تفاهم برای امضای توافق ژنو
جهان صنعت – سرانجام پس از حدود دوماه مذاکره و رایزنیهایی که بهویژه طی روزها و هفتههای گذشته علاوهبر میانجیگری طرف پاکستانی با واسطهگری برخی از دیگر بازیگران منطقهای ازجمله قطریها دنبال شد ایران و آمریکا بر سر توافق پایان جنگ با یکدیگر بهتفاهم رسیدند. نخستین ساعات بامداد دوشنبه۲۵خردادماه بود که دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی با صدور بیانیهای درباره توافق پایان جنگ میان ایران و آمریکا تاکید کرد که براساس توافقات انجامشده جنگ و عملیات نظامی در تمامی جبههها ازجمله لبنان از امشب بهصورت فوری و دائمی پایان یافته و بهعلاوه محاصره دریایی علیه ایران بلافاصله و بهطور کامل خاتمه مییابد. بنابر متن این بیانیه تاکید شده که جمهوری اسلامی بهدنبال یک دوره مذاکرات دشوار و فشرده چندماهه و براساس مصوبه شورایعالی امنیت ملی متن یادداشت تفاهم درخصوص مذاکرات پایان جنگ(مذاکرات اسلامآباد) را میان ایران و آمریکا در شامگاه ۲۴خردادماه نهایی کرد. دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی با اعلام اینکه «امضای این یادداشت تفاهم در روز جمعه ۲۹خردادماه بهطور رسمی انجام خواهد شد»، تاکید کرد که «مذاکرات برای توافق نهایی بهپس از اجرای تعهدات طرف مقابل وفق یادداشت تفاهم موکول خواهد شد.»
واکنش پاکستان بهتفاهم ایران و آمریکا
در خبری دیگر شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان نیز از نهاییشدن تفاهمنامه پایان قطعی جنگ در تمامی جبههها و پایان عملیات محاصره دریایی ایران خبر داد. بر این اساس درحالیکه بعد از حمله بعدازظهر یکشنبه اسرائیل بهضاحیه بیروت ایران آماده میشد تا پاسخ قاطعی بهنقض فاحش آتشبس در جبهه لبنان بدهد و مانند هفته گذشته دوباره آتش جنگ شعلهور شود با تلاش میانجیهای بینالمللی از جمله هیات قطری که در تهران حضور داشت و پاکستان بهعنوان میانجی رسمی مذاکرات بامداد دوشنبه نهایتا با تعهدات جدید آمریکا بهایران تهران تصمیم گرفت که فرصتی مجدد بهدیپلماسی بدهد و با پذیرش تعهدات جدید آمریکا تفاهمنامه پایان جنگ را بپذیرد. براساس گزارش رسانهها و آنچه بهوضوح در بیانیههای ترامپ آمده واشنگتن برای جلوگیری از فروپاشی تفاهم پذیرفت که بهصورت فوری و بلافاصله محاصره ایران را رفع کند و جنگ را در تمامی جبههها بهشمول لبنان پایان دهد. در عوض ایران تعهدات خود را ازجمله بازگشایی کامل تنگه هرمز از روز جمعه پس از امضای توافقنامه نهایی آغاز خواهد کرد. ترامپ ابتدا در پیام نخست خود نوشته بود که محاصره رفع و تنگههرمز بازگشایی میشود اما در پیام دوم بیانیه خود را اصلاح کرد و خبر داد که تنگههرمز از روز جمعه بازگشایی خواهد شد.
این فرصت پنجروزه آزمونی برای دولت ترامپ خواهد بود که اجرای تعهدات خود را در تفاهمنامه بهصورت عملی نشان دهد. در این فرصت در صورت رعایت اصل پایان قاطع جنگ در تمامی جبههها مانند لبنان روز جمعه هفته جاری (۲۹خردادماه) تفاهمنامه پایان جنگ بهصورت رسمی و حضوری در ژنو سوئیس امضا خواهد شد. انتظار میرود که جیدی ونس، معاون رییسجمهور آمریکا و رییس سنا و محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی ایران تفاهمنامه را بهصورت رسمی در ژنو امضا کنند.
هرچند بهگفته کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه متن تفاهمنامه تا پیش از امضای رسمی آن در روز جمعه منتشر نخواهد شد اما نکات مشخصی در این تفاهمنامه وجود دارد که در اختیار افکار عمومی قرار داده شده است. مبحث محوری تفاهمنامه پایان قطعی و کامل جنگ در تمامی جبهههای منطقه بهشمول لبنان است. محور دوم پایان محاصره دریایی آمریکا است. این دو تعهد از بامداد دوشنبه رسما اجرایی میشوند. تعهدات ایران ازجمله شرکت در مذاکرات هستهای ۶۰روزه و بازگشایی تنگه هرمز بعد از امضای فیزیکی تفاهمنامه در ژنو اجرایی خواهد شد. براساس تفاهمنامه اداره تنگههرمز براساس ابتکار ایران و در همکاری با عمان بهعنوان دیگر کشور ساحلی و جلب رضایت کشورهای دیگر جنوب خلیجفارس انجام خواهد شد و آمریکا در این زمینه دخالتی ندارد. درعینحال ۱۲میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده ایران بهشکل فوری برای استفاده تهران آزاد میشوند. آزادی استفاده از این داراییها توسط یکی از میانجیهای مذاکرات تضمین شده و از روز دوشنبه ایران برای خرید نیازهای کشور بهاین داراییها دسترسی دارد. این دسترسی صرفا برای خریدهای بشردوستانه نیست و تهران میتواند از بخشی از این داراییها برای همه نیازهایی که تشخیص میدهد استفاده کند. در تفاهمنامه به دوموضوع صندوق بازسازی و توسعه اقتصادی ایران و ذخایر اورانیوم غنیشده اشاره شدهاست. درمورد موضوع صندوق توسعه و بازسازی صرفا اشاره شده که سازوکار اختصاص ۳۰۰میلیارد دلار برای بازسازی ایران پس از جنگ درطول مذاکرات ۶۰روزه معین میشود. درمورد موضوع هستهای هم اشارهای گذرا بهتعیین تکلیف مواد غنیشده ایران شده و ایده ایران برای رقیقکردن اورانیوم و ماندن آن در خاک ایران بهعنوان راهکار مورد اشاره قرار گرفته است. تعیینتکلیف مواد بهنتیجه مذاکرات ۶۰روزه پس از امضای تفاهمنامه بستگی دارد. در تفاهمنامه اشاره شده که تمامی تحریمهای آمریکا شامل اولیه و ثانویه و تمام قطعنامههای بینالمللی در صورت موفقیت مذاکرات ۶۰روزه لغو خواهد شد.
جزئیات مذاکرات پس از امضای تفاهمنامه
مذاکرات ۶۰روزه پس از امضای تفاهمنامه در ژنو(که احتمالا از روز جمعه نخستین جلسه آن با حضور قالیباف و ونس برگزار شده) با سهدستور کار مشخص پیگیری میشود و «پرونده هستهای ایران»، «رفع تحریمها» و «صندوق بازسازی و توسعه» سهموضوعی خواهند بود که در دستورکار این مذاکرات قرار خواهد داشت. بنابر آنچه برخی منابع خبری در این رابطه منتشر کردند در بحث «پرونده هستهای ایران» موضوع تعیین تکلیف اورانیوم غنیشده سطح بالا که احتمالا در خاک ایران رقیق خواهد شد و موضوع حق غنیسازی ایران و استمرار برنامه هستهای ایران در دستور کار مذاکرات قرار خواهد گرفت. در بحث از مساله «رفع تحریمها» در مقابل تعهدات هستهای ایران، آمریکا متعهد بهلغو تمامی تحریمهای اولیه و ثانویه و قطعنامههای بینالمللی در شورای امنیت سازمان ملل متحد و شورای حکام میشود. در واقع این نخستینبار است که آمریکا قرار شده تعهد لغو تحریمهای اولیه را بهایران بدهد. در بحث از «صندوق بازسازی و توسعه» تاکید شده که صندوق ۳۰۰میلیارد دلاری بازسازی و توسعه و سازوکار فعالیت آن سومین دستور کار مذاکرات ۶۰روزه بوده که قرار است پاسخگوی مطالبه ایران برای غرامت جنگ باشد.
نتیجه مذاکرات ۶۰روزه در قالب یک جدول زمانی مشخص برای اجرای تعهدات طرفین بهصورت متناظر و متناسب خواهد بود. اقداماتی مانند بازیابی و رقیقسازی ذخایر اورانیوم غنیشده فرآیندی زمانگیر است و درعینحال اقدامات آمریکا برای رفع تحریمها در کنگره و نهادهای بینالمللی هم فرآیندی زمانبر تلقی میشود. درنتیجه یکی از موضوعهای اصلی و اساسی مذاکره پس از امضای تفاهمنامه تعیین جدول زمانبندی برای اجرای تعهدات خواهد بود. این در حالی بود که یک منبع آگاه با اشاره بهتغییرات نهایی اعمالشده در متن تفاهم نهایی گفت: در لحظات آخر مذاکرات متن تفاهمنامه تغییراتی داشت که مساله اعمال حاکمیت ایران-عمان بر تنگه هرمز را بهصورت قطعی و مصرح تاکید کرده است. او که در این رابطه با فارس گفتوگو میکرد، افزود: در نسخه قبلی اصطلاحاتی قرار داده شده بود که این اعمال حاکمیت و ترتیبات ایرانی را تضمین کند اما حالا نوشته شده که آینده اداره خدمات دریانوردی در تنگه هرمز توسط ایران و عمان تعیین میشود. این منبع آگاه ادامه داد: تصریح استفاده از اصطلاح «خدمات دریایی» یعنی تثبیت دریافت هزینه برای ایران توسط آمریکا خواهد بود. او با اشاره بهبخش دیگری از متن تفاهم خاطرنشان کرد: این اصل در جای دیگری از متن هم تکرار شده آنهم بهاین شکل که ایران «فقط» برای ۶۰روز عبور بدون هزینه کشتیها را خواهد پذیرفت یعنی آمریکا اصل دریافت هزینه را پذیرفته و صرفا ۶۰ روز تخفیف را از ایران گرفته است. این منبع آگاه تصریح کرد: اما پس از این ۶۰ روز جمهوری اسلامی ایران بنا دارد با ارائه خدمات ایمنی، دریانوردی، محیطزیست و بیمه از عواید مالی حاصل از تردد کشتیهای تجاری در این تنگه برای توسعه اقتصادی کشور بهرهمند شود. او در پایان خاطرنشان کرد: در این زمینه یک اصل اساسی همراهی طرف دیگر تنگه هرمز یعنی کشور عمان بود که مذاکرات لازم بهمنظور همراهکردن طرف عمانی انجام شده است.
یک منبع آگاه در گفتوگویی با خبرگزاری فرانسه اعلام کرد که نمایندگان ایران و آمریکا پیش از امضای تفاهمنامه حاصلشده میان دوطرف در سوئیس جلسات مقدماتی در دوحه برگزار خواهند کرد. یک دیپلمات آگاه از تحولات گفت که میانجیگران قطری که برای تسهیل حصول توافق روز گذشته بهایران سفر کرده بودند پس از ۱۷ساعت مذاکرات فشرده که منجر بهتوافق اعلام شده شد تهران را ترک کردند. این دیپلمات خاطرنشان کرد که قرار است این هفته جلسات مقدماتی جداگانه با هر طرف در دوحه، پایتخت قطر پیش از امضای رسمی در سوئیس و آغاز مذاکرات فنی برگزار شود.
این دیپلمات که با خبرگزاری فرانسه گفتوگو میکرد، توضیح داد که این جلسات بهطور جداگانه و غیرمستقیم برگزار میشود. بنابر اینگزارش جزئیات این توافق تاکنون اعلام نشده اما پاکستان بهعنوان میانجی اصلی میان تهران و واشنگتن گفت که امضای این توافق روز جمعه در سوئیس انجام خواهد شد و انتظار میرود مسائل کلیدی مانند برنامه هستهای ایران بعدا مورد بررسی قرار گیرد. منبعی در دفتر نخستوزیر پاکستان روز دوشنبه در گفتوگو با شبکه خبری الجزیره اعلام کرد که شهباز شریف، نخستوزیر این کشور شخصا در مراسم امضای توافق صلح میان ایران و آمریکا که روز جمعه در سوئیس برگزار میشود شرکت خواهد داشت. این منبع افزود: یک هیات عالی رتبه شهباز شریف را در سفر بهژنو همراهی خواهد کرد.
روایت غریبآبادی از روند امضای توافق در ژنو
از دیگرسو کاظم غریبآبادی با اشاره بهروند مذاکرات گفت: متن یادداشت تفاهم نهایی شده و امضای رسمی آن روز جمعه در سوئیس انجام خواهد شد. او اعلام کرد که از امشب روند خاتمه محاصره دریایی آمریکا علیه ایران آغاز شده و پایان فوری و دائمی جنگ و عملیاتهای نظامی در جبهههای مختلف ازجمله لبنان نیز از همین امشب اعلام میشود. معاون وزیر امور خارجه گفت: در پیشنویس تفاهم تمامی مواضع و مطالبات مهم جمهوری اسلامی ایران گنجانده شده و پس از امضای رسمی متن کامل تفاهمنامه منتشر خواهد شد. پیش از امضا نیز ابعاد مختلف این سند و دستاوردهای آن ازطریق رسانهها تشریح میشود. غریبآبادی درباره زمانبندی اجرای مفاد یادداشت تفاهم از دواقدام فوری که باید بالافاصله انجام شود، سخن گفت و از پایان فوری و دائمی جنگ و عملیات نظامی در تمامی جبههها ازجمله لبنان و رفع و خاتمه محاصره دریایی علیه جمهوری اسلامی ایران است که از سوی آمریکا اعمال شده بود بهاین این عنوان نام برد.
غریبآبادی از آغاز مذاکرات برای دستیابی بهتوافق نهایی ظرف ۶۰روز آینده خبر داد و تصریح کرد: حتی درصورت دستیابی بهتوافق نهایی نیز مساله اصلی برای جمهوری اسلامی ایران اجرای دقیق تعهدات طرف مقابل خواهد بود. او خاطرنشان کرد: هرگونه تعهدی که ایران در حوزههای مورد توافق بپذیرد متناسب، متناظر و همزمان با اجرای تعهدات طرف مقابل خواهد بود و درصورتیکه درهرمرحله کاستی یا نقض تعهدات ازسوی طرف مقابل مشاهده شود جمهوری اسلامی نیز بهصورت متوازن اقدامات مقتضی خود را انجام خواهد داد. معاون وزیر خارجه ایران خاطرنشان کرد: برخی از اصلاحات و نکاتی که ایران برای نهاییشدن متن یادداشت تفاهم مدنظر داشت درپی تحولات اخیر و فشارهای واردشده بهرژیم صهیونیستی و آمریکا با سهولت بیشتری در روند مذاکرات دنبال شد. غریبآبادی با اشاره بهمواضع اخیر رییسجمهور آمریکا گفت: رییسجمهور آمریکا نیز نسبتبه حملات رژیم صهیونیستی موضع انتقادی اتخاذ کرد و اعلام داشت که چنین اقداماتی نباید صورت میگرفت. او با تاکید بر اینکه تامین حداکثری منافع و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران محور اصلی مذاکرات بوده، گفت: بهزودی متن یادداشت تفاهم منتشر خواهد شد و مردم خواهند دید که جمهوری اسلامی ایران چه دستاوردهای سیاسی، حقوقی و دیپلماتیکی کسب کرده و در مقابل چه تعهداتی پذیرفته است.
معاون وزیر امور خارجه درباره مرحله بعدی مذاکرات گفت: میانجیگران و تسهیلکنندگان ازجمله پاکستان و قطر همچنان در روند گفتوگوها حضور خواهند داشت اما مذاکرات میان ایران و آمریکا دنبال خواهد شد. او گفت: روز جمعه امضای رسمی یادداشت تفاهم انجام میشود و همزمان رووسای هیاتهای دوطرف درباره چارچوب، ترتیبات اجرایی و تشکیل کارگروههای تخصصی مذاکراتی رایزنی خواهند کرد. غریبآبادی با تاکید بر اینکه آغاز مذاکرات ۶۰روزه منوط بهاجرای تعهدات فوری آمریکاست، گفت: این تعهدات شامل رفع محاصره دریایی علیه ایران، پایان جنگ و عملیاتهای نظامی و آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران است و پس از راستیآزمایی اجرای این تعهدات مذاکرات فنی میان دوطرف آغاز خواهد شد. او درعینحال با بیان اینکه درصورت وجود اراده سیاسی بازه ۶۰روزه برای دستیابی بهتوافق نهایی کافی خواهد بود، گفت: البته درصورت نیاز و با توافق دوطرف امکان تمدید این مهلت وجود دارد. معاون وزیر امور خارجه چهار محور اصلی مذاکرات آتی را شامل رفع کامل تحریمهای یکجانبه اولیه و ثانویه علیه ایران، پایاندادن بهقطعنامههای شورای امنیت، شورای حکام و سایر محدودیتهای بینالمللی، موضوعات هستهای، تدوین سازوکارهای همکاری در حوزه بازسازی و توسعه اقتصادی و ایجاد سازوکار نظارت بر اجرای تعهدات طرفین عنوان کرد.
واکنش پزشکیان بهامضای تفاهم میان ایران و آمریکا
درحالیکه بالاخره دوطرف بر سر امضای توافق ژنو با یکدیگر بهتفاهم رسیدند اما مسعود پزشکیان در سخنانی بهاین تحول مهم واکنش نشان داد و گفت: با هماهنگی صورتگرفته مصوب شد روز جمعه «این روند» را امضا کنند. رییسجمهور با تاکید بر اینکه از قبل اختیارات بهاستانداران تفویض شده، گفت: مدیریت صحیح شرایط جنگ بهخاطر تفویض اختیاراتی بود که بهاستانداران صورت گرفت. پزشکیان با طرح این پرسش که چرا نسبتبه اداره کشور در شرایط جنگ اعتراض نشد، گفت: این مهم با اقدامات و کارهایی که استانداران و فرمانداران انجام دادند محقق شد. همه کمک کردند و درحالیکه دشمن تصور میکرد کشور در زمان جنگ از هم خواهد پاشید و بازار، ادارات و سیستم بر هم خواهد ریخت شرایط بهخوبی مدیریت شد و این اتفاق نیفتاد.
