تراز آب دریای خزر در پایینترین سطح ۲۰۰سال اخیر
جهان صنعت– دریای خزر آرامآرام عقب مینشیند؛ عقبنشینیای که دیگر نمیتوان آن را تنها یک نوسان طبیعی در بزرگترین پهنه آبی بسته جهان دانست. افزایش دما، بیشتر شدن تبخیر و تغییر در میزان بارش و ورودی رودخانهها، تراز آبی خزر را در مسیری نزولی قرار داده است؛ مسیری که اگر ادامه پیدا کند، تنها شکل ساحل را تغییر نمیدهد بلکه میتواند حیات تالابها، زیستگاههای جانوری، اقتصاد جوامع ساحلی، بنادر و زیرساختهای انسانی را نیز تحتتاثیر قرار دهد. محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران، با اشاره به آخرین وضعیت خزر گفته است که تراز آب این پهنه به پایینترین میزان خود طی حدود ۲۰۰ سال اخیر رسیده است. به گفته او، در دو دهه گذشته دمای آب خزر حدود یکونیم درجه افزایش یافته و همین افزایش دما میزان تبخیر را بین ۱۰ تا ۱۵درصد بیشتر کرده است. براساس اظهارات او، تراز آب خزر در شرایط فعلی سالانه حدود ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر کاهش پیدا میکند. این اعداد در نگاه اول شاید تنها چند سانتیمتر به نظر برسند اما وقتی پای پهنهای به وسعت خزر در میان باشد، هر سانتیمتر کاهش تراز آب بهمعنای تغییر بزرگی در سطح آب، خط ساحلی و زیستبومهای وابسته به آن است.
یک دریای وابسته به تعادل شکننده آب
خزر برخلاف دریاهایی که با اقیانوسهای آزاد ارتباط دارند، یک پهنه آبی بسته است و همین ویژگی، آن را نسبت به تغییرات اقلیمی آسیبپذیرتر میکند. سطح آب آن به تعادل میان ورودی آب از رودخانهها و بارش و خروج آب از طریق تبخیر وابسته است. به گزارش ایرنا، طبق اظهارات مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران، حدود ۲۵درصد آب خزر از بارش و حدود ۷۵درصد از طریق رودخانهها تامین میشود. در میان رودخانههای ورودی نیز ولگا نقش تعیینکنندهای دارد و به گفته کنعانی، حدود ۸۰درصد آب ورودی خزر از طریق این رودخانه تامین میشود بنابراین هر تغییری در میزان بارش، دبی رودخانهها یا شرایط اقلیمی حوضه آبریز ولگا میتواند مستقیما بر تراز خزر اثر بگذارد. در سوی دیگر معادله نیز افزایش دما قرار دارد؛ عاملی که سرعت تبخیر را بیشتر میکند و در صورت ثابت ماندن یا کاهش ورودی آب، تراز پهنه آبی را پایین میکشد.
مطالعات علمی نیز بر اهمیت همین موازنه تاکید دارند. یک پژوهش منتشرشده در نشریه Communications Earth & Environment با بررسی مدلهای اقلیمی گزارش کرده است که افزایش تبخیر در آینده میتواند از افزایش بارش در حوضه خزر پیشی بگیرد و باعث منفیتر شدن تراز آبی این پهنه شود.
افت تراز؛ اتفاقی که تازه شروع نشده است
کاهش سطح آب خزر پدیدهای کاملا جدید نیست. دادههای تاریخی نشان میدهد این پهنه در طول قرن بیستم نیز دورههای شدید افزایش و کاهش تراز آب را تجربه کرده است. براساس پژوهشهای علمی، سطح خزر در دهههای۱۹۳۰ تا ۱۹۷۰ به شکل قابلتوجهی کاهش یافت و در سال۱۹۷۷ به حدود ۲۹متر پایینتر از سطح متوسط جهانی رسید. پس از آن، سطح آب افزایش یافت و تا سال۱۹۹۵ به حدود ۵/۲۶متر پایینتر از سطح متوسط جهانی رسید اما از آن زمان دوباره روند نزولی آغاز شد.آنچه وضعیت امروز را نگرانکنندهتر میکند، استمرار و تشدید روند کاهشی در دهههای اخیر است. براساس دادههای ماهوارهای بررسیشده در یک مطالعه علمی، سطح خزر در فاصله سالهای۱۹۹۶ تا ۲۰۲۱ حدود ۵/۱متر کاهش یافته است. این روند در سالهای اخیر نیز شدت گرفته و در فاصله ۰۰۶ تا ۲۰۲۱ حدود ۹سانتیمتر در سال گزارش شده است. به این ترتیب صحبت از افت چند سانتیمتری سالانه، زمانی که در یک بازه چند دهساله بررسی شود، تصویری بسیار بزرگتر از تغییرات پیشروی خزر ارائه میدهد.
گرمای بیشتر، تبخیر بیشتر
افزایش دمای آب یکی از مهمترین حلقههای این زنجیره است. کنعانی میگوید دمای آب خزر طی دودهه گذشته حدود ۵/۱درجه افزایش یافته و همین مساله میزان تبخیر را ۱۰ تا ۱۵درصد بالا برده است. در یک پهنه بسته، آب تبخیرشده برخلاف رودخانهای که از یک منطقه عبور میکند و دوباره به سیستم آبی دیگری متصل میشود، از چرخه مستقیم خزر خارج میشود مگر آنکه بارش یا جریان رودخانهها بتواند این کاهش را جبران کند. مطالعهای که در سال۲۰۲۳ در Communications Earth & Environment منتشر شد نیز نشان میدهد افزایش دمای منطقه خزر میتواند افزایش تبخیر را بهدنبال داشته باشد و این مساله درنهایت به کاهش تراز آب منجر شود. این پژوهش با استفاده از مدلهای اقلیمی مختلف، افت قابلتوجه تراز خزر در قرن بیستویکم را محتمل دانسته است. درواقع مساله را میتوان در یک معادله ساده خلاصه کرد: اگر ورودی آب کاهش پیدا کند و همزمان خروجی از مسیر تبخیر افزایش یابد، نتیجه چیزی جز کاهش تراز آب نخواهد بود.
خط ساحلی در حال عقبنشینی
افت تراز آب فقط یک عدد روی نمودارهای هیدرولوژیک نیست. وقتی سطح آب پایین میرود، خط ساحلی نیز عقب مینشیند و مناطقی که پیشتر زیر آب بودهاند، به تدریج نمایان میشوند. یک مطالعه جدید درباره وضعیت خزر نشان داده است که از سال۲۰۰۱ تاکنون، خط ساحلی در بخش شمالشرقی خزر بیش از ۵۶کیلومتر عقبنشینی کرده و برخی مناطق با اهمیت زیستمحیطی نیز خشک شدهاند؛ موضوعی که به از بین رفتن بخشی از زیستگاههای طبیعی منجر شده است.
