حبوبات زیر تیغ دلار
فاطمه عباس پور– بار برخی حقایق آنقدر بر شانه سنگینی میکند که حرفی برای گفتن باقی نمیگذارد و حذف اقلام اساسی سفرههای مردم طی چند سال گذشته یکی از این حقایق است. بر کسی پوشیده نیست که سفرههای مردم مدتهاست که آب میروند و به نظر میرسد مسوولین و دولتهای مختلف یا اراده جدی برای پایاندادن به این وضعیت یا انگیزه لازم را ندارند! این روند با حذف گوشت و پروتئینهای حیوانی آغاز شد؛ جایی که قیمت یک کیلو گوشت کمکم به ۱۰ و سپس ۲۰درصد حقوق یکماه کارگران رسید. متاسفانه این حذف اقلام محدود به بازار گوشت و مرغ نماند و هرچه زمان جلوتر رفت شاهد حذف اقلام بیشتری از قبیل لبنیات و میوه جات بودیم. به نظر میرسد این روزها یکی دیگر از اقلام اساسی خانوار ایرانی نیز در مرحله حذف از سفرهها قرار دارد؛ منبعی که بسیاری آن را جایگزین اقتصادی گوشت و مرغ یعنی حبوبات کردند!
درمیان تحولات غمانگیز دیماه بود که دولت تصمیم گرفت بمب معیشتی جدیدی را بر سر مردم بیاندازد و بدون فراهمکردن الزامات و پیش نیازهای لازم نرخ ارز را تک نرخی کند. ادعای مسوولان این بود که گرانی ناشی از این اقدام به کالاهای مشخصی محدود میماند و آنها نیز با کالابرگ جبران خواهند شد؛ موضوعی که با گذشت نزدیک به دوماه مشخص شد نمیتواند بیش از این دور از حقیقت باشد. حذف ارز ترجیحی تقریبا بر تمام بازارها ترکشهای قابل مشاهدهای برجای گذاشت؛ حتی بازارهایی که هیچ ربطی به واردات نداشتند.
استدلال کسبه و تولیدکنندگان این بود که حذف ارز ترجیحی هزینههای تولید را به شکل چشمگیری بالا برده و تولیدکننده برای ادامه کار چارهای جز افزایش قیمت تمامشده ندارد. در همین حوالی زمانی بود که رییس اتحادیه بنکداران مواد غذایی کشور از افزایش میانگین ۳۰تا۳۵درصدی قیمت حبوبات در بازار خبر داد. رضا کنگری در توضیح این افزایش قیمت اظهار داشت که این میزان رشد با توجه به اصلاح نرخ ارز کاملا طبیعی و قابل انتظار است.
به گفته رییس اتحادیه تغییرات نرخ ارز بهطور مستقیم بر هزینههای واردات و تولید تاثیرگذار بوده و این موضوع منجربه بازتاب آن در قیمت نهایی محصولات غذایی ازجمله حبوبات در بازار شده است.
مردم، بیپناه درمقابل قیمتها
سوال اینجاست که اگر مردمی که از ترس قیمت گوشت به خرید حبوبات پناه بردند توانایی خرید حبوبات را هم از دست بدهند وضعیت چه خواهد شد؟ داوود لپهچی، رییس انجمن حبوبات کشور درباره این وضعیت به «جهانصنعت» گفت: باتوجه به اینکه حدود ۳۰درصد از مصرف حبوبات کشور از طریق واردات تامین میشود قطعا تغییرات نرخ ارز بر قیمت این کالا تاثیرگذار است. پیش از این واردکنندگان حبوبات ارز مورد نیاز خود را از تالار یک با نرخ حدود ۷۰هزارتومان دریافت میکردند اما با حذف این تالار و انتقال به تالار دو (تالار ارز و طلا) نرخ ارز به حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰هزارتومان افزایش یافته است. این موضوع به معنای دوبرابرشدن نرخ ارز تخصیصی است و طبیعتا بر قیمت تمامشده حبوبات اثر مستقیم میگذارد. درنهایت این افزایش هزینه از جیب مصرفکننده پرداخت میشود.
وی افزود: هرچند حدود ۷۰درصد حبوبات مصرفی کشور در داخل تولید میشود اما تولید داخلی نیز بهطور غیرمستقیم تحتتاثیر نرخ ارز قرار دارد. بخشی از هزینههای تولید ازجمله هزینههای مربوط به نهادهها، تجهیزات، بستهبندی و برخی مواد اولیه وابسته به واردات است و افزایش نرخ ارز بر این بخشها نیز تاثیر میگذارد و موجب افزایش هزینه تمامشده میشود.
رییس انجمن حبوبات کشور ادامه داد: با این حال درمقایسه با برخی کالاهای دیگر مانند برنج یا نهادههای دامی که ارز ۲۸هزارو۵۰۰تومانی آنها حذف و به تالار دو منتقل شد افزایش قیمت حبوبات به آن شدت نبوده است. براساس آمار اعلامی بانک مرکزی تورم این کالاها در حدود ۶۰درصد بوده و نمیتوان گفت که افزایش قیمت آن خارج از عرف یا بهطور غیرعادی بوده است. با این وجود واردات و نحوه تخصیص ارز نقش مهمی در کنترل قیمت دارد. تامین بهموقع ارز با نرخ مناسب میتواند به کاهش قیمت تمامشده کمک کند.
نقش شرایط اقلیمی در تولید حبوبات
رییس انجمن حبوبات کشور با اشاره به نقش شرایط اقلیمی در تولید حبوبات گفت: تولید محصولات کشاورزی بهشدت به شرایط سال آبی وابسته است. خشکسالی، کمبود بارندگی یا آفتزدگی میتواند میزان تولید را کاهش دهد و درنتیجه با برهمخوردن تعادل عرضهوتقاضا قیمتها افزایش پیدا کند. مجموعهای از عوامل در افزایش قیمت حبوبات نقش دارند که برخی از مهمترین آنها شامل نرخ ارز، شرایط تولید و وضعیت واردات است.
او در پاسخ به پرسشی درباره نقش واسطهها و دلالان در افزایش قیمت حبوبات نیز اظهار کرد: حبوبات برخلاف برخی کالاهای دیگر فسادپذیری نسبی دارند و امکان نگهداری طولانیمدت آنها بدون افت کیفیت وجود ندارد. برای مثال اگر حبوبات را برای مدتی در شرایط نامناسب نگهداری کنیم ممکن است کیفیت آنها کاهش یابد یا دچار آفتزدگی شوند. به همین دلیل امکان احتکار گسترده این کالا کمتر است.
عملکرد و تاثیر واسطهها
لپهچی گفت: با این حال از زمان تولید تا رسیدن محصول به دست مصرفکننده حدود پنجحلقه واسطه وجود دارد. کشاورز محصول خود را به بنکدار میفروشد و بنکدار آن را به واحدهای بستهبندی منتقل میکند. در آنجا محصول تمیز بوجاری و آمادهسازی شده و سپس به شبکه پخش تحویل داده میشود. پس از آن محصول به خردهفروشیها و درنهایت به دست مصرفکننده میرسد. طبیعی است که در هر یک از این مراحل بخشی از هزینه و سود اضافه میشود.رییس انجمن حبوبات کشور افزود: بخش قابلتوجهی از مصرف حبوبات در کشور بهصورت فلهای انجام میشود و مردم از بازارهای روز یا مراکز عرضه مستقیم خرید میکنند اما حبوبات بستهبندیشده به دلیل هزینههای فرآوری، بستهبندی و توزیع قیمت بالاتری دارند. البته مانند هربازار دیگری واسطههایی نیز در این حوزه وجود دارند اما اینگونه نیست که نقش آنها بهطور گسترده یا تعیینکننده در افزایش قیمت حبوبات باشد.
آنچه دولت باید انجام دهد
این فعال بازار حبوبات در ادامه درباره اقدامات دولت برای کنترل قیمت این کالا گفت: مهمترین اقدام مدیریت صحیح واردات است. در سالهایی که با خشکسالی یا کاهش تولید مواجه هستیم واردات بهموقع و باکیفیت میتواند کسری بازار را جبران کرده و از برهمخوردن تعادل عرضهوتقاضا جلوگیری کند. واردات نیز مستلزم فراهمبودن شرایطی مانند تخصیص بهموقع ارز و تسهیل فرآیند ثبت سفارش است. وی با اشاره به مشکلات واردکنندگان افزود: یکی از چالشهای جدی واردکنندگان این است که برخی از آنها چند ماه پیش و بر مبنای ارز ۷۰هزارتومانی اقدام به ثبت سفارش و فروش کالا کردند اما هنوز ارز مورد نظر خود را از بانک مرکزی دریافت نکردند. اکنون با انتقال به تالار دو و افزایش نرخ ارز به حدود ۱۳۰تا۱۴۰هزارتومان این واردکنندگان با زیان سنگینی مواجه شدند. برای مثال واردکنندهای که یک میلیون دلار تعهد ارزی داشته پیشتر با ۷۰میلیاردتومان میتوانست بدهی خود را تسویه کند اما اکنون این رقم به حدود ۱۴۰میلیاردتومان افزایش یافته است. این شرایط میتواند منجر به زیان شدید یا حتی ورشکستگی برخی واردکنندگان شود.
تغییر الگوی مصرف خانوار
لپهچی تاکید کرد: اگر واردکنندگان نتوانند به فعالیت خود ادامه دهند کشور با کمبود حبوبات مواجه خواهد شد. بنابراین حمایت از واردکنندگان در این شرایط ضروری است تا بتوانند به واردات ادامه دهند و بازار با کمبود مواجه نشود. وی در پایان با اشاره به تغییر الگوی مصرف خانوارها گفت: پیش از حذف ارز ترجیحی نهادههای دامی، قیمت گوشت و مرغ پایینتر بود و مردم بیشتر از پروتئین حیوانی استفاده میکردند اما با حذف این ارز و افزایش قیمت گوشتومرغ مصرفکنندگان بیشتر به سمت پروتئینهای گیاهی مانند حبوبات روی آوردند. از نظر ارزش غذایی نیز حبوبات منبع مناسبی برای تامین پروتئین هستند. لپهچی درخاتمه سخنانش گفت: سرانه مصرف حبوبات در ایران حدود ۹تا۱۰کیلوگرم در سال بوده در حالی که این رقم در برخی کشورهای جهان بین ۱۲تا۱۴کیلوگرم است. با حمایت مناسب دولت از تولیدکنندگان و واردکنندگان حبوبات میتوان علاوه بر کنترل قیمتها مصرف این محصولات را نیز افزایش داد.
