جنگ پنهان عربستان و امارات در یمن
محمدرضا ستاری – شواهد نشان میدهد عربستان و امارات که زمانی بهعنوان متحدان اصلی در یمن در کنار یکدیگر میجنگیدند، حالا تبدیل به رقبایی جدی شده و بهصورت نیابتی در این کشور جنگزده در حال نبرد علیه هم هستند. تازهترین نمونه از شواهدی که ذکر شد مربوط به حملات هوایی عربستان به نیروهای شورای انتقالی جنوب در یمن است؛ گروهی که هم داعیه تجزیهطلبی دارد و هم مورد حمایت تام و تمام امارات است.
در همین راستا و در حالی که شورای انتقالی جنوب در ماه گذشته میلادی کنترل دو استان نفت در یمن را در اختیار گرفته، ویدئوهایی که روز جمعه از سوی رسانههای وابسته به این گروه منتشر شد، حملات هوایی را نشان میدهد که بهگفته این شورا در نزدیکی مواضع نیروهایش در وادی نهب در استان حضرموت انجام شده است. این حملات نخستین اقدام نظامی عربستان سعودی از زمانی بهشمار میرود که ریاض با طرح یک درخواست دیپلماتیک از نیروهای جداییطلبه خواست کنترل استانهای تازه تصرفشده حضرموت و المهره را واگذار کنند.
در چنین شرایطی عمرو البیض، نماینده ویژه امور خارجی شورای انتقالی جنوب در بیانیهای به آسوشیتدپرس گفته این حملات هوایی پس از آن انجام شد که نیروهای این شورا در شرق حضرموت درگیر کمینهایی شدند که دو کشته بر جای گذاشت. لازم به ذکر است دو هفته پیش، شورای انتقالی جنوب ـ که از دیرباز خواهان بازگشت یمن به وضعیت پیش از سال۱۹۹۰یعنی کشوری تقسیمشده به شمال و جنوب بوده است، وارد دو استان بزرگ و نفتخیز جنوبی شد که تا آن زمان تحت کنترلش نبودند.
براساس گزارش منتشرشده از سوی روزنامه گاردین، تصرف استانهای پهناور حضرموت و المهره که با عمان هممرز است، بدون مقاومت قابلتوجهی صورت گرفت زیرا نیروهای حضرموت در برابر نیروهای مجهز شورای انتقالی جنوب عقبنشینی کردند.
از آن زمان جریانهای مورد حمایت عربستان و بهرسمیتشناختهشده از سوی سازمان ملل در دولت جنوبیِ چندپاره یمن تلاش کردهاند یک ضدحمله سیاسی و دیپلماتیک علیه آنچه یکجانبهگرایی شورای انتقالی جنوب مینامند، سازماندهی کنند. آنها استدلال میکنند که در سراسر جنوب یمن حمایتی از خواست این شورا برای جدایی از شمال وجود ندارد.
کشورهای اروپایی و برخی دولتهای عربی حوزه خلیجفارس مانند کویت و قطر بههمراه دبیرکل اتحادیه عرب، خواستار حفظ یکپارچگی یمن شدهاند و بدینترتیب از موضع عربستان حمایت کردهاند اما ایالاتمتحده تاکنون موضعگیری قابلتوجهی نداشته است.
اروپا ابراز نگرانی کرده که شکافهای داخلی در جنوب یمن، انرژی و تمرکز را از تلاش مقابله با حوثیها منحرف کند. در چنین شرایطی شورای انتقالی جنوب اعلام کرده است که دولت بهرسمیتشناختهشده از سوی سازمان ملل اقدام موثری برای مقابله با حوثیها انجام نداده و یک جنوبِ جداشده اما منسجم میتواند سدی کارآمدتر در برابر حوثیها باشد.
تقابل ریاض و ابوظبی در جنوب
گفتنی است روز پنجشنبه گذشته در شهر بندری عدن در جنوبغرب یمن تظاهراتی برگزار شد که در آن از عیدروس الزبیدی، رییس شورای انتقالی جنوب خواسته شد استقلال را اعلام کند اما در همان روز وزارت خارجه عربستان سعودی بیانیهای آشتیجویانه اما قاطع صادر کرد و از شورای انتقالی جنوب خواست عقبنشینی کرده و مذاکرات را با باقیمانده دولت مستعفی مورد حمایت ریاض از سر بگیرد. ریاض اعلام کرد اقدامات یکجانبه به تمامیت یمن آسیب میزند و تاکید کرد که همواره حفظ وحدت و بهکارگیری همه تلاشها برای دستیابی به راهحلهای مسالمتآمیز جهت حلوفصل اوضاع در هر دو استان را در اولویت قرار داده است. در ادامه این بیانیه آمده است: ریاض همچنان امیدوار است که منافع عمومی از طریق پایان دادن به تشدید تنشها از سوی شورای انتقالی جنوب و عقبنشینی فوری و منظم نیروهای آن از دو استان برتری یابد. عربستان همچنین بر اهمیت همکاری همه جناحها و گروههای یمنی برای خویشتنداری و پرهیز از هر اقدامی که میتواند امنیت و ثبات را تضعیف کند و به پیامدهای نامطلوب بینجامد تاکید میکند.
در واکنش به این موضع، امارات متحده عربی بیانیهای کوتاه منتشر و از نقش عربستان سعودی در خدمت به منافع مردم یمن و تحقق آرمانهای مشروع آنان برای ثبات و رفاه تمجید کرد. با این حال امارات از درخواست برای عقبنشینی شورای انتقالی جنوب حمایت علنی نکرد؛ هرچند گفته میشود گفتوگوهای غیرعلنی درباره پیششرطهای سیاسی لازم برای چنین اقدامی انجام شده است.
در همین راستا بیشتر ناظران بر این باورند که شورای انتقالی جنوب بدون حمایت نظامی و سیاسی امارات قادر به ادامه حیات نخواهد بود بنابراین اگر امارات چه بهصورت علنی و چه در پشت پرده، تضمینهای خود برای حمایت از این شورا را پس نگیرد، آنگاه امارات و عربستان سعودی با رویارویی بزرگی مواجه خواهند شد.
دورنمای آینده
بهگفته برخی تحلیلگران، تحولات اخیر در جنوب یمن نشاندهنده وارد شدن بحران این کشور به مرحلهای پیچیدهتر و چندلایهتر است؛ مرحلهای که در آن شکاف میان متحدان منطقهای ظاهرا همسو، بیش از پیش آشکار میشود زیرا تصرف استانهای راهبردی و نفتخیز حضرموت و المهره توسط شورای انتقالی جنوب نهتنها موازنه قدرت در جنوب یمن را بر هم زده بلکه مستقیما منافع امنیتی و سیاسی عربستان سعودی را به چالش کشیده است بنابراین واکنش احتمالی نظامی ریاض، حتی در حد حملات هشدارآمیز حاکی از آن بوده که ابزار دیپلماتیک بهتنهایی برای مهار جاهطلبیهای جداییطلبان مورد حمایت امارات کافی نبوده است.
در واقع از منظر استراتژیک عربستان سعودی حفظ یکپارچگی یمن را بخشی از امنیت ملی خود میداند زیرا تجزیه یمن میتواند الگوی بیثباتکنندهای در مرزهای جنوبی این کشور ایجاد کند. در مقابل شورای انتقالی جنوب با تکیه بر حمایت امارات متحده عربی در پی تثبیت یک واقعیت میدانی جدید است که در آن جنوب منسجم بهعنوان بازیگری مستقل و ضدحوثی معرفی میشود. این تقابل رویکردها، جنوب یمن را به صحنه رقابت غیرمستقیم ریاض و ابوظبی تبدیل کرده است.
در نتیجه در دورنمای آینده، چند سناریو قابل تصور است؛ سناریوی نخست عقبنشینی تاکتیکی شورای انتقالی جنوب تحت فشار سیاسی و احتمالا نظامی عربستان است که به بازگشت به میز مذاکره منجر میشود؛ سناریویی که نیازمند هماهنگی جدی ریاض و ابوظبی است. سناریوی دوم، تداوم وضع موجود و تثبیت کنترل شورای انتقالی بر استانهای تصرفشده بوده که عملا به شکلگیری یک ساختار شبهدولتی در جنوب خواهد انجامید. سناریوی سوم و پرهزینهتر، تشدید رویارویی و تعمیق شکاف میان عربستان و امارات است که میتواند کل معادله ائتلاف عربی در یمن را تضعیف کند.
در همین رابطه است که میتوان گفت آینده جنوب یمن نهتنها به توان نظامی بازیگران محلی بلکه بیش از هرچیز به میزان همگرایی یا واگرایی راهبردی میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی وابسته است؛ عاملی که تعیین خواهد کرد یمن به سوی تجزیه خزنده حرکت میکند یا بهسمت نوعی بازتعریف سیاسی اما شکننده گام بر میدارد.
