آزمون مهم دولت
هستی عبادی– بازسازی پتروشیمیهای آسیبدیده دیگر صرفا یک پروژه فنی یا عمرانی نیست بلکه اینروند اکنون بهیکی از مهمترین آزمونهای دولت در مدیریت همزمان «تولید، ارزآوری و تابآوری صنعتی» تبدیل شده است. در شرایطی که فشار تحریمها، نوسانات بازار جهانی انرژی و رقابت فشرده صادرکنندگان منطقهای صنعت پتروشیمی ایران را در موقعیتی حساس قرار داده هر روز تاخیر در بازگشت مجتمعهای آسیبدیده بهمدار تولید فقط بهمعنای توقف چند خط تولید نیست بلکه بهمعنای کاهش سهم ایران از بازارهای صادراتی، اختلال در زنجیره تامین صنایع پاییندستی و افزایش آسیبپذیری اقتصاد در برابر شوکهای ارزی است. از همین رو اولویت امروز دولت تنها احیای چند مجتمع نبوده بلکه تدوین یک نقشه راه برای حفظ مزیت راهبردی صنعت پتروشیمی در اقتصاد ایران است.
در ماههای اخیر رویکرد دولت و نهادهای مسوول بر «راهاندازی سریع، مرحلهای و اقتصادی» واحدهای آسیبدیده متمرکز شده؛ رویکردی که نشان میدهد بازسازی پتروشیمیها دیگر صرفا یک عملیات تعمیراتی نبوده بلکه بهبرنامهای در سطح سیاستگذاری اقتصادی تبدیل شده است. اکنون اولویت با مجتمعهایی است که بتوانند در کوتاهترین زمان بیشترین اثر را بر تامین خوراک صنایع پاییندستی، تثبیت بازار داخلی و بازگشت ارز صادراتی داشته باشند. بهبیان دیگر دولت ناگزیر است میان ضرورتهای فنی و ملاحظات اقتصادی توازن ایجاد کند چراکه در شرایط محدودیت منابع هر تصمیم اشتباه میتواند هزینهای فراتر از یک توقف صنعتی بهاقتصاد تحمیل کند.
در این میان مجتمعهای بالادستی و میاندستی تولیدکننده متانول، اوره، الفینها و خوراک پایه صنایع تکمیلی در کانون توجه قرار گرفتند زیرا اختلال در این بخشها بهسرعت بهسایر حلقههای زنجیره تولید منتقل میشود. تجربه ماههای اخیر نیز نشان داده که توقف طولانی در واحدهای پایه مستقیما بر بازار مواد اولیه، قیمت تمامشده تولید و حتی توان صادراتی صنایع پاییندستی اثر میگذارد. بههمیندلیل اولویتبندی در بازسازی دیگر برمبنای اندازه پروژهها نیست بلکه براساس میزان اثرگذاری آنها بر کل زنجیره صنعت تعریف میشود.
درکنار این مسائل تامین مالی همچنان مهمترین گلوگاه بازسازی بهشمار میرود. دولت ناچار است میان منابع داخلی شرکتها، تسهیلات بانکی، ظرفیت صندوقهای توسعهای و تسهیل واردات تجهیزات یک ترکیب عملیاتی و سریع ایجاد کند. در فضایی که بخشی از تجهیزات و قطعات صنعت پتروشیمی وابسته بهفناوری خارجی است سرعت در تخصیص ارز، ترخیص کالا و هماهنگی میان وزارت نفت، وزارت صمت، گمرک و شبکه بانکی بهعاملی تعیینکننده تبدیل شده است. تجربه نشان داده که بدون اصلاح سازوکار تصمیمگیری و کاهش بوروکراسی حتی دقیقترین برنامههای فنی نیز در مرحله اجرا فرسوده میشوند.
با این حال شاید مهمترین آزمون دولت تبدیل بازسازی بهفرصتی برای مقاومسازی باشد. اگر مجتمعهای آسیبدیده صرفا بهوضعیت پیش از بحران بازگردند در واقع فقط تولید احیا شده و نه امنیت تولید. صنعت پتروشیمی امروز بیش از هر زمان دیگری بهنوسازی زیرساختها، ارتقای سامانههای ایمنی، تنوعبخشی بهمنابع تامین قطعات حساس و کاهش وابستگی بهنقاط آسیبپذیر نیاز دارد. آینده این صنعت در گرو «احیا با استاندارد بالاتر» است؛ مسیری که میتواند از دل بحران یک بازآرایی جدید برای صنعت پتروشیمی ایران ایجاد کند.
درنهایت موفقیت دولت در این میدان تنها با یک معیار سنجیده خواهد شد: اینکه آیا بازسازی میتواند همزمان تولید را احیا کرده، ارزآوری را حفظ کند و تابآوری صنعت را افزایش دهد یا نه. اگر اولویتبندیها دقیق، منابع بهموقع و هماهنگی اجرایی واقعی باشد بحران اخیر میتواند بهنقطه عطفی برای بازتعریف صنعت پتروشیمی تبدیل شود اما درغیراینصورت هرروز تاخیر در بازسازی نهتنها بهمعنای خواب سرمایه بلکه بهمعنای ازدسترفتن بازار، تضعیف زنجیره تولید و تحمیل هزینهای سنگین بهاقتصاد کشور خواهد بود.
توقف تولید؛ بزرگترین خسارت جنگ
هدایتالله خادمی، نماینده سابق مجلس درهمینخصوص به«جهانصنعت» گفت: متاسفانه تعداد زیادی از پتروشیمیهای کشور ازجمله مجتمعهای پتروشیمی بندر امام، بوعلیسینا، پتروشیمی پارس، مجتمعهای فجر انرژی خلیجفارس۱و۲ واقع در سایتهای۲و۴ منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی، مبین انرژی خلیجفارس و دماوند عسلویه در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس مورد حمله قرار گرفتند. بخش عمده این حملات متوجه واحدهای یوتیلیتی بوده یعنی بخشهایی که وظیفه تامین برق، آب و سایر خدمات زیرساختی را بر عهده دارند. با این حال تولید در این پتروشیمیها متوقف شده و خسارتهای قابلتوجهی بهوجود آمده است. یکی از مهمترین این خسارتها توقف تولید بوده بهاین معنا که نهتنها تولیدی انجام نمیشود بلکه صادرات نیز متوقف شده است. در حالی که میتوانستیم در این مدت حجم زیادی محصول تولید و صادر کنیم. افزون بر این بسیاری از محصولات این مجتمعها مواد اولیه صنایع و شرکتهای داخلی هستند که اکنون با کمبود آنها مواجه خواهیم شد.
وی تاکید کرد: دولت ناگزیر است برای بازسازی این مجموعهها اقدام کند اما در شرایط فعلی که کشور درگیر جنگ است باید دید چه راهکاری مناسبتر خواهد بود. بهنظر من همانگونه که در دوران جنگ ایران و عراق تجربه شد بازسازی باید همزمان با شرایط جنگی آغاز شود. در آن دوران نیز هر زمان تاسیسات بمباران میشدند عملیات بازسازی بلافاصله شروع میشد. بنابراین نباید منتظر پایان جنگ و ایجاد شرایط کاملا امن ماند زیرا در آن صورت ممکن است بسیار دیر شود. بازسازی چنین مجموعههایی بهعوامل متعددی نیاز دارد؛ ازجمله منابع مالی، متخصصان و شرکتهای اجرایی، تجهیزات و مواد اولیه و زمان کافی. از نظر منابع مالی شاید بتوان با واگذاری پروژهها بهشرکتهای پیمانکاری و ایجاد قراردادهای مناسب بخشی از مشکلات را برطرف کرد. خوشبختانه در حوزه طراحی و اجرای پروژههای پتروشیمی کشور از توان فنی و مهندسی قابلقبولی برخوردار است و از این جهت کمبود جدی وجود ندارد.
خادمی در ادامه گفت: اما تامین کالا و تجهیزات بهویژه در شرایط تحریم و جنگ بهیکی از دشوارترین بخشهای بازسازی تبدیل شده است. حتی اگر منابع مالی نیز فراهم باشد تهیه تجهیزات و مواد موردنیاز با محدودیتهای فراوانی روبهرو خواهد بود. همین مساله باعث میشود زمان بازسازی طولانیتر شود و هرچه این زمان افزایش یابد خسارتهای ناشی از توقف تولید و ازدسترفتن بازارها نیز بهصورت تصاعدی بیشتر خواهد شد. نکته دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد اظهارنظر برخی مسوولان و نمایندگان مجلس است. متاسفانه دیده شده که بعضی افراد خسارتهای واردشده بهپتروشیمیهای ایران را ناچیز جلوه میدهند اما درمقابل خسارتهای واردشده بهتاسیسات عربستان را بسیار بزرگ توصیف میکنند. ایننوع اظهارات دقیق و سنجیده نیست زیرا عربستان هم از منابع مالی گسترده برخوردار بوده، هم تحت تحریم قرار ندارد و هم میتواند با استفاده از شرکتهای خارجی و داخلی در مدتزمان کوتاهی پالایشگاهها و پتروشیمیهای خود را بازسازی کند.
این کارشناس انرژی در پایان بیان کرد: از سوی دیگر وقتی چنین سخنانی از زبان یک نماینده مجلس یا مقام رسمی بیان میشود میتواند در راستای همان فضاسازی و سندسازیای تلقی شود که برخی کشورهای حوزه خلیجفارس درپی آن هستند تا بعدها براساس آن ادعاها و مطالباتی را مطرح کنند. بههمیندلیل اگر چنین اظهاراتی مطرح شده بهتر است مورد اصلاح و بازنگری قرار گیرد.
