تداوم خامفروشی؛ هرتن کالای صادراتی ایران ۳۷۰دلار ارزش دارد
جهان صنعت– متوسط ارزش هرتن کالای صادراتی ایران در سالهای اخیر حدود ۳۷۰تا۳۸۰ بوده که ناشی از ضعف زیرساختها، هزینه بالای مبادله و تمرکز ناکافی بر تولید صادراتمحور است. بررسی آمارهای رسمی تجارت خارجی و اظهارات مسوولان اقتصادی نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از صادرات ایران همچنان مبتنی بر خامفروشی و صادرات کالاهای با حداقل فرآوری بوده؛ مسالهای که موجب پایین ماندن ارزش صادراتی کشور و ازدسترفتن فرصتهای مهم ارزآوری شده است. براساس دادههای منتشرشده ازسوی نهادهای متولی تجارت خارجی متوسط ارزش هر تن کالای صادراتی ایران در سالهای اخیر حدود ۳۷۰تا۳۸۰ دلار بوده است. این در حالی است که به اذعان کارشناسان و مسوولان درصورت توسعه صنایع پاییندستی و کاهش خامفروشی این رقم قابلیت افزایش تا حدود هزارو۲۰۰دلار بهازای هرتن را دارد؛ موضوعی که بیانگر شکاف قابلتوجه ایران با کشورهای صادرکننده محصولات با ارزشافزوده بالاست. ترکیب صادرات ایران نیز نشان میدهد بخش عمدهای از کالاهای صادراتی کشور را مواد خام یا نیمهخام تشکیل میدهند. نفت خام، میعانات گازی، محصولات پایه پتروشیمی، سنگآهن و سایر مواد معدنی فرآورینشده از مهمترین اقلام صادراتی ایران بهشمار میروند. برخی برآوردهای کارشناسی حاکی از آن است که بخش قابلتوجهی از سبد صادراتی کشور بهلحاظ ماهیت در زمره خامفروشی یا صادرات با ارزشافزوده پایین قرار دارد. به باور تحلیلگران اقتصادی نبود زنجیره کامل تولید و ضعف در توسعه صنایع تکمیلی موجب شده ایران بهجای صادرات محصول نهایی عمدتا تامینکننده مواد اولیه برای صنایع سایر کشورها باشد؛ کشورهایی که با فرآوری این مواد چندینبرابر ارزش اقتصادی ایجاد میکنند.
صادرات کالاهای ارزان
عبدالساده نیسی، مدیرکل دفتر شرق آسیا، اقیانوسیه و شبهقاره هند سازمان توسعه تجارت در اینخصوص میگوید: در حال حاضر متوسط ارزش صادراتی ما به ازای هرتن حدود ۳۰۰دلار بوده که نشاندهنده خامفروشی است. او با بیان اینکه ما نیازمند توسعه فرآوری، انتقال تکنولوژی به داخل کشور و صادرات محصولات با سطح فناوری بالا هستیم، تاکید میکند: لازمه اصلاح این وضعیت سرمایهگذاری در تولیدات صادراتمحور در داخل کشور است. با این رویکرد شرکتها ناچار میشوند خود را بینالمللی کنند چرا که برای صادرات باید محصولات با کیفیت بالا تولید کنند. نتیجه این روند ارائه کالاهای با کیفیتتر به مردم و درنهایت افزایش سطح زندگی جامعه خواهد بود. همچنین امیر روشنبخش قنبری، معاون ارتقای کسبوکارهای بینالمللی سازمان توسعه تجارت ایران میگوید: در سال گذشته بین ۵۷تا۵۸میلیارد دلار صادرات داشتیم. اگر به گزارشها و تحلیلهای این صادرات نگاه کنیم متوجه میشویم که حدود ۳۷میلیارد دلار از این صادرات مربوط به حوزههای پتروشیمی، معدن، فلزات و مشتقات آنها بوده است. این همان رویکردی که پیشتر در نفت داشتیم بوده یعنی خامفروشی یا فروش کالا بهصورت نیمهخام درحوزه پتروشیمی و معدن نیز تکرار شده بهطوری که مواد اولیه را فرآوری نکرده و مستقیما صادر کردیم. به گفته او، وقتی محصولات با کیفیت و صادراتمحور تولید شوند بازارهای بیشتری برای آنها ایجاد خواهد شد و اشتغال در کشور نیز توسعه خواهد یافت. بهعنوان مثال درحالحاضر متوسط ارزش هرتن کالای صادراتی ایران بین ۳۷۰تا۳۸۰دلار است. اگر خامفروشی کنار گذاشته شود این عدد میتواند به حدود هزارو۲۰۰دلار برسد یعنی نزدیک به سهبرابر.
چرا کالاهای صادراتی ایران ارزان است؟
کارشناسان اقتصادی بر این باورند که عوامل متعددی باعث ارزان بودن کالاهای صادراتی ایران شده است و این مساله پیامدهای مهمی برای اقتصاد کشور دارد. ازجمله مهمترین عوامل میتوان به تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای بانکی، هزینههای بالای مبادله، ضعف زیرساختهای لجستیکی، نبود سیاست صنعتی منسجم و تمرکز ناکافی بر تولید صادراتمحور اشاره کرد. تحریمها بهویژه تاثیر بسزایی بر بازارهای هدف صادراتی ایران داشتند. بهدلیل محدودیت در دسترسی به شبکههای بانکی بینالمللی و عدم امکان دریافت یا انتقال پول به شیوههای معمول صادرکنندگان ایرانی مجبور شدند در بازارهای محدودتری فعالیت کنند. این محدودیتها موجب شده تا صادرکنندگان برای حفظ سهم بازار کالاهای خود را با قیمتهای پایینتر از ارزش واقعی عرضه کنند. به عبارت دیگر فشار تحریمها باعث کاهش قدرت چانهزنی صادرکنندگان و کاهش میانگین ارزش صادرات شده است؛ موضوعی که بهطور مستقیم بر درآمدهای ارزی کشور تاثیر منفی میگذارد. علاوه بر تحریمها ضعف زیرساختهای لجستیکی و حملونقل نیز یکی از موانع جدی برای افزایش ارزش صادرات است. مشکلاتی مانند کمبود ناوگان حملونقل، زیرساخت ناکافی بنادر و شبکه ریلی و پیچیدگیهای اداری در فرآیند ترخیص کالا هزینههای مبادله را افزایش داده و رقابتپذیری کالاهای ایرانی را کاهش میدهد. به همین دلیل بسیاری از صادرکنندگان ترجیح میدهند کالاهای خود را به شکل خام یا نیمهخام به بازارهای خارجی عرضه کنند تا از ریسکها و هزینههای اضافی بکاهند. نبود سیاست صنعتی منسجم و تمرکز ناکافی بر تولید صادراتمحور نیز عامل دیگری است که موجب شده ایران نتواند از ظرفیتهای بالقوه خود در بازار جهانی بهره ببرد. در حالی که بسیاری از کشورهای موفق در حوزه صادرات با برنامهریزی دقیق و حمایت از صنایع دارای ارزشافزوده بالا توانستند جایگاه خود را در بازارهای جهانی تثبیت کنند صنایع ایرانی عمدتا بر تولید کالاهای پایه و خام متمرکز ماندند. این تمرکز محدود اقتصاد کشور را دربرابر نوسانات قیمتهای جهانی و شوکهای خارجی آسیبپذیر میکند و فرصت ایجاد اشتغال پایدار را کاهش میدهد.
با این حال بازار کشورهای همسایه و منطقهای با حجم بالای واردات فرصت بزرگی برای صادرات کالاهای با ارزشافزوده بالا فراهم کرده است. کالاهایی که بهجای خامفروشی دارای فرآیند صنعتی و بستهبندی مناسب باشند میتوانند سهم بیشتری از بازارهای منطقهای و حتی فراتر از آن بهدست آورند. کارشناسان معتقدند که استفاده بهینه از این فرصت مستلزم تدوین سیاستهای حمایتی، ایجاد زیرساختهای مناسب، تسهیل فرآیندهای صادرات و تمرکز بر تولید صادراتمحور است.
درمجموع ادامه روند خامفروشی و تمرکز بر کالاهای پایه علاوه بر کاهش درآمدهای ارزی و فرصتهای شغلی موجب میشود اقتصاد ایران همچنان به نوسانات قیمتهای جهانی حساس باشد و از رشد پایدار در بخشهای صنعتی و صادراتی محروم بماند. بهرهگیری از فرصت بازارهای منطقهای و ارتقای کیفیت و ارزشافزوده کالاهای صادراتی میتواند گامی موثر در جهت توسعه اقتصادی و کاهش وابستگی به منابع خام باشد.
منبع: مهر
