جهان در شوک نفتی
هستی عبادی– اگرچه مقامات نظامی ایران اعلام کردند که تنگههرمز از سوی ایران بسته نشده اما نگرانی نفتکشها از عبور از گذرگاهی که نیروهای نظامی ایران بر آن تسلط کامل دارند ریسک تردد در اینمسیر را بهطور چشمگیری افزایش داده است. درنتیجه بسیاری از شرکتهای بیمه از پوشش بیمهای کشتیهایی که قصد عبور از اینتنگه را دارند خودداری میکنند؛ وضعیتی که عملا هزینه حملونقل نفت را بالا برده و بهافزایش روزانه قیمتها در بازار جهانی نفت دامن زده بیآنکه چشمانداز روشنی برای کاهش اینریسکها دیده شود.
تنگههرمز یکی از حیاتیترین شریانهای انتقال انرژی در جهان بهشمار میرود و روزانه نزدیک به۲۰درصد از نفت مصرفی یا صادراتی جهان از اینگذرگاه عبور میکند. از اینرو هرگونه ناامنی یا محدودیت در تردد نفتکشها میتواند بهسرعت بازار جهانی نفت را با کمبود عرضه و جهش قیمتها مواجه کند. درچنینشرایطی اقتصادهای بزرگ مصرفکننده انرژی بهویژه در آسیا بیش از دیگران در معرض فشار قرار میگیرند یعنی کشورهایی مانند چین، هند، ژاپن و کرهجنوبی که بخش مهمی از نیاز انرژی خود را از نفت خاورمیانه تامین میکنند و وابستگی قابلتوجهی بهاینمسیر دریایی دارند.
تحلیلگران بر اینباورند که درصورت تداوم تنشها قیمت هر بشکه نفت میتواند بهراحتی از مرز ۱۵۰دلار عبور کند؛ سطحی که یادآور شوکهای شدید نفتی دهه۱۹۷۰ میلادی است. اختلال ناگهانی در عرضه میتواند زنجیرههای تامین انرژی درمقیاس جهانی بهویژه در آسیا و اروپا را با اختلال جدی روبهرو کند و خطر رکود اقتصادی جهانی را افزایش دهد چراکه در کوتاهمدت مسیر جایگزین عملی و سریعی برای جایگزینی حجم عظیم انرژی عبوری از خلیجفارس وجود ندارد. درچنینشرایطی تنگههرمز بهیکی از مهمترین اهرمهای ژئوپلیتیکی در بازار انرژی تبدیل میشود؛ اهرمی که درعین قدرت میتواند بهریسکی بزرگ برای اقتصاد منطقه و جهان نیز بدل شود.
بهگفته کارشناسان، تداوم بیثباتی در اینمنطقه ممکن است کشورهای مصرفکننده را بیشازپیش بهسمت تنوعبخشی بهمنابع انرژی، توسعه منابع غیرمتعارف و حتی تسریع در گذار بهانرژیهای جایگزین سوق دهد؛ روندی که در بلندمدت میتواند معادلات سنتی بازار انرژی و جایگاه خلیجفارس در امنیت انرژی جهان را نیز دستخوش تغییر کند.
اثر دومینویی نفت
هدایتالله خادمی، کارشناس انرژی در گفتوگو با «جهانصنعت» با اشاره بهنقش حیاتی تنگههرمز در بازار جهانی انرژی گفت: حدود ۲۰درصد از صادرات یا مصرف نفت جهان از تنگههرمز عبور میکند. بنابراین اگر اینگذرگاه بسته یا با اختلال مواجه شود بهاین معناست که بخش قابلتوجهی از نفت مورد نیاز کشورهای مصرفکننده بهمقصد نمیرسد بهویژه اقتصادهای بزرگی مانند چین، هند و دیگر کشورهای پرمصرف انرژی که بهشدت بهاین مسیر وابسته هستند.
او افزود: درچنینشرایطی نخستین پیامد افزایش قیمت نفت است؛ اتفاقی که هماکنون نیز نشانههای آن در بازار دیده میشود. پس از آن کشورها با کمبود منابع انرژی روبهرو میشوند و اینمساله میتواند فعالیت صنایع را مختل کند. بسیاری از صنایع علاوه بر نفت بهانواع سوختهای انرژیبر وابسته هستند و درصورت اختلال در تامین انرژی با کاهش تولید یا حتی توقف فعالیت مواجه خواهند شد.
اینکارشناس انرژی ادامه داد: برخی کشورها ممکن است در مدت کوتاهی با بحران سوخت روبهرو شوند. حتی گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد کشورهایی مانند کرهجنوبی هشدار دادند ذخایر انرژی آنها تنها برای چندروز کفایت میکند. چنینوضعیتی میتواند زنجیرهای از بحرانها را رقم بزند؛ از افزایش شدید قیمتها گرفته تا اختلال در تجارت جهانی و حملونقل دریایی.
خادمی تاکید کرد: پیامدهای اینبحران تنها بهبازار انرژی محدود نمیشود و میتواند بهاقتصاد جهانی نیز ضربه بزند. در چنین شرایطی صنعت بیمه، حملونقل دریایی و تجارت بینالمللی نیز با مشکلات جدی مواجه خواهند شد. اگر اینوضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند بسیاری از کشورها با بحرانهای جدی اقتصادی و انرژی روبهرو میشوند و حتی ممکن است در تامین نیازهای اولیه خود دچار مشکل شوند.
وی با اشاره بهوضعیت مصرف انرژی در غرب گفت: ایالاتمتحده وابستگی مستقیم کمتری بهنفت عبوری از تنگههرمز دارد و سهم اروپا نیز از اینمسیر چندان بالا نیست اما افزایش قیمت جهانی نفت بهطور طبیعی بر بازارهای اینکشورها نیز اثر میگذارد. بهطور مثال افزایش قیمت نفت میتواند قیمت بنزین در آمریکا را بالا ببرد و همین موضوع نارضایتی اجتماعی ایجاد کند؛ مسالهای که حتی میتواند بر فضای سیاسی و انتخابات آینده اینکشور نیز تاثیرگذار باشد.
خادمی در ادامه افزود: درصورت تداوم بحران کشورهای صادرکننده منطقه نیز با مشکلاتی روبهرو میشوند. آنها ممکن است نتوانند نفت خود را صادر کنند و درنتیجه درآمدهایشان کاهش یابد. درچنینشرایطی تولید مازاد ناچار بهذخیرهسازی میشود و اگر ظرفیت ذخیرهسازی تکمیل شود تولید نفت نیز باید کاهش یابد. اینروند میتواند بهتعطیلی موقت برخی چاهها یا محدودشدن تولید بهسطح مصرف داخلی منجر شود.
او درپایان خاطرنشان کرد: اقتصاد جهانی امروز بهشدت بهانرژی وابسته است. دیگر مانند قرون گذشته نیست که بتوان با منابع سادهای مانند چوب نیازهای انرژی را تامین کرد. نفت، گاز و سایر منابع انرژی ستونفقرات اقتصاد مدرن هستند و اختلال در تامین آنها میتواند بحرانهای گستردهای در سطح جهان ایجاد کند.
زنگ خطر برای امنیت انرژی جهان
همزمان مرتضی بهروزیفر، عضو هیاتعلمی موسسه مطالعات بینالمللی انرژی در درباره تاثیر تنشهای اخیر بین آمریکا و ایران در عرضه و قیمت جهانی نفت بهشانا گفته که خلیجفارس بیشترین حجم ذخایر نفت جهان را در خود جای داده و بزرگترین تولیدکنندگان نفت بهجز روسیه و آمریکا در اینمنطقه قرار دارند که هرگونه تنش در آن میتواند سبب افزایش قیمتهای انرژی شود. افزون بر نفت میتواند بر بازار گاز نیز تاثیر بگذارد.
وی با ابراز امیدواری نسبتبه طولانینشدن درگیریها افزود: درصورت حل و فصل سریع تنشها قیمت نفت بهسطوح پیشین بازگشته و افزایش قابلتوجهی نخواهد داشت. با اینحال تازمانیکه تنشها ادامه دارد گسترش آن بهتاسیسات نفتی میتواند فاجعهای برای منطقه و جهان باشد.
عضو هیاتعلمی موسسه مطالعات بینالمللی انرژی بهپرسشی درباره موضعگیری و اقدامهای ائتلاف اوپکپلاس درقبال نوسانهای اخیر بازار نفت پاسخ داد: بخش قابلتوجهی از اعضای اوپکپلاس که تولیدکنندگان اصلی هستند در همین منطقه قرار دارند.
اگر درگیری گسترش یابد و تاسیسات نفتی هدف قرار گیرند و بخش قابلتوجهی از تولید نفت از بازار خارج شود درعمل کاری از سوی دیگر اعضا برای جبران برنمیآید هرچند ممکن است افزایش قیمت نفت و کاهش صادرات از منطقه خلیجفارس و تنگههرمز فقط بهنفع یکعضو ائتلاف اوپکپلاس(روسیه) باشد.
امنیت انرژی و تغییر راهبرد مصرفکنندگان
بهروزیفر با بیان اینکه تداوم بیثباتی در منطقه امنیت انرژی کشورهای مصرفکننده را بهشدت تهدید میکند، تصریح کرد: اینکشورها مجبور میشوند بهدنبال منابع جایگزین برای تامین انرژی باشند یا بهذخایر غیرمتعارف خود مانند شیل روی بیاورند.
وی ادامه داد: چین که یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر شیل است و هنوز برداشت زیادی ندارد اگر احساس کند امنیت انرژیاش در معرض خطر است قطعا بهسمت اینمنابع روی خواهد آورد. از سوی دیگر کشورهایی مانند عربستان و امارات که پیشتر اقدامهایی برای دورزدن تنگههرمز انجام داده وابستگی خود را بهاین مسیر آبی کاهش دادند. اینتنشها گذار انرژی را شتاب داده و استفاده از ذخایر غیرمتعارف را نیز تسریع خواهد کرد.
عضو هیاتعلمی موسسه مطالعات بینالمللی انرژی با اشاره بهاینکه کشورهای مصرفکننده بهدنبال منابع جایگزین خواهند بود، بیان کرد: شرکتهای فعال در حوزه گاز طبیعی مایعشده(الانجی) مانند شرکتهای آمریکایی از اینوضع سود خواهند برد و هرچه تنش بیشتر باشد شکاف قیمتی و انحراف از مسیرهای متعارف انرژی بیشتر خواهد شد.
بهروزیفر در افق بلندمدت توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و استفاده از ذخایر غیرمتعارف را بزرگترین تحولات پیش رو دانست و گفت: همانطور که آمریکا وابستگی خود را بهخلیجفارس تقریبا بهصفر رسانده دیگر کشورهای بزرگ مصرفکننده نیز اینروند را دنبال خواهند کرد و منطقه خلیجفارس ممکن است یکمنطقه «غیرقابل اتکا» تلقی شود که بهنفع کشورهای منطقه نخواهد بود.
