راز شکنندگی ستون ارزی کشور
هستی عبادی- حملات اخیر به برخی زیرساختهای پتروشیمی ایران در جریان جنگ، آسیبپذیری یکی از مهمترین منابع درآمد ارزی کشور را آشکار کرد؛ آسیبپذیری که حالا یک نقشه راه روشن برای مدیریت روایت رسمی، افزایش شفافیت اقتصادی و مقابله موثر با شبکههای موسوم به کاسبان تحریم را پیشروی دولت چهاردهم قرار داده است.
در جریان جنگ اخیر بخشهایی از زیرساختهای انرژی و پتروشیمی ایران بهطور مستقیم در معرض تهدید قرار گرفتند و گزارشهایی از آسیب به برخی مجتمعهای فعال در مناطق راهبردی ماهشهر و عسلویه منتشر شد. اتفاقی که نشان داد زنجیره ارزش پتروشیمی کشور با وجود نقش کلیدی در تامین ارز غیرنفتی همچنان نسبت به تحولات امنیتی منطقهای آسیبپذیر است.
این تحولات نهتنها نگرانیها درباره استمرار تولید و صادرات محصولات پتروشیمی را افزایش داده است بلکه توجه سیاستگذاران را به ضرورت بازنگری در نحوه حفاظت از زیرساختهای انرژی و مدیریت شرایط بحران میطلبد. اهمیت این مساله از آن جهت دوچندان میشود که صنعت پتروشیمی طی سالهای اخیر به یکی از اصلیترین جایگزینهای درآمد نفتی تبدیل شده و هرگونه اختلال در عملکرد آن میتواند آثار مستقیم بر منابع ارزی کشور داشته باشد.
همزمان با این تحولات، یکی از چالشهای مهمی که در فضای پساجنگ مورد توجه قرار گرفته، انتشار مواضع پراکنده درباره وضعیت صنایع انرژی و مسیر سیاستگذاری اقتصادی کشور است؛ مسالهای که به گفته کارشناسان میتواند موجب شکلگیری برداشتهای متناقض در میان فعالان اقتصادی و افکار عمومی شود.
کارشناسان انرژی بر این باورند که ایجاد یک مرجع مشخص برای اعلام مواضع رسمی کشور در حوزه انرژی و اقتصاد بهعنوان یکی از الزامات مدیریت فضای پساج نگ مطرح باید باشد؛ اقدامی که به توصیه آنها میتواند از شکلگیری فضای شایعه و نااطمینانی جلوگیری کند و زمینه تصمیمگیری دقیقتر در بازار را فراهم آورد.
در کنار این موضوع، مساله مقابله با شبکههای رانتمحور نیز باردیگر در کانون توجه قرار گرفته است. واقعیت این است که طی سالهای گذشته برخی جریانهای اقتصادی با بهرهگیری از محدودیتهای ناشی از تحریم، نقش واسطهای در تجارت انرژی و کالا پیدا کردند و اکنون نشانههایی وجود دارد که بخشی از این شبکهها در شرایط جنگی هستند که موقعیت خود را حفظ یا تقویت کنند.
کارشناسان معتقدند تجربه جنگ اخیر نشان داد که حفاظت از زیرساختهای پتروشیمی صرفا یک مساله فنی یا امنیتی نیست بلکه بهطور مستقیم با مدیریت اقتصادی کشور پیوند دارد. از این منظر ارائه گزارشهای شفاف درباره میزان خسارتها، روند بازگشت ظرفیت تولید و وضعیت صادرات محصولات پتروشیمی میتواند نقش مهمی در کنترل فضای روانی بازار ایفا کند.
از همین رو آنها توصیه میکنند که برای رفع این گره بزرگ لازم است تقویت هماهنگی در اطلاعرسانی رسمی و استمرار مقابله با رانتهای ساختاری بهعنوان دو محور اصلی نقشه راه پیشنهادی برای کاهش آسیبپذیری صنعت پتروشیمی در شرایط بحران در دستورکار سیاستگذاران قرار بگیرد.
کشتیبانی برای کشتی آسیبدیده انرژی
محمود خاقانی، کارشناس بینالملل انرژی در گفتوگو با «جهانصنعت» به بررسی ابعاد مختلف تحولات اخیر پرداخت. اوگفت: در گذشته جنگها را اینگونه توصیف میکردند که آمریکا، اسرائیل و متحدانشان حمله کردند و ما نیز توانستیم مقابله کنیم. در واقع منظور این است که آمریکا و اسرائیل به ما حمله کردند و ما هم با دفاعی که انجام دادیم، به تعبیر خودشان پاسخ دادیم.
خاقانی با بیان اینکه صادرات برخی محصولات پتروشیمی کاهش یافته است، گفت: محصولاتی مانند گاز هلیوم که در صنایع فضایی اهمیت بالایی دارد و همچنین اوره و کودهای شیمیایی به دلیل خسارات واردشده و محدودیتهای ناشی از جنگ، از منطقه خلیجفارس و صنعت پتروشیمی ایران با کاهش صادرات مواجه شدهاند. کشورهایی مانند قطر و سایر تولیدکنندگان منطقه نیز به دلیل همین محدودیتها نتوانستند صادرات خود را ادامه دهند.
وی ادامه داد: این شرایط باعث شد قیمت بنزین در آمریکا افزایش یابد و حتی بهای گازوئیل از بنزین هم بیشتر شود. گازوئیل در بخشهایی مانند حملونقل و کشاورزی کاربرد گستردهای دارد و افزایش قیمت آن همراه با گرانی کودهای شیمیایی به دلیل کاهش عرضه موجب نگرانی کشاورزان آمریکایی درباره افزایش هزینههای تولید در حوزههای کشاورزی، دامپروری و مرغداری شده است.
این کارشناس انرژی تصریح کرد: در نتیجه این تحولات، نرخ تورم در آمریکا طی یک ماه گذشته به حدود ۵/۳درصد نزدیک شده است. در اروپا نیز شرایط مشابهی وجود دارد. البته برخی دولتهای اروپایی مانند آلمان اقدام به تخصیص یارانه برای حمایت از بخش حملونقل کردهاند و از شهروندان خواستهاند بیشتر از وسایل حملونقل عمومی استفاده کنند. در ایرلند نیز طی روزهای اخیر اعتراضاتی از سوی کشاورزان و رانندگان شکل گرفته و در آفریقا و آسیا هم نشانههایی از نارضایتی دیده میشود.
وی افزود: صندوق بینالمللی پول در تاریخ ۲۵فروردین۱۴۰۵ پیشبینی رشد اقتصاد جهانی در سال۲۰۲۶ را از ۳/۳درصد به حدود ۱/۳درصد کاهش داده است، همچنین هشدار داده شده که در صورت تداوم محاصره تنگه هرمز و ادامه درگیریها، این رشد باز هم کاهش خواهد یافت. حتی برای سال۲۰۲۷ رشد اقتصاد جهانی بیش از ۲/۳درصد پیشبینی نشده است چراکه آثار این بحرانها بهسرعت قابل جبران نیست و نیاز به زمان دارد.
خاقانی با بیان اینکه اقتصاد جهانی در شرایط حساسی قرار گرفته است، اظهار داشت: میتوان گفت همه کشورها در یک کشتی قرار دارند که تصمیمات برخی بازیگران بینالمللی به آن آسیب زده است. در این میان کشورهایی مانند فرانسه با همکاری انگلیس در تلاش هستند با گردهم آوردن دهها کشور، راهکاری برای مدیریت این بحران پیدا کنند، هرچند این کار بسیار دشوار است.
وی ادامه داد: این تحولات تاثیرات جدی بر اقتصاد ایران نیز خواهد داشت. براساس اعلام بانک مرکزی، احتمال بروز تورم بسیار بالا و افزایش بیکاری وجود دارد و لازم است برای مدیریت این شرایط تصمیمات جدی اتخاذ شود.
این کارشناس انرژی تاکید کرد: دولت چهاردهم باید دو اقدام اساسی را در دستور کار قرار دهد؛ نخست، ایجاد وحدت در بیان مواضع رسمی است. در حال حاضر اظهارنظرهای پراکنده از سوی افراد و نهادهای مختلف باعث سردرگمی شده و مشخص نیست موضع رسمی کشور از چه مرجعی اعلام میشود بنابراین لازم است دولت بهطور شفاف اعلام کند که مواضع رسمی تنها از یک کانال مشخص منتشر میشود.
وی افزود: اقدام دوم، تقویت شفافیت و جلب اعتماد عمومی است. تلاشهایی در زمینه مقابله با رانتخواری و فعالیتهای موسوم به «کاسبان تحریم» انجام شده که اکنون به نوعی «کاسبان جنگ» تبدیل شدهاند اما این روند باید با جدیت بیشتری ادامه یابد.
خاقانی با بیان اینکه انسجام ملی نقش کلیدی دارد، گفت: همانطور که در این مدت مردم نقش مهمی ایفا کردند، لازم است دولت با آنها صادقانه گفتوگو کند و واقعیتها را در میان بگذارد، همچنین باید سازوکارهایی برای مشارکت مردم در مقابله با فساد و تخلفات تقویت شود و قوه قضاییه نیز از افرادی که این موارد را گزارش میکنند، حمایت جدی به عمل آورد.
وی ادامه داد: با توجه به تهدیدات امنیتی و احتمال نفوذ، صرفا نهادهای اطلاعاتی بهتنهایی کافی نیستند و مشارکت عمومی ضروری است. دولت باید با شفافسازی، مردم را در جریان خسارات واردشده به زیرساختها از جمله در بخشهای فولاد، پتروشیمی و آموزش عالی قرار دهد و برای جبران این خسارات از ظرفیتهای مردمی استفاده کند.
این کارشناس خاطرنشان کرد: مشارکت مردم در فرآیندهای سیاسی از جمله انتخابات شوراها و مجلس نیز اهمیت زیادی دارد و لازم است زمینه حضور گستردهتر نمایندگان واقعی مردم فراهم شود. اگر دولت چهاردهم این اقدامات را پیش از دور دوم مذاکرات با آمریکا آغاز کند، میتواند موقعیت کشور را در این مذاکرات تقویت کند.
