استرس مزمن، نابرابری اجتماعی و پیامدهای پنهان آن برای سلامت و اقتصاد

جهان‌صنعت– کتاب «فرسایش: استرس خارق‌العاده زندگی روزمره در جامعه‌ای ناعادلانه» نوشته آرلین جرونیموس، استاد دانشگاه میشیگان و عضو آکادمی ملی علوم و آکادمی ملی پزشکی آمریکا، یکی از آثار تاثیرگذار در تقاطع اقتصاد، سلامت عمومی، جامعه‌شناسی و سیاستگذاری اجتماعی است. این کتاب بر پایه بیش از سه‌دهه پژوهش تجربی و نظری شکل گرفته و مفهومی را معرفی می‌کند که به‌طور بنیادین نگاه ما را به نابرابری‌های سلامت، بهره‌وری نیروی کار و حتی کارایی سیاست‌های اقتصادی تغییر می‌دهد: مفهوم «فرسایش». جرونیموس توضیح می‌دهد که «فرسایش» به یک فرآیند زیستی – اجتماعی مزمن اشاره دارد که در آن بدن افراد متعلق به گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده به‌ویژه سیاه‌پوستان و فقرا در اثر استرس دائمی و انباشته، زودتر از سن تقویمی خود دچار پیری، بیماری و مرگ زودرس می‌شود. این استرس نه لزوما ناشی از رویدادهای حاد بلکه محصول مواجهه روزمره با تبعیض، ناامنی، فشارهای ساختاری و انتظارات اجتماعی ناعادلانه است. جرونیموس آگاهانه واژه «Weathering» را برای این کتاب انتخاب کرده است؛ واژه‌ای که همزمان دو معنای متضاد را در خود دارد. از یک‌سو فرسایش به‌معنای تخریب تدریجی است مانند سنگی که در اثر باران و باد فرسوده می‌شود. از سوی دیگر به‌معنای تاب‌آوری، ایستادگی و دوام آوردن در برابر طوفان‌هاست. او تاکید می‌کند که اعضای گروه‌های به‌ حاشیه ‌رانده‌‌شده، باوجود کلیشه‌ها و نبود شبکه‌های حمایتی کافی، با تلاش فعال و مستمر سعی می‌کنند زندگی خود و خانواده‌شان را سر پا نگه دارند. همین تلاش دائمی اما برای «دوام آوردن» در شرایط ناعادلانه، هزینه‌های سنگینی برای سلامت جسمی و روانی آنها به همراه دارد. یکی از بخش‌های کلیدی کتاب تحلیل نابرابری‌های شدید در مرگ‌ومیر مادران و پیامدهای تولد در آمریکاست. پژوهش‌های جرونیموس نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج، نابرابری‌های سلامت میان زنان سیاه‌پوست و سفیدپوست را نمی‌توان صرفا با تفاوت درآمد یا دسترسی به خدمات پزشکی توضیح داد. به‌عنوان مثال یافته‌های پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که نرخ مرگ‌ومیر مادران در میان ثروتمندترینِ ۲۰‌درصد زنان سیاه‌پوست، هم‌سطح با فقیرترینِ ۲۰‌درصد زنان سفیدپوست است؛ پدیده‌ای که به‌خوبی نشان می‌دهد مساله اصلی «نژاد» نیست بلکه نژادپرستی ساختاری است. جرونیموس توضیح می‌دهد که استرس مزمن باعث فرسودگی سیستم‌های حیاتی بدن می‌شود: افزایش فشار خون، بزرگ‌شدن قلب، آسیب به رگ‌ها و اختلال در تنظیم هورمون‌ها. در دوران بارداری این فرآیند به‌طور مستقیم بر جنین اثر می‌گذارد زیرا در شرایط استرس بدن مادر منابع حیاتی مانند اکسیژن و موادمغذی را به‌سمت بقای فوری خود هدایت می‌کند و جنین عملا در اولویت پایین‌تری قرار می‌گیرد. هنگامی که این وضعیت به‌صورت مزمن تکرار شود چنانکه در زندگی بسیاری از زنان سیاه‌پوست رخ می‌دهد پیامدهای آن در قالب تولد نوزادان با وزن بسیار پایین و افزایش مرگ‌ومیر مادران آشکار می‌شود. یکی از نوآوری‌های فکری کتاب، بازخوانی انتقادی مفهوم «بارداری نوجوانان» است. جرونیموس نشان می‌دهد که کاهش چشمگیر نرخ بارداری نوجوانان در آمریکا برخلاف انتظار عمومی، به کاهش مرگ‌ومیر مادران منجر نشده است. دلیل این امر آن است که در گذشته بسیاری از زنان سیاه‌پوست نخستین بارداری خود را در اواخر نوجوانی تجربه می‌کردند زمانی که بدن آنها هنوز کمترین میزان فرسایش را داشت. با به‌تعویق افتادن بارداری به دهه‌های۲۰ و ۳۰زندگی اما اثرات انباشته فرسایش به‌شدت افزایش یافته است. او همچنین به سوءبرداشت رایج از «مادران نوجوان» اشاره می‌کند: برخلاف تصویر رسانه‌ای دهه‌های۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، بیش از ۷۵‌درصد مادران نوجوان در آمریکا ۱۸ یا ۱۹‌ساله هستند؛ سنی که از منظر تاریخی و زیستی، سن متعارفی برای فرزندآوری بوده است. از نگاه جرونیموس، بسیاری از این تصمیم‌ها را می‌توان به‌مثابه انتخاب‌های عقلانی در مواجهه با واقعیت‌های زیستی و اجتماعی نابرابر تفسیر کرد. بخش دیگری از کتاب به نقش شبکه‌های خویشاوندی چندنسلی می‌پردازد؛ شبکه‌هایی که در میان سیاه‌پوستان و سفیدپوستان فقیر روستایی رایج‌ هستند و فراتر از خانواده هسته‌ای عمل می‌کنند. این شبکه‌ها نوعی بیمه اجتماعی غیررسمی فراهم می‌کنند: مراقبت از کودکان، حمایت در زمان بیکاری، بیماری یا بی‌خانمانی. جرونیموس تاکید می‌کند که این شبکه‌ها همزمان نقش «پناه» و «طوفان» را دارند زیرا اگرچه به بقا کمک می‌کنند اما نگهداری از آنها نیازمند تلاش و فداکاری عظیمی است که خود به فرسایش بیشتر منجر می‌شود.

جرونیموس در این کتاب  به‌صراحت نشان می‌دهد که فرسایش فقط یک مساله سلامت نیست بلکه یک مساله اقتصادی بنیادین است. افزایش هزینه‌های نظام سلامت، کاهش بهره‌وری نیروی کار، ناتوانی‌های شغلی و مرگ زودرس، همگی مستقیما با فرسایش مرتبط هستند. از این منظر سیاستگذاران اقتصادی نمی‌توانند فرسایش را نادیده بگیرند. کتاب «فرسایش» از سیاستگذاری‌های حوزه سلامت فراتر می‌رود و به حوزه‌هایی مانند نوسازی شهری، عدالت آموزشی، سیاست‌های خانوادگی، حقوق رای‌دهی و حتی تغییرات اقلیمی می‌پردازد. پیام اصلی جرونیموس روشن است: نادیده گرفتن فرسایش، یکی از موانع اصلی پیشرفت سیاست‌های اجتماعی و اقتصادی موثر و انسانی است. در کل، «فرسایش» کتابی است که با ترکیب شواهد آماری دقیق و روایت‌های انسانی عمیق نشان می‌دهد چگونه نابرابری‌های ساختاری به بدن انسان نفوذ می‌کنند. این اثر نه‌تنها برای پژوهشگران سلامت عمومی و جامعه‌شناسی بلکه برای اقتصاددانان، سیاستگذاران و همه کسانی که به توسعه انسانی و عدالت اجتماعی می‌اندیشند، خواندنی و ضروری است.