فرهنگ زیر تیغ آتش
جهان صنعت- درپی درگیریهای نظامی اخیر و پیامدهای گسترده آن بر زیرساختهای کشور میراث فرهنگی ایران نیز با موجی از آسیبها مواجه شده؛ آسیبی که صرفا بهتخریب فیزیکی محدود نمیشود و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی کشور را نشانه گرفته است. در شرایطی که حفاظت از آثار تاریخی در زمان جنگ یکی از مهمترین دغدغههای نهادهای فرهنگی در جهان بهشمار میرود حالا ابعاد خسارتهای واردشده و چگونگی جبران آنها بهموضوعی جدی در فضای داخلی و حتی بینالمللی تبدیل شده است.
در همین زمینه علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی توضیح میدهد: «در میان آثار آسیبدیده هم آثار ثبت ملی و هم آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی دیده میشود. ازجمله این موارد میتوان بهکاخ گلستان در تهران و مجموعه میدان نقش جهان و مسجد امام در اصفهان اشاره کرد که از مهمترین نمادهای میراث جهانی ایران بهشمار میروند. در شب پایانی درگیریها راهآهن سراسری ایران نیز که در فهرست میراث جهانی ثبت شده، در پنجایستگاه دچار آسیب شده است.»
۱۴۹اثر آسیبدیده در ۱۸استان؛ از بافتهای تاریخی تا موزهها
طبق اظهارات مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی، «در جریان جنگ ۴۰روزه در مجموع ۱۴۹اثر تاریخی کشور دچار آسیبهای جدی شدند؛ آماری که طیفی متنوع از داراییهای فرهنگی را دربر میگیرد که شامل بافتهای تاریخی، خانههای ارزشمند، بناهای شاخص، موزهها و محوطههای فرهنگی است که در ۱۸استان کشور پراکنده هستند.»
او اشاره میکند که در میان این مجموعه بیش از ۵۰موزه نیز قرار دارند که بهدرجات مختلف دچار آسیب شدند: «این گستردگی جغرافیایی نشان میدهد که دامنه خسارتها محدود به یکمنطقه خاص نبوده و بخش قابلتوجهی از میراث فرهنگی کشور را درگیر کرده است. در برخی موارد حتی آسیب بهیک بنای منفرد کل بافت تاریخی اطراف را تحت تاثیر قرار داده و دامنه تخریب را فراتر از یکنقطه گسترش داده است.»
تنوع خسارتها؛ از شکستگیهای سطحی تا آسیبهای عمیق سازهای
ماهیت آسیبها بسیار متنوع است؛ از خسارتهای جزئی مانند شکستن درها و پنجرهها گرفته تا تخریبهای شدید و حتی ازبینرفتن کامل برخی سازهها. در بافتهای تاریخی مانند خونسار و قم تخریب یکواحد مسکونی تاریخی میتواند بهتضعیف کلیت بافت منجر شود و پیوستگی تاریخی آن را از بین ببرد.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی تاکید میکند: «در بناهای شاخص آسیبها تنها بهساختار فیزیکی محدود نبوده و ارائههای معماری ارزشمند نظیر گچبریها، آیینهکاریها و تزئینات سنتی نیز دچار صدمه شدند؛ عناصری که بخشی از هویت هنری معماری ایرانی محسوب میشوند.»
به گفته او، این نوع خسارتها بهمراتب پیچیدهتر از آسیبهای سازهای هستند زیرا بازسازی آنها نیازمند مهارتهای تخصصی و زمانبر است.
احتمال افزایش هزینهها با آغاز مرمت
طبق توضیحات ایزدی «براساس ارزیابیهای اولیه میدانی میزان خسارتهای واردشده حدود ۵/۷همت برآورد شده ولی با این حال این رقم قطعی نبوده و احتمال افزایش آن بسیار زیاد است.»
او تشریح میکند: «دلیل این موضوع ماهیت بسیاری از بناهای تاریخی بهویژه بناهای خشتی است که در برابر لرزشها و تکانههای ناشی از حملات دچار آسیبهای پنهان در لایههای زیرین میشوند. در فرآیند مرمت و با آغاز عملیات اجرایی این آسیبها آشکار شده و نیاز بهمداخلات گستردهتری ایجاد میکند؛ مسالهای که بهطور طبیعی هزینههای مرمت را افزایش خواهد داد. از این رو برآوردهای فعلی بیشتر جنبه اولیه داشته و رقم نهایی بهبررسیهای دقیقتر و عملیات میدانی وابسته است.»
آسیب بهمیراث جهانی؛ از کاخ گلستان تا نقش جهان و راهآهن سراسری
ایزدی اضافه میکند: بهکاخ گلستان در تهران و مجموعه میدان نقش جهان و مسجد امام در اصفهان آسیب وارد شده که از مهمترین نمادهای میراث جهانی ایران بهشمار میروند. در شب پایانی درگیریها راهآهن سراسری ایران نیز که در فهرست میراث جهانی ثبت شده در پنجایستگاه دچار آسیب شد. آسیب بهاین آثار صرفا یکخسارت ملی نبوده بلکه بهنوعی لطمه بهمیراث مشترک بشری محسوب میشود و از همین رو حساسیتهای بینالمللی ویژهای را نیز بههمراه دارد. از همان روزهای نخست وزارت میراث فرهنگی با همکاری وزارت امور خارجه رایزنیها و مکاتبات گستردهای را با نهادهای بینالمللی آغاز کرده که بهگفته ایزدی، «در این میان یونسکو، ایکوموس و ایکوم در جریان جزئیات خسارتها قرار گرفته و در بیانیههایی این حملات را محکوم کردند.»
او توضیح میدهد: «ایران در تلاش است با استناد بهاسناد حقوقی بینالمللی از جمله کنوانسیون۱۹۷۲ میراث جهانی و کنوانسیون۲۰۰۳ میراث ناملموس و سازوکارهای حقوقی مرتبط با دیوان لاهه روند مستندسازی و پیگیری حقوقی این خسارتها را دنبال کند. هدف نهایی جلب حمایت نهادهای بینالمللی برای تامین بخشی از خسارتها و تسهیل روند مرمت آثار آسیبدیده است.» در کل آسیب به۱۴۹اثر تاریخی در جنگ اخیر آسیبی است که برای دو کلانشهر درصدر صدمات۵/۷همت خسارت داشته؛ برآوردی که هنوز «نهایی» نیست.
تهران در صدر خسارات
با استناد بهاظهارات مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی، ازنظر پراکندگی جغرافیایی استان تهران با حدود ۷۰اثر آسیبدیده بیشترین میزان خسارت را بهخود اختصاص داده و تقریبا نیمی از کل آثار آسیبدیده در این استان قرار دارند. پس از آن استان اصفهان در رتبه بعدی قرار دارد که بهدلیل تمرکز بالای آثار تاریخی آسیبپذیری بیشتری نیز داشته است.
ایزدی در ادامه تاکید میکند: «با این حال دامنه خسارتها بهاین دو استان محدود نبوده و در مجموع ۱۸استان کشور درگیر این آسیبها شدند که نشاندهنده گستردگی جغرافیایی بحران است.»
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی در پایان بهاقدامات حفاظتی اشاره میکند: از همان روزهای ابتدایی حتی در شرایط ناپایدار اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خسارتها آغاز شده است. این اقدامات شامل اجرای طرحهایی مانند «سپر آبی»، استحکامبخشی سازهها و ایجاد پوششهای حفاظتی برای بناها بوده است.
منبع: خبرآنلاین
