشی از یک راهبرد بزرگتر برای بازتعریف جایگاه سوریه در اقتصاد منطقهای و بینالمللی دانست.
نخستین پیام این رویداد تغییر رویکرد ایالات متحده از سیاست فشار حداکثری بهسیاست مدیریت نفوذ اقتصادی است. اگرچه واشنگتن همچنان ابزارهای سیاسی و امنیتی خود را حفظ کرده اما لغو بخش مهمی از تحریمها و تشویق شرکتهای آمریکایی بهحضور در سوریه بیانگر آن است که آمریکا نمیخواهد فرآیند بازسازی این کشور بهطور کامل در اختیار بازیگرانی مانند چین، روسیه، ترکیه یا کشورهای عربی حوزه خلیجفارس قرار گیرد. درواقع سرمایهگذاری اقتصادی بهابزاری برای حفظ نفوذ آمریکا در ساختار جدید سوریه تبدیل شده است.
ازمنظر اقتصادی سوریه با یکیاز بزرگترین پروژههای بازسازی در خاورمیانه روبهرو است. برآورد خسارت بیش از ۲۱۶میلیارد دلاری زیرساختها تنها بخشی از نیازهای واقعی اینکشور را نشان میدهد. بازسازی شبکههای برق، نفت و گاز، حملونقل، بنادر، ارتباطات، مسکن و صنایع تولیدی بهسرمایهای چند صدمیلیارد دلاری نیاز دارد. بنابراین طبیعی است که چنینبازاری برای شرکتهای آمریکایی، اروپایی، چینی و کشورهای عربی یک فرصت اقتصادی کمنظیر محسوب شود. درنتیجه حضور شرکتهایی مانند ConocoPhillip و شورون نیز نشان میدهد که بخش انرژی نخستین حوزهای است که سرمایهگذاران خارجی آن را بهعنوان موتور محرک اقتصاد سوریه انتخاب کردند.
بااینحال آمار تجارت دوجانبه میان آمریکا و سوریه نشان میدهد که لغو تحریمها بهتنهایی برای احیای اقتصاد کافی نیست. حجم تجارت ۸/۱۲میلیوندلاری میان دوکشور درمقایسه با ظرفیتهای اقتصادی سوریه بسیار ناچیز بوده و بیانگر آن بوده که سرمایهگذاران همچنان نسبتبه ثبات سیاسی، امنیت داخلی، چارچوبهای حقوقی و آینده ساختار حکمرانی این کشور تردید دارند. بنابراین موفقیت دولت دمشق بیشاز هرچیز بهتوانایی آن در ایجاد محیطی امن، قابل پیشبینی و جذاب برای سرمایهگذاری بستگی خواهد داشت.
در سطح منطقهای نیز این تحولات میتواند رقابت جدیدی برسر بازار بازسازی سوریه ایجاد کند. کشورهای عربی بهخصوص عربستان، امارات و قطر تلاش خواهند کرد سهم قابلتوجهی از پروژههای زیرساختی و انرژی را در اختیار بگیرند. درمقابل روسیه و ایران که در دوران جنگ مهمترین حامیان دمشق بودند اکنون با چالش حفظ جایگاه اقتصادی خود در شرایط ورود بازیگران جدید مواجه هستند.
ازمنظر ژئواکونومیکی نیز ورود تدریجی آمریکا بهفرآیند بازسازی سوریه را باید بخشی از رقابت گستردهتر بر سر کریدورهای انرژی، مسیرهای ترانزیتی و نفوذ اقتصادی در شرق مدیترانه ارزیابی کرد. سوریه در نقطه اتصال خلیجفارس، عراق، ترکیه و مدیترانه قرار دارد و هرگونه سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی و حملونقل این کشور آثار فرامنطقهای خواهد داشت. ازاینرو بازسازی سوریه صرفا یک پروژه اقتصادی نیست بلکه بهیکی از عرصههای رقابت قدرتهای بزرگ برای شکلدهی بهنظم جدید خاورمیانه تبدیل خواهد شد.
درهمینرابطه است که برگزاری مجمع تجاری سوریه و آمریکا را میتوان آغاز مرحلهای دانست که در آن اقتصاد بهابزار اصلی رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل میشود. موفقیت یا شکست این روند نهتنها آینده اقتصاد سوریه بلکه موازنه نفوذ میان آمریکا، کشورهای عربی، چین، روسیه و سایر بازیگران منطقهای را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد. درنتیجه مسیر بازسازی سوریه بیش از آنکه صرفا بهسرمایه وابسته باشد بهچگونگی مدیریت رقابتهای ژئوپلیتیکی و ایجاد توازن میان منافع بازیگران خارجی گره خورده است.
