جهان در پی کریدورهای تازه؟
جهان صنعت- نفس LNG قطر به شماره افتاده است. با گذشت یک ماه پس از آتشبسی که هنوز سرنوشت آن نامشخص است، عبور و مرور عادی کشتیها از تنگه هرمز همچنان عادی نیست. وضعیتی که نه فقط اقتصاد منطقه بلکه تجارت جهانی گاز را وارد مرحلهای از اضطراب و بیثباتی کرده است.
در شرایطی که صادرات LNG قطر با اختلال جدی مواجه شده، کشتیهای نفتکش و گازبر برای عبور از هرمز با ریسکهای بیسابقه روبهرو هستند و اروپا و آسیا بار دیگر نگران تامین انرژی زمستان آینده شدهاند، اکنون بحث ایجاد کریدورهای جایگزین برای دور زدن هرمز به یکی از اصلیترین دستورکارهای دولتها و شرکتهای انرژی تبدیل شده است. همزمان قیمت گاز در بازارهای جهانی واکنشی شدیدتر از نفت نشان داده و نهادهای بینالمللی نسبتبه شکلگیری بزرگترین شوک انرژی پس از بحران اوکراین هشدار میدهند.
رضا نوشادی، مدیرعامل پیشین شرکت مهندسی و توسعه گاز ایران گفته است که ایران سرانجام از «کارت طلایی تنگه هرمز» استفاده کرده؛ کارتی که دههها درباره آن صحبت میشد اما هیچگاه عملا به کار گرفته نشده بود. به گفته او، همین رخداد باعث خواهد شد کشورهای منطقه و قدرتهای مصرفکننده انرژی با جدیت بیشتری به سمت طراحی مسیرهای جایگزین انتقال نفت و گاز حرکت کنند؛ پروژههایی که اگرچه بسیار زمانبر و پرهزینهاند اما اکنون به ضرورتی ژئوپلیتیکی تبدیل شدهاند.
نوشادی با اشاره به جایگاه قطر در بازار جهانی LNG تاکید میکند که این کشور سالانه حدود ۷۵میلیون تن LNG تولید میکند و بین ۲۰ تا ۳۰درصد تجارت LNG جهان به قطر وابسته است. او میگوید با اختلال در هرمز و آسیب دیدن برخی تاسیسات گازی قطر، بخش مهمی از صادرات این کشور از مدار بازار خارج شده و این موضوع مستقیما امنیت انرژی آسیا و اروپا را هدف گرفته است.
این ارزیابی در حالی مطرح میشود که گزارشهای بینالمللی نیز از کاهش محسوس ظرفیت صادرات LNG قطر خبر میدهند. رویترز گزارش داده که حملات انجامشده به تاسیسات انرژی قطر حدود ۱۷درصد ظرفیت صادرات LNG این کشور را از مدار خارج کرده و بازسازی کامل برخی واحدها ممکن است بین سه تا پنج سال زمان ببرد.
همزمان شرکت ایتالیایی ادیسون نیز اعلام کرده که پس از اعلام فورسماژور از سوی قطرانرژی، بخشی از محمولههای LNG این شرکت لغو شده و اروپا برای جبران کمبود گاز با چالش فزایندهای روبهرو خواهد بود.
بحران گاز؛ واکنش شدیدتر از نفت
بازار جهانی نفت طی ماههای گذشته بارها تحتتاثیر اخبار جنگ و تحولات هرمز دچار نوسان شده اما آنچه اکنون بیشتر مورد توجه تحلیلگران قرار گرفته، شدت واکنش بازار گاز نسبت به نفت است. نوشادی معتقد است که بازار گاز به دلیل محدودیت زیرساختهای حمل، ذخیرهسازی و جایگزینی نسبت به اختلالات ژئوپلیتیکی بسیار شکنندهتر از نفت عمل میکند و به همین دلیل واکنش قیمتی آن عمیقتر خواهد بود.
این تحلیل با دادههای رسمی نیز همخوانی دارد. اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده قیمت LNG در بازار اروپا طی هفتههای اخیر بیش از ۳۵درصد افزایش یافته و قیمت شاخص JKM آسیا نیز جهشی بیش از ۵۰درصدی را تجربه کرده است.
همزمان رویترز نیز گزارش داده که با وجود برخی سیگنالهای سیاسی درباره احتمال کاهش تنش میان تهران و واشنگتن، بازار LNG همچنان نگران تداوم محدودیت تردد در هرمز است و صندوقهای سرمایهگذاری موقعیتهای خرید خود در بازار گاز اروپا را افزایش دادهاند.
در واقع برخلاف نفت که امکان استفاده از ذخایر استراتژیک یا تغییر مسیر صادرات در آن تا حدی وجود دارد، تجارت LNG به زیرساختهای تخصصی وابسته است؛ از پایانههای مایعسازی و کشتیهای مخصوص گرفته تا قراردادهای بلندمدت و ترمینالهای بازگازسازی. همین موضوع باعث میشود هرگونه اختلال در هرمز به سرعت به بحران عرضه در بازار جهانی گاز تبدیل شود.
برخی موسسات بینالمللی حتی هشدار دادهاند که بحران فعلی میتواند بزرگترین شوک بازار گاز از زمان جنگ اوکراین باشد. بانک جهانی در تازهترین چشمانداز بازارهای کالایی خود پیشبینی کرده قیمت انرژی در سال جاری ممکن است حدود ۲۴درصد افزایش یابد و تداوم بحران هرمز میتواند فشار تورمی تازهای بر اقتصاد جهانی وارد کند.
از سوی دیگر موسسه ACER اروپا هشدار داده در صورت ادامه اختلال صادرات LNG قطر تا پایان۲۰۲۶، بازار جهانی ممکن است با کمبود حدود ۲۶میلیارد مترمکعب LNG مواجه شود؛ موضوعی که روند پر کردن ذخایر گاز اروپا برای زمستان را بهشدت دشوار خواهد کرد.
تحلیلگران بازار انرژی معتقدند حتی اگر تنشها کاهش یابد، بازگشت کامل بازار به شرایط عادی زمانبر خواهد بود. رویترز گزارش داده شرکتهای آمریکایی تلاش میکنند بخشی از کمبود LNG قطر را جبران کنند و صادرات LNG آمریکا به رکوردهای جدیدی رسیده اما این افزایش همچنان برای جبران کامل خلأ ایجادشده کافی نیست.
اروپا؛ بازگشت کابوس ۲۰۲۲
یکی از مهمترین ابعاد بحران کنونی، تاثیر آن بر امنیت انرژی اروپاست. قارهای که هنوز آثار بحران گاز ۲۰۲۲ و انفجار خطوط نورد استریم را فراموش نکرده، اکنون بار دیگر با ریسک کمبود عرضه و جهش قیمتها روبهرو شده است.
نوشادی در گفتوگوی خود تاکید میکند که اروپا در سال۲۰۲۲ حداقل این مزیت را داشت که بتواند بخشی از کمبود گاز روسیه را از طریق LNG قطر جبران کند اما اکنون همین گزینه نیز با اختلال جدی مواجه شده است. او معتقد است ظرفیت صرفهجویی و بهینهسازی مصرف در اروپا نیز تا حد زیادی استفاده شده و ادامه این روند بازدهی کمتری خواهد داشت.
بلومبرگ پیشتر برآورد کرده بود بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین بیش از هزارمیلیارددلار هزینه اضافی روی دست اقتصاد اروپا گذاشته است. حالا بسیاری از تحلیلگران هشدار میدهند که تداوم بحران هرمز میتواند موج جدیدی از تورم انرژی را به اروپا تحمیل کند.
موسسه IEEFA نیز در گزارشی تاکید کرده که وابستگی قیمت برق اروپا به بازار گاز باعث شده هرگونه تنش در بازار LNG مستقیما به افزایش هزینه برق و صنایع در این قاره منجر شود.
همزمان یورونیوز گزارش داده آخرین نفتکشها و LNG که پیش از تشدید بحران از هرمز عبور کرده بودند، اکنون به اروپا رسیدهاند و از این پس بازار اروپا وارد مرحلهای خواهد شد که آثار واقعی کمبود عرضه در آن آشکار میشود.
برخی تحلیلگران حتی احتمال بازگشت بخشی از گاز روسیه به بازار اروپا را مطرح میکنند؛ سناریویی که تا چند ماه پیش از نظر سیاسی تقریبا غیرممکن به نظر میرسید اما اکنون به دلیل نگرانی از بحران انرژی دوباره مطرح شده است.
آغاز عصر کریدورهای جایگزین
شاید مهمترین پیامد بلندمدت بحران هرمز، تغییر در معماری انتقال انرژی جهان باشد. نوشادی میگوید: عربستان و امارات از دههها قبل با درک ریسک هرمز، خطوط لوله جایگزینی برای انتقال نفت خود احداث کردند تا در شرایط بحرانی بتوانند بخشی از صادرات را بدون عبور از هرمز انجام دهند.
رویترز نیز در گزارشی تاکید کرده کشورهایی که مسیرهای جایگزین صادرات دارند، اکنون نسبت به سایر تولیدکنندگان موقعیت بهتری پیدا کردهاند و برخی از آنها حتی از افزایش قیمتها سود میبرند.
اما آنچه اکنون در حال شکلگیری است فراتر از خطوط لوله موجود خواهد بود. از پروژههای جدید عربستان برای توسعه مسیر شرق به غرب گرفته تا طرحهای اتصال عراق و اردن به مدیترانه، توسعه مسیرهای صادراتی امارات در دریای عمان و حتی احیای برخی ایدههای قدیمی انتقال انرژی از شرق مدیترانه یا ترکیه، همگی اکنون دوباره روی میز قرار گرفتهاند.
با این حال اجرای این پروژهها ساده نیست. خود نوشادی یادآوری میکند که توسعه خط لوله شرق به غرب عربستان حدود دو دهه زمان برده و هر پروژه جدید نیز نیازمند توافقات سیاسی، سرمایهگذاری عظیم و زمان طولانی خواهد بود.
در همین حال بازارها نیز خود را برای بحران طولانیتر آماده میکنند. والاستریتژورنال به نقل از نظرسنجی گلدمن ساکس گزارش داده بسیاری از سرمایهگذاران انتظار دارند محدودیت تردد در هرمز حداقل تا تابستان ادامه پیدا کند و بخشی از آنها قیمت نفت بالای ۱۰۰دلار را محتمل میدانند.
مدیرعامل شورون نیز هشدار داده که نشانههای کمبود واقعی عرضه نفت در بازار جهانی در حال آشکار شدن است و اگر اختلال هرمز ادامه یابد، جهان ممکن است با بحرانی مشابه شوکهای نفتی دهه ۱۹۷۰ روبهرو شود.
در چنین شرایطی آنچه امروز در بازار انرژی جریان دارد صرفا یک موج نوسانی کوتاهمدت نیست؛ بلکه نشانه ورود جهان به دورهای تازه از رقابت ژئوپلیتیکی بر سر امنیت مسیرهای انتقال انرژی است. اکنون که «کارت هرمز» برای نخستینبار بهطور جدی وارد معادلات شده، بعید به نظر میرسد بازار جهانی انرژی حتی در صورت کاهش تنشها به شرایط پیشین بازگردد. تنگه هرمز دیگر فقط یک گذرگاه دریایی نیست بلکه به مهمترین متغیر ژئوپلیتیکی بازار انرژی جهان تبدیل شده است.
