بحران در پیش است
هستی عبادی– ناترازی برق در ایران دیگر یک «پدیده فصلی» نیست بلکه به یک بحران ساختاری تبدیل شده که در تابستان ۱۴۰۵ (۲۰۲۶) خود را شدیدتر از قبل نشان میدهد. اگر در سالهای گذشته خاموشیها بیشتر به چند هفته اوج گرما محدود بود، حالا نشانهها حاکی از آن است که شکاف میان تولید و مصرف برق، عمیقتر و پایدارتر شده و حتی از زمستان تا تابستان امتداد یافته است.
براساس برآوردهای مختلف میزان ناترازی برق در سال جاری بین حدود ۲۰ تا ۳۰هزار مگاوات در اوج مصرف تخمین زده میشود؛ عددی که در برخی سناریوها حتی به نزدیکی ۳۰هزار مگاوات هم میرسد . این در حالی است که مصرف پیک کشور میتواند به حدود ۹۰هزار مگاوات برسد اما ظرفیت عملی تولید(نه اسمی) فاصله قابلتوجهی با آن دارد. حتی گزارشهای جدیدتر نشان میدهند که در برخی برآوردها کسری بیش از ۱۴هزار مگاوات نسبت به اهداف برنامهریزیشده هم ثبت شده است. این اختلافها نشان میدهد که مشکل فقط کمبود تولید نیست بلکه به «شکست در تحقق برنامهها» نیز مربوط است.
اما آیا وضعیت نسبت به سالهای قبل بدتر شده؟ پاسخ کوتاه این است که بله و در چند بُعد مهم. تقاضا با سرعتی بالاتر از رشد تولید افزایش یافته است. رشد مصرف سالانه حدود ۵درصد گزارش شده در حالی که رشد واقعی تولید کمتر از آن است. علاوه بر این مصرف برق در ایران به شکل غیرعادی بالاست بهطوری که گفته شده مصرف سرانه حتی چند برابر اروپاست.
همچنین کیفیت عرضه کاهش یافته است. شبکه برق با فرسودگی مواجه است و حدود ۱۳درصد برق در مسیر انتقال و توزیع هدر میرود. این یعنی حتی همان برق تولیدی هم کامل به مصرفکننده نمیرسد.
از طرفی محدودیتهای سوختی به بحران دامن زده است. نیروگاههای ایران بهشدت به گاز وابستهاند و کاهش فشار گاز -حتی در برخی دورههای تابستان- باعث افت تولید میشود . این مساله باعث شده بحران برق دیگر صرفا تابستانی نباشد.
نکته مهم دیگر این است که ترکیب تولید برق شکننده است. بیش از ۹۵درصد برق کشور توسط نیروگاههای حرارتی تامین میشود و سهم واقعی برقابی به دلیل خشکسالی کاهش یافته است. این وابستگی، انعطاف سیستم را کم کرده است.
در چنین شرایطی این سوال جدی مطرح میشود: آیا کاری میتوان کرد یا مسیر فعلی اجتنابناپذیر است؟ واقعیت این است که راهحل وجود دارد اما کوتاهمدت نیست. افزایش ظرفیت نیروگاهی(مثلا هدفگذاری ۱۲هزار مگاواتی برای سال جاری) میتواند بخشی از شکاف را کاهش دهد اما بهتنهایی کافی نیست. توسعه انرژیهای تجدیدپذیر -بهویژه خورشیدی- در حال انجام است و هزاران مگاوات برنامهریزی شده اما هنوز سهم آن نسبت به کل مصرف پایین است.
در کنار تولید، مدیریت مصرف اهمیت حیاتی دارد. تجربه نشان داده بدون اصلاح الگوی مصرف -بهخصوص در بخش خانگی و کولرها- هیچ میزان افزایش تولید پاسخگو نخواهد بود. از طرف دیگر بهبود بهرهوری شبکه، کاهش تلفات و اصلاح قیمتگذاری انرژی (که در حال حاضر انگیزه صرفهجویی را کاهش میدهد) از اقدامات کلیدی محسوب میشوند.
در نهایت میتوان گفت که ناترازی برق در تابستان امسال نه یک بحران مقطعی بلکه نتیجه سالها عدم سرمایهگذاری، سیاستگذاری ناهماهنگ و رشد بیرویه مصرف است. حتی اگر در کوتاهمدت با مدیریت مصرف یا افزایش موقت تولید از اوج بحران عبور شود، بدون اصلاحات ساختاری، این شکاف در سالهای آینده دوباره -و احتمالا شدیدتر- بازخواهد گشت.
افزایش تولید هم جوابگوی جبران ناترازی نیست
در همین خصوص ابراهیم خوشگفتار، رییس سابق سندیکا تولیدکننده برق به «جهانصنعت» گفت: برق با توجه به نیاز شبکه مطالعات سالهای قبل به نیاز بیش از ۸۰هزار مگاوات باید برسد. این نیاز قابل تامین نیست و در صورت وضعیت عادی در کشور ما با کسری برق نزدیک به ۲۰هزار مگاوات روبهرو باشیم. بعضی کارخانجات پر مصرف برق از مدار تولید خارج هستند و برخی مراکزی که برق خود تامین داشتند تولید برق آنها دچار مشکل شده بنابراین کسری در جای و نیاز در جای دیگر به وجود آمده و از سوی دیگر بارندگی در بهار خوب بوده و توان تولید نیروگاههای برقابی انشاءالله از سال قبل بهتر باشد. وزارت نیرو تلاش بسیار کرده و نیروگاههای خورشیدی از ۱۰۰۰ مگاوات به نزدیک به ۵۰۰۰ مگاوات رسیده و این مهم میتواند در ساعات پیک تابستان ( ۹ تا ۴ بعد از ظهر) کمک بسیار کند . در بخش حرارتی نیز اقدامات خوبی شده است. نیروگاه نکا در زمان بسیار کمی ساخته شده. رکورد زدند. با این وجود مشکل تامین برق پابرجاست و همه امیدواریم که خاموشی کمتری نسبت به سال گذشته داشته باشیم.
وی با بیان اینکه با توجه به خروج بعضی کارخانجات و همه تلاش برای راهاندازی آنها نمیتوان کسری را اعلام کرد، تاکید کرد: من امیدوارم وزارت نیرو نسبت به هوشمندسازی مصرف و خروجش از خرید و فروش برق را تسریع کند و برق کالایی شود که براساس تورم و نیاز قیمتگذاری شود مانند اکثر کشورهای دنیا متاسفانه در کشور با کمبود برق صنعت و اشتغال را تعطیل میکنیم ولی در مورد کنترل مصرف خانگی اقدام اساسی صورت نمیگیرد. مهمترین اقدام این است که تکلیف برق را مشخص کنند. خدمت مجانی است یا کالایی است که توسط بخشخصوصی تولید میشود و مصرفکننده براساس نیاز هزینه آن را پرداخت میکند. با توجه به سیاستهای دولت و نرخ برق دستوری و سرمایهگذاری در حوزه برق به صرفهنیست و سالهاست کسی در این حوزه سرمایهگذاری نکرده و نمیکند. همچنین خوشگفتار در پایان افزود که ما باید در برق به مدلی که تجربه شده عمل کنیم وگرنه هر چه تولید شود کم است و برق تامین نمیشود.
