نایلون قربانی جنگ شد
جهان صنعت– بازار نایلون و فیلمهای پلیاتیلنی ایران چند ماه پس از پایان جنگ اسفند۱۴۰۴ همچنان درگیر تبعات اختلال در زنجیره تامین است. هرچند بخش عمده ظرفیت پتروشیمیهای آسیبدیده بهمدار تولید بازگشته و نگرانیها درباره کمبود گسترده مواد اولیه تاحد زیادی کاهش یافته، اما فعالان صنایع پاییندستی میگویند بازار هنوز از شوک جنگ خارج نشده است. افزایش هزینههای تولید، نوسان قیمت مواد اولیه، رقابت شدید برای خرید گریدهای پرمصرف در بورس کالا و فشار مالی بر واحدهای کوچک و متوسط باعث شده التهاب بازار نایلون و محصولات بستهبندی همچنان ادامه داشته باشد.
صنعت پتروشیمی ایران بهعنوان بزرگترین تامینکننده مواد اولیه صنایع پلاستیک و بستهبندی، در جریان جنگ اسفند ۱۴۰۴ با یکی از جدیترین چالشهای چند سال اخیر خود روبهرو شد. آسیب بهبخشی از زیرساختهای انرژی و پتروشیمی در مناطق جنوبی کشور بهویژه در ماهشهر و عسلویه موجب شد تولید برخی محصولات پلیمری کاهش پیدا کند و عرضه گریدهای مورد استفاده در تولید فیلمهای بستهبندی، نایلونهای کشاورزی، شیرینگ و سایر محصولات پلاستیکی با اختلال مواجه شود.
در هفتههای نخست پس از جنگ نگرانی از کمبود مواد اولیه بهسرعت خود را در بازار نشان داد. قیمت بسیاری از محصولات پلاستیکی افزایش یافت و تولیدکنندگان صنایع بستهبندی نسبتبه دشواری تامین مواد اولیه هشدار دادند. در آن مقطع حتی برخی واحدهای تولیدی از کاهش ظرفیت تولید یا توقف موقت خطوط خود خبر میدادند اما اکنون با گذشت چند ماه از آن شرایط تصویر بازار تا حدی تغییر کرده است.
براساس اظهارات مقامهای صنعت پتروشیمی، عملیات بازسازی واحدهای آسیبدیده آغاز شده و بخش قابلتوجهی از ظرفیتهای از دست رفته دوباره بهمدار تولید بازگشتند. سیاست هدایت بخشی از محصولات پتروشیمی بهبازار داخل و افزایش عرضه در بورس کالا در دستور کار قرار گرفته تا نیاز صنایع پاییندستی بهتر تامین شود. با این حال آنچه امروز فعالان بازار از آن سخن میگویند دیگر کمبود مطلق مواد اولیه نیست بلکه هزینه بالای تامین این مواد و دشواری فعالیت اقتصادی در شرایط فعلی است.
تولید برگشته اما آرامش نه
فعالان صنعت پلاستیک معتقدند بازگشت تولید پتروشیمیها لزوما بهمعنای بازگشت آرامش بهبازار نیست. بهگفته آنها بخشی از التهاب فعلی ناشی از افزایش هزینههای جانبی تولید است؛ هزینههایی که از حملونقل و انرژی گرفته تا دستمزد، تامین مالی و سرمایه در گردش را شامل میشود.
یکی از تولیدکنندگان فیلمهای بستهبندی در گفتوگو با «جهانصنعت» میگوید: در ماههای نخست پس از جنگ مشکل اصلی پیدا کردن مواد اولیه بود اما امروز اگرچه مواد اولیه نسبتبه قبل بیشتر در دسترس است ولی قیمتها و هزینههای تولید بهقدری افزایش یافته که برنامهریزی اقتصادی را دشوار کرده است.
بهگفته فعالان این صنعت واحدهای کوچک و متوسط بیش از دیگران تحت فشار قرار گرفتند. این واحدها معمولا توان مالی کمتری برای رقابت در خرید مواد اولیه دارند و نوسانات قیمت، سرمایه در گردش آنها را تحت تاثیر قرار میدهد. در نتیجه حتی در شرایطی که عرضه مواد اولیه افزایش یافته، همچنان بخشی از صنایع پاییندستی با ظرفیت کامل فعالیت نمیکنند.
بورس کالا؛ میدان رقابت جدید
یکی از موضوعاتی که بارها از سوی فعالان صنعت پلیمر مطرح شده نحوه تامین مواد اولیه از بورس کالاست. اگرچه افزایش عرضه محصولات پتروشیمی در بورس توانسته بخشی از نیاز بازار را پاسخ دهد اما بسیاری از تولیدکنندگان معتقدند رقابت برای خرید برخی گریدهای پرمصرف همچنان بالاست.
به گفته آنها، هرگاه فاصله قیمتهای بورس با بازار آزاد افزایش پیدا کرده انگیزههای واسطهگری نیز بیشتر میشود و این موضوع دسترسی تولیدکنندگان واقعی بهمواد اولیه را دشوارتر میکند. ازهمینرو فعالان صنعت خواستار نظارت بیشتر بر روند توزیع مواد اولیه و تخصیص سهمیهها هستند.
در مقابل مقامهای شرکت ملی صنایع پتروشیمی و وزارت صمت تاکید دارند که برنامههای مشترکی برای مدیریت بازار و جلوگیری از انحراف مواد اولیه در دست اجراست. افزایش عرضه در بورس کالا، شناسایی واحدهای تولیدی واقعی و مدیریت سهمیهها از جمله اقداماتی است که بهگفته مسوولان برای کاهش التهاب بازار دنبال میشود.
اثر گرانی بر سفره مصرفکنندگان
پیامدهای تحولات بازار مواد اولیه تنها بهکارخانهها و واحدهای تولیدی محدود نمانده و بهتدریج بهبازار مصرف نیز منتقل شده است.
فروشندگان محصولات یکبار مصرف و بستهبندی میگویند قیمت انواع نایلون، کیسههای پلاستیکی، سفرههای یکبار مصرف و محصولات مشابه طی ماههای اخیر چندین مرحله افزایش یافته است.
یکی از فروشندگان بازار تهران میگوید: «قبلا افزایش قیمتها مقطعی بود اما حالا تقریبا هر چند هفته یکبار با تغییر قیمت مواجه میشویم. مشتریان هم نسبتبه گذشته حساستر شدند و سعی میکنند کمتر خرید کنند.»
در بسیاری از فروشگاهها نیز روند مصرف تغییر کرده است. برخی فروشندگان از مشتریان میخواهند ساک خرید همراه داشته باشند و برخی دیگر استفاده از کیسههای پلاستیکی را محدود کردند. اگرچه بخشی از این تغییر رفتار ناشی از گرانی نایلون است اما کارشناسان معتقدند میتواند آثار مثبتی نیز برای کاهش مصرف پلاستیکهای یکبار مصرف داشته باشد.
بازار جهانی نیز بیتاثیر نبود
ابعاد بحران ایجادشده در صنعت پتروشیمی ایران تنها بهبازار داخلی محدود نماند. اختلال در تولید و صادرات بخشی از محصولات پتروشیمی منطقه خلیجفارس در ماههای نخست پساز جنگ توجه تحلیلگران بینالمللی را نیز بهخود جلب کرد.
بازار پلیمر در سالهایاخیر بهشدت بهزنجیره تامین جهانی وابسته شده و هرگونه اختلال در تولیدکنندگان بزرگ میتواند بر قیمتها و جریان تجارت تاثیر بگذارد. کاهش موقت عرضه برخی گریدهای پلیاتیلن موجب شد بخشی از خریداران منطقهای بهدنبال منابع جایگزین بروند و هزینه تامین مواداولیه در برخی بازارها افزایش یابد.
هرچند با بازگشت تدریجی ظرفیتهای تولیدی، بخشی از این فشارها کاهش یافته اما تجربه ماههای گذشته بار دیگر نشان داد که صنعت پتروشیمی و صنایع پاییندستی تا چهاندازه نسبتبه تحولات ژئوپلیتیکی و اختلالات زیرساختی آسیبپذیر هستند.
فرصتی برای بازنگری در مصرف پلاستیک
درکنار چالشهای اقتصادی، برخی کارشناسان معتقدند بحران اخیر میتواند زمینهای برای اصلاح الگوی مصرف پلاستیک در کشور فراهم کند. سعید نظری، عضو هیات علمی پژوهشگاه نیرو معتقد است بسیاری از کشورهای جهان طی سالهای اخیر با استفاده از ابزارهای قانونی، مالیاتی و توسعه زیرساختهای بازیافت تلاش کردند وابستگی خود بهپلاستیکهای یکبار مصرف را کاهش دهند.
بهگفته وی، آلودگی ناشی از پلاستیکها و میکروپلاستیکها اکنون بهیکی از بزرگترین تهدیدهای زیستمحیطی جهان تبدیل شده است. این ذرات نهتنها وارد منابع آب و خاک میشوند بلکه ازطریق زنجیره غذایی بهبدن انسان نیز راه پیدا میکنند و میتوانند پیامدهای گستردهای برای سلامت عمومی داشته باشند.
کاشفی معتقد است توسعه اقتصاد چرخشی، افزایش نرخ بازیافت و تشویق مصرفکنندگان بهاستفاده از محصولات چندبار مصرف میتواند هم فشار بر زنجیره تامین مواد اولیه را کاهش دهد و هم هزینههای زیستمحیطی ناشی از مصرف گسترده پلاستیک را محدود کند.
بازار در انتظار ثبات
کارشناسان اقتصادی معتقدند بازار نایلون و فیلمهای بستهبندی اکنون وارد مرحله جدیدی شده است. اگر در هفتههای نخست پس از جنگ نگرانی اصلی کمبود مواد اولیه بود امروز مساله اصلی بازگشت ثبات بهبازار و کاهش هزینههای تولید است.
به باور آنها سرعت بازسازی مجتمعهای آسیبدیده، تداوم عرضه مناسب در بورس کالا، بهبود دسترسی واحدهای تولیدی بهسرمایه در گردش و کاهش نوسانات اقتصادی مهمترین عواملی هستند که میتوانند مسیر بازگشت آرامش بهاین بازار را هموار کنند.
درواقع نایلون دیگر کالای کمیاب ماههای نخست پس از جنگ نیست اما هنوز هم کالایی است که تولیدکنندگان و مصرفکنندگان برای تامین آن هزینه بیشتری میپردازند. همین موضوع باعث شده بازار نایلون از مرحله بحران کمبود عبور کند اما همچنان درگیر بحرانی باقی بماند؛ بحرانی که بهگفته فعالان صنعت تا زمان بازگشت کامل ثبات بهزنجیره تولید و تامین همراه این بازار خواهد بود.
