دانشگاه در التهاب
پویا اصل باغ– پس از گذشت ۵۶روز از تعطیلی گسترده مراکز آموزشی، از شنبه هفته جاری برخی دانشگاههای کشور بهتدریج فعالیت خود را از سر گرفتند؛ بازگشاییای که همزمان با سوگ و نارضایتی همراه بود. در ۲اسفندماه، بعضی دانشگاهها صحنه تجمع و اعتراض برای جانباختگان دیماه و نسبت به شرایط موجود بودند. جمعی از دانشجویان ضمن گرامیداشت کشتهشدگان، نسبتبه وضع حاکم اعتراض کردند. در مقابل نیروهای بسیج نیز تجمعاتی جداگانه برگزار کردند. حضور همزمان این دو گروه در برخی دانشگاهها به تنش و درگیری منجر شد و ویدئوهای منتشرشده نشان میدهد که شعارها و درگیریها چندساعت ادامه یافت. تحلیلگران معتقدند: در شرایطی که اعتراضات دیماه با برخورد شدید همراه بود و جامعه هنوز در سوگ به سر میبرد، اعتراضات دانشجویی نشان داد که از میزان خشم مردم کاسته نشده و شکافها عمیقتر شده است. جامعهشناسان نیز تاکید میکنند که شعارهای دانشجویان نشاندهنده تغییرات بنیادین در خواستههای مردم است و جدایی قشر دانشجو از جامعه ممکن نیست. این دور از اعتراضات همچنین نشان داد که وعده مسوولان برای فراهم کردن فضایی امن جهت بیان مطالبات عملا تحقق نیافته است.
گاهشمار برگزاری اعتراضات
روز شنبه، جمعی از دانشجویان دانشگاههایی همچون شریف، تهران و امیرکبیر دست به اعتراض زدند و شعارهای اعتراضی سر دادند. براساس ویدئوهای منتشر شده، چند ساعت پس از آغاز تجمعات، دانشجویان و نیروهای بسیج با یکدیگر درگیر شدند.
در روز یکشنبه ۳اسفندماه نیز دامنه اعتراضات ادامه یافت. دانشجویان در دانشگاههای تهران، شریف، امیرکبیر، شهید بهشتی و صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی در محوطه دانشگاه تجمع و راهپیمایی کردند. گزارشها حاکی است جمع زیادی از دانشجویان در دانشگاههای شریف و امیرکبیر با سر دادن شعارهایی مخالفت خود را نسبت به شرایط موجود ابراز کردند. در دانشگاه تهران نیز دودسته از دانشجویان با گرایشهای مختلف تجمع کردند و تنشهایی میان آنها گزارش شد. از دانشگاه علم و صنعت نیز خبر رسید که طیفی از دانشجویان در تجمعهای اعتراضی شعارهای سیاسی سر دادند و جمعی دیگر نماز ظهر و عصر را به جماعت اقامه کردند. دانشجویان دانشگاه خواجه نصیرالدینطوسی در لابی پردیس سیدخندان تجمع کردند و در ادامه، در اثر درگیری بین برخی دانشجویان، شیشههای لابی شکسته شد. همچنین در دانشگاه فردوسی مشهد تعدادی از دانشجویان در محوطه دانشگاه راهپیمایی کردند. در ساعات حوالی ظهر روز دوشنبه ۴اسفندماه، دانشگاههای الزهرا، علم و فرهنگ، شریف، صنعتی اصفهان، امیرکبیر و تهران نیز شاهد تجمعات دانشجویی بود.
ممنوعالورود شدن و بازداشت دانشجویان
اعتراضات اخیر دانشجویان با تحولات دیگری نیز همراه بود. پس از التهاب دانشگاهها در دو روز اخیر، مسوولان برخی دانشگاهها اظهار کردند که در طول تجمعات هیچ بازداشتی صورت نگرفته است اما به گزارش ایسنا، روز یکشنبه در پایان تجمعات دانشگاه فردوسی مشهد یک دانشجو بازداشت شد. همچنین انجمن اسلامی دانشجویان شریف اعلام کرد که پس از اعتراضات روزهای اخیر با شمارههای ناشناس با خانواده برخی دانشجویان تماس گرفته شده و از ممنوعالورود شدن گروهی از دانشجویان به دانشگاه خبر داده شده است. روز دوشنبه تصاویر منتشرشده در فضای مجازی نشان داد که دانشگاه شریف با ارسال پیامک به تعدادی از دانشجویان، تردد آنها را در دانشگاه ممنوع کرده و از آنها خواسته که برای ادای توضیحات به حراست مراجعه کنند.
فوت دانشجوی دانشگاه علم و صنعت
در دانشگاه علم و صنعت نیز طی روزهای گذشته اعتراضات دانشجویی برگزار شد. عصر روز یکشنبه ۳اسفندماه، محمدمهدی محمدی، دانشجوی ترم چهارم مقطع کارشناسی ارشد صنایع، جان خود را از دست داد. روابط عمومی دانشگاه ضمن تایید این خبر اعلام کرد که وی هنگام حضور در کلاس درس بهطور ناگهانی دچار تغییر حال عمومی شد و پس از انتقال به بیمارستان الغدیر جان خود را از دست داد. روابط عمومی دانشگاه تاکید کرده است که این حادثه ارتباطی با اعتراضات نداشته است.
تکذیب ورود نیروهای امنیتی به محوطه دانشگاهها
در برخی ویدئوهای منتشرشده در فضای مجازی بیان شده بود که نیروهای امنیتی در مقابل دانشگاه تهران و فردوسی مشهد با دانشجویان برخورد کردهاند اما صبح روز دوشنبه ۴اسفندماه، سخنگوی فراجا حضور نیروهای پلیس و یگان ویژه در دانشگاهها را تکذیب و اعلام کرد تصاویر منتشرشده جعلی بوده و با استفاده از هوشمصنوعی طراحی شدهاند.
موضعگیری معاون اول پزشکیان نسبت به تجمعات دانشجویی
در ادامه واکنشها به اعتراضات دانشجویی، محمدرضا عارف، معاون اول رییسجمهور در نشست روز دوشنبه خود با نمایندگان دانشگاهها به نقد وضعیت جنبشهای دانشجویی پرداخت و گفت: «بنابر دلایلی، افول جدی در جنبشهای دانشجویی ایجاد شده و تشکلهای دانشجویی تاحدی از بدنه خود فاصله گرفتهاند. دانشجویان مانند گذشته حاضر به پرداخت هزینه نیستند.» این اظهارات در حالی مطرح میشود که طی سالهای اخیر دانشجویان بارها در تجمعات مختلف حضور داشته و با پیامدهای آن مواجه شدهاند. کارشناسان معتقدند که مجموعه شرایط اقتصادی و اجتماعی و همچنین عملکرد نهادهای مسوول در شکلگیری وضعیت فعلی نقش داشته است و چنین اظهاراتی بر دامنه خشم جامعه اضافه خواهد کرد.
ورود دادستانی به مساله اعتراضات دانشجویان
مسعود تجریشی، رییس دانشگاه شریف نیز در واکنش به اعتراضات اخیر دانشجویان بیان کرد: «دستگاههایی گفتند ما تا الان مداخله نکردیم اما جمعبندی ما این است که دانشگاهها نتوانستند جمع کنند. ما معتقد بودیم و هستیم که میتوانیم دانشگاه را مدیریت کنیم. یکی از ابزارهای قانونی ما این است افرادیکه مخل آرامش دانشگاه هستند به آنها بگوییم برای حفظ دانشگاه وارد دانشگاه نشوند. اگر دانشجویان ثابت کنند به قانون پایبند هستند، آن را لغو میکنند. اگر در ادامه تعداد ممنوعالورودها زیاد شود، کلا مجازی میکنیم. دادستان به موضوع ورود کرده و گفته که این فقط موضوع دانشگاه نیست و ما باید ورود کنیم.»
روایت فریادهای خسته
یکی از اساتید دانشگاه که نخواست نامش فاش شود، در گفتوگو با «جهانصنعت» به تبیین اعتراضات اخیر دانشجویان پرداخت و گفت: «پس از پشتسر گذاشتن اعتراضات خونین دیماه، شاهد تجمعات گسترده دانشجویان در برخی دانشگاههای کشور بودیم. در شرایطی که نارضایتی به بالاترین سطح خود رسیده، ناکارآمدی مسوولان دانشگاهها باعث شد که برخوردهایی با دانشجویان صورت گیرد. آنچه امروز در محوطه دانشگاه طنینانداز میشود، صدای خسته جوانانی است که از انباشت این همه مشکل به ستوه آمدهاند. متاسفانه سالهاست با هرگونه تجمع برخورد میشود و مسوولان کشور تحمل شنیدن صدای مخالفان خود را ندارند.علاوهبر این در شرایطی که کشور با بحرانهای عمیق مواجه است، آنها توان بهبود شرایط را نیز ندارند.
یکی از والدین دانشجویان دانشگاه شریف در گفتوگو با «جهانصنعت» از تداوم وضعیت فعلی ابراز نگرانی کرد و گفت: فرزندم در روزهای گذشته در داخل دانشگاه مجروح شده است. اعتراضات دیماه نشان داد که تیراندازی و خطرات دیگر مانند ورود نیروهای امنیتی، جان فرزندان ما را تهدید میکند. مسوولان دانشگاه با رفتارها و اظهاراتی که نسبتبه فرزندان ما داشتهاند، آنها را از حضور در تجمعات منع کردهاند. این شرایط نگرانی ما را بیشتر کرده و باعث شده از امنیت فرزندانمان در دانشگاه مطمئن نباشیم.
یکی از دانشجویان نیز در گفتوگو با «جهانصنعت» گفت: دانشگاه ما همچنان تعطیل است و قرار شده شنبه هفته آینده بازگشایی شود. در صورت تداوم اعتراضات حتما در تجمعات احتمالی شرکت خواهم کرد. سالهاست با کوچکترین صدای دانشجو برخورد میشود. ناامیدی، بیکاری، تورم و نداشتن چشمانداز تنها بخشی از دلایلی است که مرا به حضور در تجمعات ترغیب میکند. صدای دانشجو خاموششدنی نیست و مسوولان این موضوع را خوب میدانند.
اعتراض؛ حق قانونی مردم
کامبیز نوروزی، حقوقدان درباره تداوم اعتراضات دانشجویی اخیر به «جهانصنعت» گفت: اعتراض حق مدنی تمام مردم است و به صراحت اصل بیستوهفتم قانون اساسی، همه مردم حق دارند اعتراض داشته باشند. اگر گهگاه بنابه اظهارات مقامات رسمی، اعتراضها به آشوب تبدیل شود، ما در دانشگاهها چنین چیزی ندیدهایم. فیلمها و گزارشهایی که در این روزها از دانشگاه منتشر شده، نشان میدهد دانشجویان تجمع کرده و شعار دادهاند. شعارها ممکن است برای برخی خوشایند و برای بعضی ناخوشایند باشد اما چیزی که بتوان نام آشوب بر آن گذاشت، مشاهده نشده است. بنابراین باید این حق بهطور کامل برای دانشجویان به رسمیت شناخته شود تا در محیط دانشگاه رفتار اعتراضی خود را انجام دهند، فارغ از اینکه نظام سیاسی کشور با این شعارها و اعتراضها موافق باشد یا مخالف، دانشجویان کاملا حق دارند سخن و اعتراض خود را بیان کنند.
وی افزود: جریان اعتراضی که شکل میگیرد، بیانگر وجود نارضایتیهایی در میان معترضان است. آنچه باید اتفاق بیفتد این است که دستگاه حکمرانی نگاه عمیقی به این اعتراضات داشته باشد، آنها را علتیابی و برای جلب رضایت عمومی تلاش کند.
برخوردهای خشونتآمیز مطلقا نتیجهای نخواهد داشت. این برخوردها ممکن است برای مدتی اعتراضها را کاهش دهد اما درمانگر نیست. در روزهای اخیر نیروی انتظامی و نیروهای امنیتی به دانشگاهها وارد نشدند که این اقدام مثبتی است. هرچند گزارشهایی وجود دارد مبنی بر اینکه افرادی که دانشجو نبودند، وارد دانشگاه شدند و در دفاع از نظام سیاسی کشور شعار دادند اما بهطور آشکار نیروهای امنیتی و انتظامی وارد دانشگاه نشدند و این موضوع قابل توجه است.
قرار دادن مردم مقابل یکدیگر؛ روشی بسیار خطرناک
نوروزی ادامه داد: نکته بسیار مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد این است که در ویدئوهای منتشرشده از اعتراضات دانشجویی، در یکسو دانشجویان معترض و در سوی دیگر دانشجویان طرفدار نظام سیاسی قرار گرفته و علیه یکدیگر شعار دادهاند و در مواردی نیز درگیری فیزیکی رخ داده است. این روش بسیار خطرناک است. مردم نباید در برابر یکدیگر قرار گیرند. اگر میان مردم کینه ایجاد شود، پیامدهای آن قابل پیشبینی نخواهد بود. در عین حال که وزارت علوم و مقامات انتظامی و امنیتی تا اینجا نسبتا به شکل مناسبی این اعتراضات را مدیریت کردهاند و موجب افزایش خشم و خشونت نشدهاند، لازم است تدابیری اتخاذ شود تا این دو گروه از دانشجویان بهطور همزمان تجمع نکنند. این همزمانی خطر رویارویی مستقیم را افزایش میدهد و میتواند به تولید کینه و تشدید تنش منجر شود. باید ترتیبی داده شود تا هر گروه در زمان مشخصی تجمع کند و امکان گفتوگو نیز فراهم شود، بدون آنکه در برابر یکدیگر قرار گیرند و زمینه درگیری فراهم شود.
منع ورود دانشجویان به دانشگاه؛ عمل غیر حقوقی و غیرقانونی
این حقوقدان همچنین اشاره کرد: خوشبختانه تاکنون گزارشی از تیراندازی در دانشگاهها منتشر نشده است اما اگر دانشجویانی به دلیل حضور در اعتراضات ممنوعالورود، یا با تنبیهات انضباطی مواجه یا از ادامه تحصیل محروم شوند، این اقدامات کاملا خلاف حقوق اساسی است. اعتراض حق اساسی ملت است، مگر آنکه در جریان اعتراض، تخریب یا ضرب و جرحی صورت گرفته باشد که در این صورت موضوع متفاوت خواهد بود اما در دانشگاههای مختلف چنین مواردی مشاهده نشده است. دانشجویان اقدام به تخریب یا ضرب و جرح نکردهاند و نیروهای امنیتی نیز در دانشگاه حضور نداشتند بنابراین ممنوعالورود کردن دانشجویان یا تنبیه آنها بهدلیل حضور در اعتراضات، از نظر حقوقی خلاف حقوق اساسی و از نظر مدیریتی نیز اقدامی نادرست است. این اعتراضات در صورت برخورد ممکن است در نهایت پس از مدتی پایان یابد و دامن زدن به نارضایتیها از طریق اقدامات تنبیهی، اقدامی نادرست است. رفتارهای اعتراضی دانشجویان ماهیت مدنی دارد و حتی اگر شعارهای آنان مطابق سلیقه برخی نباشد، اشکال حقوقی ندارد. از نظر مدیریتی نیز لازم است از اقدامات تنبیهی پرهیز شود زیرا این نوع برخوردها نادرست است و میتواند فضا را متشنجتر کند.
دانشگاه؛ آینه شکافهای اجتماعی
احمد بخارایی، جامعهشناس در گفتوگو با «جهانصنعت نیوز» ریشه اعتراضات اخیر دانشگاهی را بیش از آنکه نسلی بداند، ناشی از ساختارهای سیاسی و اقتصادی کشور عنوان کرد و گفت: بسیاری از رخدادهای اجتماعی در ایران برآمده از ساختارهایی است که طی سالهای اخیر با بحران مواجه بودهاند. تحولات اقتصادی ازجمله جهش چشمگیر نرخ ارز در بیش از یکدهه گذشته نشانهای از بحران ساختاری است که پیامدهای اجتماعی و اعتراضی به دنبال داشته است.
وی با تاکید بر اینکه اعتراضات محدود به یک نسل خاص نیست، افزود: امروز طیفهای مختلف سنی، از نوجوانان تا میانسالان در این اعتراضات حضور دارند و نمیتوان آن را صرفا به شکاف نسلی تقلیل داد. دانشگاه همچنان از وزن و اهمیت ویژهای برخوردار است اما دیگر تنها مرجع تولید سرمایه اجتماعی و سیاسی محسوب نمیشود. با گسترش شبکههای اجتماعی گروههای مرجع تغییر کردهاند و کنشگری اجتماعی محدود به محیط دانشگاه نیست.
او با اشاره به تجربه دهههای گذشته تاکید کرد: فشارهای امنیتی لزوما به پایان اعتراضات منجر نمیشود و چهبسا به گسترش آن در سطوح مختلف بینجامد. تصور مهار کامل اعتراضات از طریق افزایش فشار، با تجربههای پیشین همخوانی ندارد.بخارایی همچنین درباره دوقطبی شکلگرفته در دانشگاهها گفت: همان شکافی که در سطح کلان جامعه میان گروههای مختلف وجود دارد، در محیط دانشگاه نیز بازتاب یافته است.
دانشگاه بخشی از جامعه است و نمیتواند نسبت به تحولات پیرامونی بیتفاوت بماند. با این حال تداوم تنشها میتواند بر کارکرد علمی و آموزشی این نهاد اثرگذار باشد. شرایط کنونی بیش از هرچیز نیازمند تدبیر و مدیریت عقلانی است تا از تعمیق شکافهای اجتماعی جلوگیری شود.
