جهان در انتظار شوک سوم نفت
هستی عبادی– دو روز پس از بسته شدن تنگه هرمز در حالی که چشمانداز جهانی بازار نفت مبهم است و قیمت نفت همچنان رو به افزایش است.
محمود خاقانی، کارشناس بینالملل انرژی معتقد است اگر تنشها در منطقه ادامه پیدا کند و در کوتاهمدت به نتیجهای نرسد، بازار جهانی ممکن است با شوک جدید قیمتی روبهرو شود و حتی قیمت نفت به محدودههای ۱۰۰ تا ۱۵۰دلار در هر بشکه برسد.
همزمان با تشدید تنشهای نظامی در خلیجفارس، بازارهای جهانی انرژی با نگرانی صف کشتیهای پشت تنگه هرمز را نظاره میکند. گذرگاهی راهبردی که روزانه بخش بزرگی از صادرات نفت و گاز جهان از آن عبور میکند. در نخستین واکنش بازارها قیمت نفت در آغاز معاملات هفته از مرز ۸۰دلار در هر بشکه عبور کرد و بازار گاز طبیعی در اروپا نیز با جهش قابلتوجهی مواجه شد. کارشناسان هشدار میدهند در صورتی که تنشها در منطقه ادامه یابد و عبور انرژی از این مسیر حیاتی با اختلال روبهرو شود، احتمال ورود قیمت نفت به محدودههای سه رقمی دور از ذهن نخواهد بود.
تنگه هرمز که میان ایران و عمان قرار گرفته است یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی در جهان بهشمار میرود. برآوردها نشان میدهد نزدیک به یکپنجم تجارت دریابرد نفت جهان از این مسیر عبور میکند و بخش قابلتوجهی از صادرات گاز طبیعی مایع نیز از همین گذرگاه راهی بازارهای جهانی میشود. به همین دلیل هرگونه تهدید به اختلال در عبور نفتکشها و کشتیهای حامل گاز میتواند بلافاصله در قیمتهای جهانی انرژی منعکس شود.
واقعیت این است که بازار نفت پیش از آنکه با کمبود واقعی عرضه روبهرو شود، به تحولات ژئوپلیتیک واکنش نشان میدهد. معاملهگران با در نظر گرفتن احتمال کاهش عرضه، آن را در معاملات آتی منعکس میکنند و همین موضوع در قیمتها ظاهر میشود. تجربه بحرانهای پیشین در بازار انرژی نشان داده است که حتی شایعه بروز اختلال در تنگه هرمز قیمت نفت را چنددلار افزایش داده بود و حالا با این اتفاق نفت را در پلکان صعود قرار داده است.
در سناریوی کوتاهمدت، نخستین اثر در حوزه حملونقل انرژی رخ داده است. افزایش هزینه بیمه نفتکشها، تغییر مسیر برخی کشتیها و افزایش هزینه حملونقل از جمله پیامدهای اولیه چنین وضعیتی است. با این حال برای میانمدت و بلندمدت ادامه این شرایط نگرانکننده است.
کارشناسان براین باورند که اگر اختلال طولانیتر شود، تاثیر آن میتواند به سرعت در عرضه جهانی نفت نمایان شود. در چنین شرایطی ظرفیت مازاد تولید در برخی کشورهای عضو اوپک و همچنین استفاده از ذخایر راهبردی انرژی در کشورهای مصرفکننده میتواند تا حدی کمبود عرضه را جبران کند اما این راهکارها تنها برای دورهای محدود پاسخگو خواهد بود.
اثر روانی تنشها در منطقه
محمود خاقانی، کارشناس بینالملل انرژی در گفتوگو با «جهانصنعت» تاکید کرد که تنگههرمز برای بازارهای آسیایی اهمیتی حیاتی دارد. به گفته او، بخش بزرگی از نیاز انرژی کشورهای شرق آسیا از نفتی تامین میشود که از این مسیر عبور میکند.
او توضیح داد: بخش عمده نیاز بازار شرق، بهویژه بازار آسیا از نفتی تامین میشود که از تنگههرمز عبور میکند. برای نمونه حدود ۴۵درصد نفت موردنیاز چین و حدود ۲۳درصد نفت موردنیاز کشورهایی مانند استرالیا و کرهجنوبی از این مسیر تامین میشود. بنابراین هرگونه تنش در خلیج فارس میتواند به سرعت بر بازار انرژی در آسیا اثر بگذارد.
به گفته خاقانی، برخی کشورها برای کاهش ریسک چنین شرایطی تلاش کردهاند ذخایر راهبردی خود را افزایش دهند. برای مثال کرهجنوبی اعلام کرده است که برای حدود هفت ماه ذخیره نفت در اختیار دارد و چین نیز وضعیت مشابهی دارد. با این حال حتی وجود چنین ذخایری نمیتواند اثر روانی تنشها در منطقه را از بازار حذف کند.این کارشناس انرژی معتقد است: اثر روانی تحولات اخیر به خوبی در واکنش بازار نفت دیده شد. به گفته او، قیمت نفت تنها ظرف یکروز از محدوده ۸۰دلار عبور کرد. او گفت: از روز شنبه تا دوشنبه زمانی که بازارهای جهانی باز شدند، شاهد افزایش قیمت بودیم. اگر درگیریها در منطقه ادامه پیدا کند و طی یک یا دو هفته آینده به نتیجه مشخصی نرسد، ممکن است بازار با افزایش شدیدتری مواجه شود و حتی قیمت نفت به محدوده ۱۰۰ تا ۱۵۰دلار در هر بشکه برسد.
گرانی گاز و هدیه تورم به اروپا
در کنار بازار نفت، بازار گاز طبیعی نیز تحتتاثیر تحولات اخیر قرار گرفته است. خاقانی دراینباره به تصمیم قطر برای توقف بخشی از فعالیتهای مرتبط با تولید گاز طبیعی مایع اشاره کرد.
او توضیح داد: قطر اعلام کرد که فرآیند تبدیل گاز طبیعی به گاز طبیعی مایع، یعنی الانجی، را به طور موقت متوقف میکند. از سوی دیگر عربستان نیز اعلام کرده است که برخی بخشهای یک پالایشگاه بزرگ با ظرفیت روزانه حدود ۵۰۰ هزار بشکه را به دلیل نگرانیهای امنیتی متوقف کرده است.
به گفته او، این تحولات به سرعت در بازار گاز اروپا منعکس شد. حدود ۸۳درصد صادرات الانجی قطر از تنگه هرمز عبور میکند و بخش بزرگی از آن نیز راهی اروپا میشود. به همین دلیل زمانی که قطر اعلام کرد فعالیت کارخانه را متوقف کرده است، قیمت گاز طبیعی در بازار اروپا در همان روز بیش از ۵۰درصد افزایش یافت.
خاقانی تاکید کرد که این موضوع نشان میدهد بازار گاز طبیعی حتی سریعتر از بازار نفت به تحولات امنیتی واکنش نشان میدهد زیرا انعطافپذیری عرضه در این بازار کمتر است.
افزایش قیمت انرژی معمولا پیامدهای گستردهای برای اقتصاد جهانی به همراه دارد. وقتی قیمت سوخت افزایش پیدا میکند، هزینه تولید در صنایع مختلف بالا میرود و این افزایش هزینه در نهایت به قیمت کالاها منتقل میشود. نتیجه چنین روندی افزایش نرخ تورم در بسیاری از اقتصادها خواهد بود.
در شرایطی که بسیاری از کشورها در سالهای اخیر با تورم بالا مواجه بودهاند، افزایش دوباره قیمت انرژی میتواند فشار مضاعفی بر سیاستگذاران اقتصادی وارد کند. بانکهای مرکزی ممکن است برای مهار تورم ناچار به افزایش نرخ بهره شوند؛ اقدامی که میتواند رشد اقتصادی را کندتر کند.
به گفته خاقانی، آثار این تحولات حتی در ایالاتمتحده نیز قابل مشاهده است. او میگوید: نشانههایی از افزایش قیمت بنزین و گازوئیل در بازار آمریکا دیده میشود و این موضوع میتواند نگرانیهایی برای سیاستگذاران اقتصادی این کشور ایجاد کند.
او توضیح داد: اگر قیمت انرژی در بازار جهانی بالا بماند، احتمال افزایش تورم در آمریکا نیز وجود دارد. در چنین شرایطی بانک فدرال ممکن است ناچار شود نرخ بهره را افزایش دهد و این مساله میتواند بر اقتصاد جهانی نیز اثر بگذارد.
در همین حال برخی کشورهای اروپایی نیز در واکنش به تحولات منطقه حضور نظامی خود را در خلیج فارس افزایش دادهاند. فرانسه و بریتانیا اعلام کردهاند که ناوهای هواپیمابر خود را برای کمک به کشورهای منطقه اعزام میکنند تا در ردیابی موشکها و پهپادها همکاری کنند. با این حال این کشورها تاکید کردهاند که قصد مشارکت مستقیم در درگیریهای نظامی را ندارند و اقداماتشان صرفا با هدف حفاظت از شهروندانشان در منطقه انجام میشود.
همزمان با افزایش تنشها، برخی پروازهای بینالمللی در کشورهای حوزه خلیجفارس با اختلال مواجه شده است و شماری از اتباع خارجی در این کشورها گرفتار شدهاند، هرچند برخی دولتها اعلام کردهاند که به زودی بخشی از پروازها از سر گرفته خواهد شد.خاقانی در پایان هشدار داد که ادامه درگیریها میتواند بازار انرژی را وارد مرحلهای کند که در تاریخ صنعت نفت از آن با عنوان شوک سوم قیمت یاد میشود.
به گفته او، تجربه تاریخی نشان میدهد هرگاه تنشهای ژئوپلیتیک در مناطقی که نقش حیاتی در عرضه انرژی دارند افزایش یافته و بازار جهانی با جهش شدید قیمتها روبهرو شده است. از این رو، سرنوشت تحولات خلیج فارس نهتنها برای کشورهای منطقه بلکه برای ثبات اقتصادی جهان نیز اهمیت تعیینکنندهای دارد.
