خاطره تلخ شوکهای قیمتی
جهان صنعت– نان قوت غالبمیلیونها خانوار ایرانی است؛ کالایی استراتژیک که هر تصمیم درباره نحوه یارانهاش میتواند آرامش یا التهاب را بهسفره و روان مردم منتقل کند. حالا در لایحه بودجه۱۴۰۵ بند پرچالش جدول شماره۱۴ با رقم ۲۹۰همت برای یارانه نان بار دیگر اینپرسش را زنده کرده که «ذینفع نهایی» اینرقم دقیقا کیست؟ نانواییها، مردم یا حلقه دیگری در زنجیره تولید و توزیع؟
ابهام در مسیر بودجه
جزئیات مصوبه نشان میدهد اینرقم کلان بدون تغییر نسبتبه نسخه اولیه لایحه دولت تثبیت شده اما عبارت مبهم «پرداخت بهذینفع نهایی» در متن دومسیر کاملا متفاوت را در برابر سیاستگذاران قرار داده است:
سناریوی اول: استمرار مدل کنونی یعنی تزریق یارانه بهنانوایی یا آرد. در اینمدل قیمت نان برای مردم ثابت میماند اما دولت هزینه واقعی را در پشت صحنه میپردازد. مزیت آن حفظ آرامش روانی جامعه است اما همچنان خطراتی چون انحراف در شبکه مصرف و قاچاق آرد وجود دارد.
سناریوی دوم: پرداخت مستقیم یارانه بهخانوارها درقالب نقدی یا کالابرگ یکمیلیونی؛ رویکردی که شفافیت مالی و کاهش واسطهگری را در نگاه اول افزایش میدهد ولی بازگشت قیمت نان بهنرخ «واقعی» میتواند تبعات اجتماعی سنگینی بر جای گذارد.
تجربه اصلاح بنزین و حذف ارز ترجیحی نشان داده که فاصله میان برآوردهای ریاضی و واقعیت روانی بازار بسیار فاحش است. کارشناسان در آن زمان از اثر تورمی کمتر از ۲درصد سخن میگفتند اما انتظارات تورمی اینرقم را تا ۱۰درصد افزایش داد. اکنون بیم آن میرود که آزادسازی قیمت نان نیز با ضریب حساسیت چندبرابر همین مسیر را طی کرده و آرامش اقشار پایین را متزلزل کند.
عدالت توزیعی در آزمون جدید
برخی مدافعان آزادسازی قیمتها اختلاف شدید قیمت آرد دولتی(۹۰۰تومان) و آرد آزاد(۲۰هزارتومان) را دلیل شکلگیری فساد و قاچاق میدانند اما دادههای سامانه هوشمندسازی نان(نانینو) تصویر متفاوتی ارائه میکند. باوجود افزایش شکاف قیمتی از ۱۶برابر در سال۱۴۰۱ به۲۳برابر در سال۱۴۰۴ میزان مصرف آرد یارانهای تقریبا ثابت مانده است. اینیعنی کنترل مبتنی بر فناوری تا حد قابل قبولی توانسته جایگزین ابزار قیمتی شود پس الزامی بهتحمیل هزینه اجتماعی آزادسازی وجود ندارد.
به گزارش خراسان مدافعان پرداخت نقدی بر عدالت و شفافیت آن تاکید میکنند اما واقعیت مصرف نان در ایران ناهمگون است. در مناطق روستایی و کمبرخوردار سرانه مصرف چند برابر شهرهای بزرگ است. بنابراین یارانه یکسان برای همه دقیقا خلاف عدالت عمل میکند. تجربه حذف ارز ۴۲۰۰تومانی نیز نشان داد یارانه نقدی دربرابر تورم سریعتر از آنچه تصور میشود بیاثر میشود در حالی که نان ارزان یک حمایت پایدار است.
