خسارت محض
جهان صنعت – امروز چهل و هشتمین روزی است که ایرانیان بدون اینترنت زندگی میکنند. آنهم در عصر و دورانی که احتمالا ساعتی چندبار با استفاده از این پدیده نوین، بخشی از امور زندگی روزمرهمان را مدیریت میکنیم. آنهم در حالی که ایرانیان پیش از این دوره ۴۸روزه انسداد اینترنت که هنوز روشن نیست تا چند روز دیگر ادامه یابد، در جریان اعتراضات دیماه هم چند هفتهای طعم تلخ محرومیت کامل اینترنتی را چشیدهاند. شرایطی که باعث شده افکار عمومی به این نتیجه برسد که انگار محدودیت و قطع کردن اینترنت نخستین و تنها راهکاری است که در زمان بحران روی میز مسوولان قرار میگیرد؛ هرچند حالا این وضعیت، بیش از یک هفته پس از اعلام آتشبس نیز ادامه یافته است.
جالب آنکه بهتازگی حساب کاربری «اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران» در شبکه ایکس ویدئویی منتشر کرده که در آن یک مقام مسوول با انتقاد از ادامه قطعی اینترنت به ضرر هنگفت این سیاست اشاره میکند. افشین کلاهی، رییس کمیسیون دانشبنیان در اتاق ایران میگوید: «خسارت هر روز قطعی اینترنت روزانه حدود ۸۰میلیون دلار به صورت مستقیم و غیر مستقیم است.» این مقام مسوول که در بخشی از سخنانش در این ویدئو به هزینه ساخت برخی زیرساختهای آسیبدیده در جریان جنگ اخیر پرداخته و ازجمله آماری را در خصوص هزینه ساخت پل B1 و ساخت یک نیروگاه ارائه کرد، در بخشی از سخنانش تاکید کرد که «ما عملا در حال از دست دادن روزانه چهار پل B1 و حدود دو نیروگاه، آن هم به دست خودمان هستیم.»
آنچه این مقام مسوول گفته را برآوردهای اقتصادی موجود نیز تایید میکند. خسارت روزانه حدودا ۸۰میلیون دلاری انسداد اینترنت، بهخوبی نشان میدهد که اینترنت چگونه از یک زیرساخت فنی، به یک متغیر تعیینکننده در اقتصاد کلان تبدیل شده است. در واقع هر روز قطعی اینترنت، به معنای از دست رفتن منابعی است که میتوانست صرف توسعه زیرساختهای حیاتی، ایجاد اشتغال یا افزایش بهرهوری اقتصادی شود. این درحالی است که بر اساس اعلام رسمی وزارت ارتباطات، خسارت روزانه قطعی اینترنت حدود ۵هزارمیلیاردتومان برآورد شده است. نکته مهم اینجاست که این رقم تنها محدود به بخش زیرساختی اقتصاد دیجیتال نیست بلکه بخش عمده آن به کل اقتصاد سرایت میکند. تنها حدود ۵۰۰میلیاردتومان از این خسارت به اپراتورها و هسته اقتصاد دیجیتال مربوط میشود و باقی آن، به لایههای گستردهتر اقتصاد، شامل کسبوکارهای آنلاین، خدمات دیجیتال، فروشگاهها، پلتفرمها و حتی کسبوکارهای سنتی وابسته به اینترنت مربوط است. با این حساب اگر فرض کنیم انسداد اینترنت حداقل تا دو روز دیگر نیز ادامه مییابد و شمار روزهای انسداد اینترنت در این دوره به ۵۰روز میرسد یعنی چیزی در حدود ۴میلیارددلار از این رهگذر به کشور خسارت وارد شده است. این ارقام حتی در مقیاس اقتصادهای بزرگ نیز قابلتوجه هستند، چه برسد به اقتصادی که با محدودیتهای ساختاری و فشارهای بیرونی مواجه است.
کامبیز نوروزی، روزنامهنگار و حقوقدانی که این وضعیت را به هیچ عنوان معقول نمیداند، اگرچه اذعان دارد که «در دوران جنگ و زمانیکه امنیت ملی در معرض خطر قرار میگیرد، دولتها میتوانند برای کنترل انتشار اخبار و تحلیلها، محدودیتهای رسانهای ایجاد کنند» اما در عین حال میگوید: «این رویکرد کلاسیک در جهان امروز دیگر کارآمد نیست و حتی نتایج منفی درپی دارد.» او که تاکید دارد «امروزه مهار امواج اطلاعات تقریبا ناممکن است» به خبرآنلاین میگوید: «در شرایطی که تلویزیونهای ماهوارهای به سادگی در دسترسند و راههایی هم برای دور زدن محدودیتهای اینترنتی وجود دارد، ضعف مفرط و شدید صداوسیما مانع از آن میشود که این رسانه بتواند مخاطب ملی پیدا کند.» او که معتقد است «برنامههای صداوسیما» مشخصا «در چارچوب یک تفکر فرقهای و کاملا غیرحرفهای اداره میشوند و مخاطبان آن به جمعیت کوچکی محدود شده» میگوید: «سیاست قطع کردن اینترنت در زمان جنگ، اصلا کارآمد نبود و بستن اینترنت، در واقع هدایت عملی مردم به سمت تلویزیونهای فرامرزی است. به همین دلیل است که آن پاسخ کلاسیک، امروز دیگر مصداق ندارد و عمل نمیکند.»
این روزنامهنگار که با استفاده از یک تشبیه و تمثیل جالب، سعی کرد شرایط را توصیف کند، در این رابطه گفت: «وضعیت فعلی رسانه در ایران مانند زمانی است که شما به داروخانه رسمی مراجعه میکنید و داروی مورد نیازتان را پیدا نمی کنید، در این صورت ناچار به بازار قاچاق رو میآورید، جایی که اصلا مشخص نیست داروی تهیهشده سالم است یا فاسد و تقلبی است یا اصل. سیاست رسانهای حاکم بر ایران سالهاست که افکار عمومی را تقدیم شبکههایی کرده که در فکر براندازی نظام هستند. در جنگ ۴۰روزه اخیر نیز متاسفانه همین رویه به زیان کشور ادامه پیدا کرد. کار رسانه اثرگذاری بر افکار عمومی است. وقتی شما قادر به این کار نباشید، رقبا بازار مصرف رسانهای را از دستتان خارج میکنند.
سیاست قطع کامل اینترنت نهتنها کارآمد نبود بلکه امکان مشارکت فکری میهندوستان مخالف جنگ و براندازی را نیز از جامعه سلب کرد.» نوروزی که معتقد است اگر با وجود قطعی اینترنت، صداوسیما تنوع افکار را پوشش میداد، طبعا این گرایش کاهش مییافت» میگوید: «اما باید توجه داشت که تلویزیون گنجایش محدودی دارد و نمیتواند میزبان صدها کارشناس و شهروند باشد. اینجاست که اینترنت میتوانست این کمبود را جبران کند و به یک استاد، کاسب یا تاجر اجازه صحبت بدهد.» او با تاکید بر اینکه «مردم ایران میهندوست هستند»، گفت: «اگر رسانههای حرفهای در داخل کشور رونق داشته باشند، مردم هرگز سراغ شبکههایی نمیروند که نشانی ایست بازرسیهای ما را برای حمله به اسرائیل میدهند! اگر صداوسیما درست عمل میکرد، تاثیر چشمگیری بر کاهش مخاطبان شبکههای برانداز داشت، هرچند به تنهایی نمیتوانست تمام نیاز تولید و مصرف محتوا را پوشش دهد.»
این روزنامهنگار که باور دارد «مدیران تلویزیون به اقتضائات رسانههای مدرن ناآگاه نبوده و قطعا آگاهند»، میگوید: «اما تلویزیون را به تریبون یک تفکر خاص و فرقهای بدل کردهاند و تحت هیچ شرایطی از این روش نادرست و زیانبار درس نمیگیرند.»
در این میان البته اخباری بعضا امیدبخش نیز به گوش میرسد؛ هرچند وقتی به جزئیات این اخبار مراجعه میکنیم، درمییابیم که اولا آنچه وعده داده شده صرفا محدود به بخشی خاص از میلیونها ایرانی است که از حق دسترسی آزاد به اینترنت محروم ماندهاند و ثانیا این وعدهای است که اساسا روشن نیست چه زمانی به واقعیت تبدیل شود. چنانکه همین دیروز یک عضو هیاترییسه مجلس شورای اسلامی از تلاشهای وزارت ارتباطات برای اتصال اینترنت خبر داد و در عین حال تاکید کرد که نتایج این تلاشها در ادامه اعلام خواهد شد. علیرضا سلیمی که به تازگی در این رابطه اظهارنظر کرده، با اشاره به پیگیری وزارت ارتباطات برای اتصال اینترنت با رعایت مصوبات شورایعالی امنیت ملی تاکید کرد که نتایج این پیگیریها اعلام خواهد شد.
سلیمی که با وبسایت سیتنا گفتوگو میکرد، با اشاره به آخرین وضعیت اتصال اینترنت گفت: «وزارت ارتباطات با ملاحظات و رعایت مصوبات شورایعالی امنیت ملی در حال دنبال کردن مسیری برای اتصال اینترنت کسبوکارهاست.» این نماینده نزدیک به جبهه پایداری مجلس همچنین تصریح کرد: «دو موضوع مهم در دستور کار وزارت ارتباطات قرار دارد؛ نخست اینکه این وزارتخانه با رعایت مصوبات امنیتی شورایعالی امنیت ملی در حال پیگیری است و انشاءالله نتیجه آن هم رسما اعلام خواهد شد.» سلیمی همچنین تصریح کرد: «وزارت ارتباطات علاوه بر این در حال پیگیری اتصال اینترنت است و روند کار از سوی این وزارتخانه اطلاعرسانی خواهد شد.» این نماینده مجلس در پایان به موضوع دیگری اشاره کرد و گفت: «وزارت ارتباطات همچنین برای جلوگیری از فروش فیلترشکن و ابزارهای دورزدن محدودیتهای اینترنتی در حال پیگیری است و نتایج آن پس از حصول نتیجه، اطلاعرسانی میشود.»
