بحران واقعی نفت

جهان‌ صنعت– بیش از یک‌ماه از آغاز جنگ ایالات‌متحده و اسرائیل علیه ایران گذشته و به‌نظر می‌رسد بازارهای انرژی در حال تطبیق با شرایط هستند به‌طوری که قیمت نفت‌خام شاخص بین ۱۰۰تا۱۱۵دلار در هر بشکه در نوسان است. این عدد اما معیار اصلی نیست و آنچه اهمیت دارد هزینه محصولاتی است که از بشکه‌های نفت‌خام به‌دست می‌آید؛ تصویری که به گفته کارشناسان هر روز رو به وخامت می‌رود و چشم‌انداز آن تیره و تار است.

طبق گزارشی که در این خصوص مجله فارن پالسی منتشر کرده، نوک تیز این بحران برای اقتصاد جهانی، جهش شدید در قیمت سوخت جت است به‌طوری که از زمان آغاز جنگ در عرض یک‌ماه بیش از دوبرابر شده و به‌طور میانگین جهانی به بیش از ۱۹۵دلار در هر بشکه رسیده است. این در حالی است که قیمت نفت‌خام در همین مدت تنها حدود ۵۰‌درصد افزایش یافته است.

این افزایش شدید قیمت سوخت جت تاثیرات فوری بر خطوط هوایی و اقتصادهای آسیا و اروپا، بیش از سایر مناطق، گذاشته است. شرکت‌های هواپیمایی در حال لغو پروازها، زمینگیر کردن هواپیماها، اعمال هزینه‌های اضافی سوخت و تلاش برای مقابله با دوبرابر شدن ناگهانی بزرگ‌ترین هزینه خود هستند.

با توجه به اینکه صنعت هوانوردی تجاری جهانی ارزشی معادل ۴تریلیون دلار دارد و حمل‌ونقل هوایی کالا نیز حدود ۸تریلیون دلار کالا را جابه‌جا می‌کند، این وضعیت چالشی عظیم برای یک صنعت بزرگ با اثرات زنجیره‌ای گسترده به‌شمار می‌رود.

در همین راستا تام کلوزا، تحلیلگر انرژی که در زمینه فرآورده‌های پالایشی تخصص دارد به فارن پالسی می‌گوید: آسیا نخستین منطقه‌ای بود که نشانه‌های این فشار را تجربه کرد اما اروپا نیز به‌دنبال آن آمد. او افزود: افزایش شدید قیمت سوخت جت نشانه‌ای از اتفاقاتی است که در آینده برای سایر فرآورده‌های پالایشی رخ خواهد داد؛ فرآورده‌هایی که حتی برای اقتصاد جهانی مهم‌تر هستند. به گفته او، از نظر تاثیر جهانی بر سوخت‌های حمل‌ونقل، ابتدا سوخت جت تحت‌فشار قرار می‌گیرد سپس گازوئیل و بعد بنزین.

زنجیره بحران

به گفته ناظران ارزش یک بشکه نفت‌خام کمتر از مجموع اجزای تشکیل‌دهنده آن است. فرآورده‌های پالایشی نه‌تنها حجم بیشتری از هر بشکه نفت استخراج می‌کنند بلکه ارزش بسیار بیشتری نیز ایجاد می‌نمایند به همین دلیل بود که جان دی. راکفلر کسب‌وکار پالایش را در انحصار خود گرفت، نه چاه‌های نفت را. با این حال همه فرآورده‌های پالایشی یکسان نیستند و به همین دلیل است که سوخت جت در حال حاضر فشار قیمتی خاص و شدیدی را تجربه می‌کند به طوری که اختلاف قیمت میان ماده اولیه و محصول نهایی سوخت جت که به «کرک اسپرد» معروف بوده از زمان آغاز جنگ بیش از ۲۰۰‌درصد افزایش یافته است.

در سطح جهانی ترکیب محصولات متفاوت است اما آنچه از پالایشگاه‌های ایالات‌متحده خارج می‌گردد، راهنمای خوبی محسوب می‌شود زیرا حدود نیمی از محصولات بنزین است، کمی کمتر از یک‌سوم گازوئیل و حدود ۱۰‌درصد سوخت جت. باقی نیز برای تولید آسفالت، نایلون و آجرهای لگو استفاده می‌شود.

سوخت جت تجاری نیز در دو نوع اصلی عرضه می‌شود، علاوه بر چند نوع خاص برای کاربردهای نظامی. نکته مهم این است که پالایش سوخت جت نسبت به محصولات ساده‌تری مانند بنزین بسیار پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر است. این سوخت باید در دماهای انجماد عملکرد داشته باشد، نقطه اشتعال بسیار بالایی داشته باشد و کاملا عاری از ناخالصی باشد. ذخیره‌سازی آن نیز دشوارتر است زیرا به‌مرور زمان کیفیت خود را از دست می‌دهد به همین دلیل ذخایر سوخت جت برحسب روز اندازه‌گیری می‌شود. همین موضوع باعث می‌شود اختلال در یک‌پنجم نفت خام جهان و یک‌پنجم تولید فرآورده‌های پالایشی آن به‌دلیل بسته شدن تنگه هرمز تا این حد نگران‌کننده باشد.

فشار اول بر آسیا

آسیا نخستین منطقه‌ای بود که این فشار را احساس کرد و همچنان نیز درگیر آن است. کلوزا می‌گوید: در اواخر ماه مارس شاهد بودیم که قیمت سوخت جت در سنگاپور و سایر نقاط آسیا به ۲۰۰تا۲۵۰دلار در هر بشکه رسید و اکنون مشخص نیست به کجا خواهد رسید؟

استرالیا نیز به صورت ویژه تحت‌فشار است زیرا بخش زیادی از سوخت جت خود را از چین و کره‌جنوبی وارد می‌کرد؛ کشورهایی که اکنون صادرات فرآورده‌های پالایشی را محدود کرده‌اند اما سایر کشورهای آسیا نیز با مشکل مواجه هستند. به‌عنوان مثال شرکت هواپیمایی کره اقدام به اجرای تدابیر اضطراری کرده است. شرکت‌های بزرگ ژاپنی نیز در حال افزایش هزینه‌های اضافی سوخت هستند و خطوط هوایی چین هم نگران شده‌اند. چین، کره‌جنوبی و تایلند برای تامین سوخت جت بازار منطقه‌ای به جریان پایدار نفت‌خام خاورمیانه به پالایشگاه‌های خود وابسته بودند اما این روند اکنون مختل شده است.

شرکت‌های هواپیمایی اروپایی نیز وضعیت خوبی ندارند به‌ویژه شرکت‌های ایرلندی و بریتانیایی. رایان‌ایر، بزرگ‌ترین شرکت هواپیمایی اروپا پیشتر هشدار داده بود که کمبود سوخت ممکن است برنامه پروازهای تابستانی را محدود کند. بریتیش ایرویز و سایر بخش‌های هوانوردی بریتانیا نیز در حال آماده‌سازی برای پیامدهای این بحران هستند زیرا این کشور به‌شدت به واردات سوخت جت پالایش‌شده از خاورمیانه وابسته بود که اکنون به‌دلیل جنگ تحمیلی علیه ایران متوقف شده است. لوفت‌هانزا نیز در حال بررسی زمینگیر کردن حدود ۵‌درصد از ناوگان خود است.

در این میان ایالات‌متحده از نظر تامین سوخت جت در موقعیت نسبتا بهتری قرار دارد زیرا روزانه نزدیک به ۲‌میلیون بشکه از این سوخت را پالایش می‌کند و حدود ۸/‏۱‌میلیون بشکه نیاز دارد.

با این حال مشکل اینجاست که پالایش عمدتا در سواحل خلیج آمریکا انجام می‌شود در حالی که بسیاری از فرودگاه‌ها در دو ساحل دیگر قرار دارند به‌ویژه ساحل غربی که به واردات سوخت جت از آسیا وابسته بود و اکنون این واردات متوقف شده بنابراین خطوط هوایی آمریکا همچنان خود را برای بدترین سناریو آماده می‌کنند به این معنا که آشفتگی فرودگاه‌های آمریکا در ماه مارس احتمالا پایین‌ترین سطح بحران نبوده است.

بحران سوخت جت نه‌تنها به‌دلیل تاثیر آن بر یک صنعت بزرگ در اقتصادهای عظیم مشکل‌ساز است بلکه به این دلیل نیز اهمیت دارد که نشان‌دهنده تاثیر گسترده‌تر و بسیار دردناک‌تری از بخش میانی بشکه نفت یعنی گازوئیل است. گازوئیل سوخت اصلی کامیون‌ها و تراکتورهاست. با افزایش قیمت گازوئیل، قیمت موادغذایی نیز افزایش می‌یابد؛ قیمتی که پیشتر نیز به‌دلیل افزایش هزینه‌های کود شیمیایی در اثر جنگ تحت فشار بوده است.

بازارهای کاغذی نفت (یعنی قراردادهای آتی نفت) تاکنون جنگ ایالات‌متحده و اسرائیل علیه ایران و بزرگ‌ترین شوک انرژی تاریخ را نسبتا آرام پشت سر گذاشته‌اند به‌ویژه از آنجا که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا اغلب با ادعای پایان سریع جنگ تلاش می‌کند

قیمت نفت را کاهش دهد اما بازارهای فیزیکی مانند عرضه سوخت جت یا گازوئیل ویژگی خاصی دارند زیرا آنها واقعی هستند و به‌زودی قیمت‌ها نیز همین‌گونه خواهند شد.