راهکارهای عملیاتی برای توسعه روستایی در ایران
فریدون عسکری
بانک جهانی توسعه روستایی را چنین تعریف میکند: توسعه روستایی(Rural Development) راهبردی است که برای بهبود زندگی اقتصادی و اجتماعی روستاییها تدوین میشود. بهطور سنتی توسعه روستایی بر بهرهگیری از منابع طبیعی سرزمین نظیر کشاورزی و جنگلداری متمرکز بوده اما تغییرات در شبکههای تولیدی جهانی و شهری شدن فزاینده، خصوصیات نواحی روستایی را تغییر داده است.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی اقدامات ارزندهای در زمینههای توسعه روستایی بهویژه در امور عمرانی و زیربنایی انجام شده و ایران یکی از کشورهای موفق در توسعه روستایی و محرومیتزدایی از روستاها(البته از نظر پروژههای عمرانی و زیربنایی) بوده اما در زمینه طرحهای تولیدی و اشتغالزا، رفاهی و اقتصادی از عملکرد مطلوبی برخوردار نبوده است.
در همین راستا در این یادداشت تلاش شده به «مقوله توسعه روستایی در ایران با محوریت کشاورزی» نگریسته شود و راهکارهایی که قابلیت عملیاتی شدن دارند ارائه شوند. برخی از این راهکارها به صورت خلاصه و اجمالی به شرح زیر هستند:
۱- ضرورت دارد دانشگاهها و مراکز آموزش عالی(دولتی، غیرانتفاعی، جامع علمی کاربردی و دانشگاه آزاد اسلامی) که دانشکدههای کشاورزی دارند (و متاسفانه بسیاری از آنها در یک عمارت و ساختمان در شهر به آموزش رشتههای دامپروری، باغبانی، زراعت و اصلاح نباتات، گیاه پزشکی، آبیاری و… مشغولند) موظف شوند هرکدام در بزرگترین روستای بخش یا شهرستان، یک مجموعه آموزشی(آموزشکده) و مزرعه و کارگاه ماشینآلات کشاورزی و… ایجاد کنند تا هم روستاییان در مجاور مزارع، باغها و دامداریهای خود با فناوری(Technology) و دانشنوین کشاورزی آشنا شوند و هم به عنوان آموزشیار کشاورزی سنتی از تجارب آنها استفاده شود و دانشجویان نیز با روستا الفت بیشتری برقرار کنند.
۲- دانشگاهها، بانکها، وزارتخانهها، سازمانها و شرکتهای بزرگ با تشکیل یک کمیته راهبردی، دانشجویان را ترغیب کنند تا پایاننامهها(مقطع کارشناسی ارشد) و رسالههای(مقطع دکترای تخصصی(Ph.D) ) خود را درخصوص راهکارهای رفع مشکلات روستا(در زمینههای آموزشی، بهداشتی و درمانی، کشاورزی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و…) تهیه کنند تا هر دانشجو با مدتی اقامت در روستا و دریافت هزینههای پایاننامه یا رساله از پیشنهاددهندگان، ضمن مشورت و کسب اطلاعات بتواند در پالایش و ارائه نظرات قابل اجرا، سودمند و موثر باشد.
۳- احداث سردخانه حداقل در هر مرکز دهستان یا مرکز بخش با هدف نگهداری انواع میوهها، پیاز، سیبزمینی، صیفیجات، تخممرغ و سایر محصولات زراعی، باغی و دامی انجام شود تا روستایی مجبور نشود محصولات خود را با قیمت نازل به دلالها بفروشد.
۴- به صنایعدستی بهخصوص قالیبافی عنایت خاص شود و شرکت سهامی فرش ایران و وزارت صنعت، معدن و تجارت از صنعت قالیبافی در روستاها حمایت و پشتیبانی معنوی و مالی جدی کنند.
۵- توسعه روستاگردی و صدور مجوز برای آژانسهایی که صرفا در زمینه اگروتوریسم(گردشگری کشاورزیAgrotourism) و اکوتوریسم(بوم گردشگریEcotourism) فعالیت میکنند با ارائه تسهیلات ارزان بانکی همراه با مرمت ابنیه تاریخی روستا و نصب تابلوهای راهنما در روستاها و احداث مراکز اقامتی و تفریحی.
۶- صنعت در کنار مزرعه: احداث و ایجاد کارگاهها و کارخانههای کوچک(حتی گاهی با توجه به پتانسیل روستا کارخانه بزرگ) در زمینههای صنایع غذایی، دخانی و نساجی(احداث کارخانه نخریسی، گونیبافی و… در کنار مزارع پنبه، کتان و کنف) در مجاورت روستاهای بزرگ و دارای توانمندی بالقوه.
۷- عرضه دستگاههای کوچک پنیرسازی، کرهگیری یا ماشینهای جوجهکشی(Incubator) همراه با عرضه نژادهای محلی مقاوم به بیماریها و پرورش آن در منازل روستایی.
۸- طبق آمار رسمی، حدود ۹۲درصد از آب مصرفی ایران در بخش کشاورزی است و فقط حدود ۸درصد در بخش صنعت و شرب مصرف میشود. بنابراین با حدود تنها ۱۰درصد صرفهجویی در مصرف آب کشاورزی میتوان از بحران کمآبی و تنش آبی گذر کرد و این مهم نیز از طریق استفاده از فناوریهای مناسب از جمله اصلاح نباتات(بهنژادی گیاهان Plant Breeding) و افزایش راندمان آبیاری با اجرای سیستمهای آبیاری تحت فشار(قطرهای، بارانی) و طرحهای آبخیزداری از جمله آبخوانداری، آبشکن(EPI)، تورسنگی(Gabion)، شیبشکن یا چکدم (Drop)، بند خاکی و… امکانپذیر است.
