آغازی بر پایان یک ائتلاف کلاسیک
جهان صنعت – اجلاس سران ناتو در ترکیه که هفته گذشته برگزار شد شاید یکی از مهمترین اجلاسهای این سازمان درطول سالهای اخیر باشد. اجلاسی که با واگرایی قابل ملاحظه میان سران ناتو برگزار شد اما شواهد نشان میدهد که دونالد ترامپ نهایت تلاش خود را انجام داد تا بتواند بیشترین بهرهبرداری را از این واگرایی ببرد.
در همین رابطه ترامپ در کنفرانس مطبوعاتی نهایی خود گفت: محبت فراوانی در سالن اجلاس وجود داشت؛ جایی که او تا حد زیادی از انتقاد از سایر اعضای ائتلاف همانطورکه در گذشته انجام میداد خودداری کرد. او افزود: وحدت بینظیری در آن سالن وجود داشت؛ جملهای که مارک روتته، دبیرکل ناتو و رهبران اروپایی طی این گردهمایی دوروزه بارها سعی کرده بودند بر آن تاکید کنند. البته هرچند این رهبران بدون شک با شنیدن این حرفها نفس راحتی کشیدند اما خوشحال نگهداشتن ترامپ لزوما تمرکز اصلی آنها در امسال نبود.
در همین رابطه طبق گزارشی که مجله فارنپالسی منتشر کرده توری تائوسیگ که پیشتر بهعنوان مدیر امور اروپا در شورای امنیت ملی جو بایدن فعالیت میکرد در گفتوگو با سیترپ در آنکارا گفت: باتوجه بهاینکه همهچیز با بیانیه پایانی و کنفرانس مطبوعاتی بهپایان رسید میتوان گفت کارها طبق روال عادی پیش رفت و نمایش ترامپ نیز در حاشیه آن قرار داشت. برخلاف سال گذشته در لاهه که واقعا حس میکردید همه نفسهایشان را حبس کردند تا ببینند ترامپ چه میگوید گفتوگوهای من با مقامات ناتو و مقامات متحدان بیشتر با نوعی بیتفاوتی همراه بود.
درچنینشرایطی همچنان پرسش مهمی بر سر راه ناتو وجود دارد که همچنان رهبرانش را با چالشی جدی مواجه کرده است: اینکه یک ناتوی با وابستگی کمتر بهآمریکا چه زمانی و چگونه شکل واقعی بهخود خواهد گرفت؟
تائوسیگ که اکنون پژوهشگر ارشد در شورای آتلانتیک است، میگوید: موضوعی که کمتر در خود نشست مطرح شد اما بسیار پشت درهای بسته دربارهاش صحبت میشد این بود که ناتوی سوم برای آینده ائتلاف چه معنایی دارد؟
رابطهای شکسته
ناتالی توچی، مدیر اندیشکده موسسه امور بینالمللی مستقر در رم که در آنکارا حضور داشت، معتقد است: در نشست سال گذشته میان متحدان ناتو امیدواری واقعی وجود داشت که شاید اگر بهاندازه کافی ترامپ را ستایش کنیم همه چیز درست میشود اما توچی گفت که اکنون دیگر کسی نسبتبه ترامپ توهمی ندارد و متحدان بهاین واقعیت پیبردند که رابطه میان رییسجمهور آمریکا و ناتو شکسته شده است. با این حال آنها مشغول پنهانکردن این واقعیت هستند که این رابطه شکسته شده چراکه نمیتوانند در میانه جنگ روسیه و اوکراین این موضوع را علنی کنند. آنها انتظار اهانتهای ترامپ را دارند و اجازه میدهند این اتفاق بیفتد زیرا این هراس را دارند که ترامپ سرانجام تهدید خود مبنی بر خروج آمریکا از ناتو را محقق کند.
توچی گفت که ناتو اکنون درحال بازیِ انتظار است یعنی تلاش میکند احتمال بروز تنشهای بعدی با ترامپ را بهحداقل برساند درحالیکه امیدوار بوده اتفاقی در داخل آمریکا رخ دهد و درنهایت دولتی روی کار بیاید که بتوان با آن کار کرد.
بنابراین باوجود سخنان دوستانه ترامپ در هنگام خداحافظی ناتو با آیندهای نامعلوم روبهرو است و هنوز مشخص نیست که آیا نشست سال آینده اصلا برگزار خواهد شد یا خیر؟ در این رابطه دبیرکل ناتو هفته گذشته تایید کرد که گردهمایی بعدی در آلبانی خواهد بود اما گفت که هنوز تاریخی برای آن تعیین نشده است. بنابراین برخی کارشناسان معتقدند دلیل این امر نگرانی از این است که ترامپ در این نشست حضور پیدا نکند.
در واقع بهگفته این کارشناسان شما نمیتوانید بدون حضور آمریکا نشستی برگزار کنید مگر اینکه آن نشست برای اعلام مرگ ناتو باشد.
تشدید دوباره تنشها در هرمز
ازجمله اتفاقات مهم دیگر در نشست ناتو در آنکارا تشدید تنشها میان ایران و ایالاتمتحده در تنگههرمز بوده بهطوریکه ترامپ در نشست ناتو مدعی شد که فکر میکند آتشبس پایان یافته اما درعینحال پیامهای متناقضی درباره اینکه چه اتفاقی ممکن است رخ دهد ارائه کرد. او اشاره کرد که آمریکا لزوما بازگشت بهجنگ همهجانبه را در دستور کار ندارد اما حملات ادامه خواهند یافت. همانطور که انتظار میرفت تنها چند ساعت پس از خروج ترامپ از آنکارا آمریکا حملات تازهای علیه ایران را اعلام کرد.
بازیِ انتظار ترکیه برای اف-۳۵
از سوی دیگر یکی دیگر از پرسشهای بزرگ که بر سر نشست امسال ناتو سایه افکنده بوده این بود که رجب طیب اردوغان، رییسجمهور ترکیه چگونه میخواهد از میزبانی کشورش و روابط نزدیکش با ترامپ بهنفع خود بهرهبرداری کند؟
ترامپ پیش از نشست گفته بود که تحریمهای آمریکا علیه ترکیه را که در دور اول ریاستجمهوریاش در سال۲۰۲۰ بهدلیل خرید سیستم پدافند موشکی اس-۴۰۰ روسیه اعمال شده بود لغو خواهد کرد. او راه را برای لغو ممنوعیت خرید جنگندههای اف-۳۵ توسط ترکیه از آمریکا باز گذاشت. انجام این کار نیازمند تایید کنگره است زیرا قانونگذاران آمریکایی آن ممنوعیت را در زمان اعمال تحریمها بهقانون تبدیل کرده بودند. این اقدام با مخالفت شدید متحد کلیدی دیگر آمریکا یعنی رژیم اسرائیل روبهرو خواهد شد.
با این حال ترامپ در کنفرانس مطبوعاتی نهایی خود چندان قاطع نبود. او در اشاره بهاف-۳۵ گفت باید تصمیم بگیریم که آن را بهچه کسی میدهیم؟ ترامپ افزود: اینکه آیا این کار را انجام میدهیم یا خیر هنوز کاملا تصمیمم را نگرفتم اما درعینحال اردوغان را متحدی بزرگ خواند.
زوال نظم آمریکایی
در همین رابطه بهگفته برخی از تحلیلگران نشست آنکارا نشان داد که پشت نقاب اظهارات محبتآمیز ترامپ متحدان اروپایی درحال طراحی چارچوبی جدید تحت عنوان ناتوی۰/۳ هستند؛ ائتلافی با تکیه بر خودکفایی استراتژیک و کاهش وابستگی شدید اقتصادی و نظامی بهواشنگتن. درواقع اصلیترین پیام استراتژیک این نشست پذیرش رسمی شکست ارتباط میان کاخ سفید و ناتو است. متحدان اروپایی دیگر توهمی درباره تغییر رفتار ترامپ با چاپلوسی ندارند و بهنظر میرسد استراتژی فعلی اروپا تغییر از بازدارندگی فعال بهمدیریت بحران و بازی انتظار است. درواقع آنها توهینهای ترامپ را تحمل میکنند تا او را بهبدترین سناریو یعنی خروج رسمی آمریکا از ناتو سوق ندهند. درنتیجه عدم تعیین تاریخ برای نشست سال آینده در آلبانی نشانهای از یک ترس استراتژیک عمیق است زیرا برگزاری نشست بدون آمریکا بهمعنای اعلام رسمی مرگ ناتو بوده و این خلأ رهبری اروپا را مجبور کرده بهسرعت مکانیسمهای دفاعی مستقل را طراحی کند.
هزینههای سنگین استقلال دفاعی
این تغییر استراتژیک پیامدهای اقتصادی مستقیمی دارد زیرا رویکرد اروپا و کانادا برای تقبل مسوولیتهای اقتصادی و دفاعی ناتو در عمل بهمعنای افزایش شدید بودجههای دفاعی و هدایت دههامیلیارد دلار از بودجههای عمرانی بهسمت صنایع نظامی داخلی است. بنابراین اقتصادهای اروپایی که دههها از چتر امنیتی ارزانقیمت آمریکا بهره میبردند اکنون باید هزینه واقعی امنیت ملی خود را بپردازند و این موضوع میتواند در میانمدت فشار تورمی جدیدی بر اقتصاد اروپا وارد کند. البته ازسوی مقابل برخی از ناظران معتقدند این وضعیت جدید بازارهای جدیدی برای غولهای تسلیحاتی اروپایی ایجاد خواهد کرد.
علاوهبراین ترکیه در این میانه یک بازی سهوجهی را پیش میبرد. اردوغان تلاش کرد با استفاده از میزبانی نشست و روابط شخصی با ترامپ تحریمهای اقتصادی سال۲۰۲۰ را لغو کرده و ممنوعیت خرید جنگندههای اف-۳۵ را دور بزند. برای ترکیه اف-۳۵ صرفا یک دستاورد نظامی نیست بلکه ابزاری برای نجات اقتصاد از فشار تحریمها و حفظ جایگاه آنکارا بهعنوان یک بازیگر کلیدی در بازارهای تسلیحاتی خاورمیانه است. با این حال حفظ سیستم روسی اس-۴۰۰ ترکیه را در یک تضاد استراتژیک پرهزینه با کنگره آمریکا و اسرائیل نگه داشته است.
درنتیجه میتوان گفت ناتوی سوم محصول اجبار اقتصادی اروپا برای تامین امنیت در سایه بیاعتمادی استراتژیک بهواشنگتن است. ظاهر آرام نشست آنکارا درواقع پوششی برای یک تغییر پارادایم بزرگتر است؛ تغییراتی که زنجیرههای تامین نظامی، توازنهای تجاری تسلیحاتی و امنیت انرژی جهان را در سالهای آینده دگرگون خواهند کرد.
