تلاش برای بقای گاز
هستی عبادی– در آستانه پایان یکی از قدیمیترین قراردادهای صادرات گاز ایران، خط لوله تهران-آنکارا بار دیگر به کانونی از رقابت ژئوپلیتیکی و محاسبات اقتصادی بدل شده است؛ قراردادی که طبق برنامه در سال۲۰۲۶ منقضی میشود و اکنون در سایه بیثباتیهای منطقهای و بحرانهای انرژی، آینده آن به موضوعی تعیینکننده برای هر دو کشور تبدیل شده است. مقامهای ترکیه صراحتا اعلام کردهاند که همچنان به گاز ایران نیاز دارند و گزینه تمدید قرارداد را روی میز نگه داشتهاند، هرچند مذاکرات رسمی هنوز بهطور کامل آغاز نشده است.
کارشناسان براین باورند که این قرارداد از منظر ژئوپلیتیکی چیزی فراتر از یک توافق تجاری است، به این دلیل که ترکیه بهعنوان یکی از مهمترین هابهای انرژی منطقه، در سالهای اخیر تلاش کرده منابع تامین خود را متنوع کند با این حال گاز ایران همچنان حدود ۱۳درصد از واردات گاز این کشور را تشکیل میدهد و بهویژه در شرایط بحران مانند تنشهای خاورمیانه یا نااطمینانی در مسیرهای دریایی شبیه یک بیمه انرژی را ایفا میکند.در چنین چارچوبی تمدید قرارداد برای ایران به معنای حفظ یک اهرم ژئوپلیتیکی مهم است. صادرات گاز به ترکیه تنها مسیر پایدار ایران برای حضور در بازار انرژی اروپا بهشمار میرود؛ مسیری که میتواند در صورت بهبود روابط بینالمللی، به گذرگاهی برای انتقال گاز ایران به بازارهای غربی تبدیل شود.
به گفته تحلیلگران بازار انرژی، از دست دادن این قرارداد، عملا به معنای کاهش نفوذ ایران در معادلات انرژی منطقه و واگذاری میدان به رقبایی مانند روسیه، آذربایجان و حتی صادرکنندگان LNG خواهد بود. از سوی دیگر تمدید این قرارداد میتواند به تقویت پیوندهای سیاسی تهران و آنکارا نیز منجر شود.
این اتفاق بهخصوص در شرایطی که منطقه با بیثباتیهای امنیتی و رقابت قدرتها مواجه است، وابستگی متقابل انرژی میتواند بهعنوان یک عامل بازدارنده در برابر تنشهای دوجانبه عمل کند. چه آنکه این قرارداد برای ایران، یکی از معدود منابع پایدار ارزآوری در بخش انرژی ایران در سالهای سخت تحریمها بوده است.
فرصت همکاری تهران- آنکارا
هدایتالله خادمی، کارشناس انرژی در گفتوگو با «جهانصنعت» درباره قراردادهای گازی ایران میگوید: قرارداد با ترکمنستان اگر تمدید شود، با توجه به اینکه ترکمنستان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان گاز است، میتواند برای ما فرصت خوبی باشد. در این صورت ما نیز میتوانیم در زمانهایی که به گاز نیاز نداریم، بخشی از آن را صادر کنیم.او اضافه میکند: این روند پیشتر هم انجام شده بود. با توجه به کمبود گاز در پیک مصرف و همچنین اقداماتی که ایالات متحده آمریکا علیه پارس جنوبی و پالایشگاههای ما انجام داده، چنین قراردادی میتواند به تامین نیاز کشور کمک کند. ما از سالهای گذشته همواره قراردادهای گازی با ترکمنستان داشتهایم و طرف ترکمن نیز معمولا علاقهمند به همکاری با ایران بوده است؛ هرچند در مقاطعی بهدلیل اختلافات مالی و مطالبات، مشکلاتی به وجود آمده است.
خادمی با اشاره به قرارداد گازی با ترکیه میگوید: این موضوع جدا از ترکمنستان قابل بررسی است. بهطور کلی هرگونه قرارداد صادراتی گاز با ترکیه میتواند مفید باشد. ایران پس از روسیه بهعنوان یکی از دارندگان بزرگ ذخایر گازی جهان شناخته میشود. پیش از جنگ اوکراین، روسیه حدود ۱۹درصد از بازار صادرات گاز دنیا را در اختیار داشت در حالیکه سهم ایران حدود یک تا یکونیمدرصد بود.او اضافه میکند: بنابراین داشتن قراردادهای صادراتی گاز این فرصت را ایجاد میکند که علاوه بر تامین مصرف داخلی، به توسعه صادرات نیز توجه شود و منابع گازی در اعماق زمین بلااستفاده باقی نماند. البته این احتمال وجود دارد که قرارداد گازی با ترکیه تمدید نشود. با توجه به تحولات سیاسی و اقتصادی، این موضوع قابل پیشبینی است. با این حال ممکن است در شرایطی که با کمبود مواجه شویم، ترکیه بتواند از منابع دیگر نیاز خود را تامین کند چرا که در گذشته نیز چنین اتفاقاتی رخ داده است.
خادمی یادآوری میکند: در روابط گازی با ترکیه نیز چندین بار اختلافاتی پیش آمده و حتی در مواردی منجر به پرداخت جریمه یا قطع موقت صادرات شده است.
او اضافه میکند: در حال حاضر نیز ترکیه زیرساختها و گزینههای متنوعی برای تامین گاز خود فراهم کرده است. با این وجود داشتن قراردادهای صادراتی گاز با هر کشوری میتواند به ما کمک کند تا از ذخایر خود بهدرستی استفاده کنیم و در عین حال نوعی فشار مثبت بر مدیریت داخلی برای بهبود تولید و مصرف ایجاد شود.
