فراموششدههای پتروشیمی
هستی عبادی– آسیب بهبرخی زیرساختهای انرژی و پتروشیمی در جریان جنگ اخیر تنها بهتوقف یا کاهش تولید چند مجتمع محدود نشد بلکه این اتفاق زنجیره تامین دههاصنعت پاییندستی را تحت تاثیر قرار داد. در شرایطی که دولت از برنامههای بازسازی و احیای ظرفیتهای صنعتی سخن میگوید فعالان اقتصادی میگویند که بازگشت تولید بهسطح پیش از جنگ بدون ترمیم حلقههای آسیبدیده زنجیره پتروشیمی امکانپذیر نخواهد بود.
صنعت پتروشیمی در اقتصاد ایران تنها یک بخش صادراتی نیست این صنعت تامینکننده اصلی مواد اولیه صدها واحد تولیدی در صنایع نساجی، بستهبندی، خودرو، لوازم خانگی، تجهیزات پزشکی، ساختمان و بسیاری از فعالیتهای صنعتی دیگر است. از این رو هرگونه اختلال در تولید محصولات پایهای مانند پلیاتیلن، پلیپروپیلن، PVC، پلیاستر و سایر پلیمرها مستقیما بهصنایع پاییندستی منتقل میشود.
در جریان جنگ تحمیلی سوم بخشی از تاسیسات انرژی و پتروشیمی با محدودیت در تولید و اختلال در تامین خوراک مواجه شدند؛ آسیبهایی که حتی باوجود آتشبس در شروع جنگی دیگر که از دوشنبه شب آغاز شد ادامه دارد. تخریبهای ناشی از حملات دشمن کاهش تولید در برخی مجتمعها و مشکلات لجستیکی ناشی از شرایط جنگی باعث شد عرضه بخشی از محصولات پتروشیمی در بازار داخلی کاهش یابد. نتیجه این وضعیت افزایش نگرانی تولیدکنندگان درباره تامین مواد اولیه رشد هزینهها و دشوارترشدن برنامهریزی تولید بود.کارشناسان معتقدند مهمترین چالش امروز صنعت پتروشیمی فقط بازسازی واحدهای آسیبدیده نبوده بلکه احیای کامل زنجیره تامین از مرحله خوراک تا محصول نهایی است. در این زنجیره گاز طبیعی و میعانات گازی بهعنوان خوراک اصلی واحدهای پتروشیمی نقش محوری دارند. هرگونه اختلال در تامین خوراک تولید محصولات پایه را کاهش داده و این کاهش بهسرعت بهصنایع پاییندستی منتقل میشود.
دولت چگونه میتواند زنجیره را احیا کند؟
صنایع تکمیلی پتروشیمی طی سالهای گذشته بارها نسبتبه ناپایداری عرضه مواد اولیه هشدار دادند غافل از آنکه صدای آنها از سوی مراکز تصمیم گیر شنیده شده باشد. این هشدارها را اغلب انجمن ملی صنایع پلیمر ایران مطرح شده که خواستا اتخاذ سیاستهایی برای تضمین تامین مستمر مواد اولیه، اولویتدادن بهنیاز بازار داخلی و تسهیل دسترسی واحدهای تولیدی بهمحصولات پتروشیمی شدند.
بهاعتقاد فعالان این بخش مهمترین مطالبه صنایع پاییندستی در شرایط پساجنگ بازگشت ثبات بهبازار مواد اولیه است. واحدهای تولیدی بیش از هر چیز نیاز دارند بدانند مواداولیه مورد نیاز آنها با چه حجم و قیمتی در ماههای آینده در دسترس خواهد بود تا بتوانند برای تولید و فروش برنامهریزی کنند. بهاعتقاد فعالان صنایع تکمیلی مهمترین پیامد آسیب بهصنعت پتروشیمی ایجاد گسست در زنجیره تامین است. درشرایطیکه بخشی از ظرفیت تولید محصولات پلیمری از مدار خارج شود واحدهای تولیدکننده در حوزههای بستهبندی، نساجی، قطعهسازی خودرو، لوازم خانگی و صنایع پلاستیک با کمبود مواد اولیه مواجه میشوند. این موضوع علاوهبر افزایش هزینه تولید، ریسک سرمایهگذاری و صادرات را نیز بالا میبرد.
بررسی تجربه کشورهایی که پس از بحرانهای نظامی با بازسازی صنعتی روبهرو شدند نشان میدهد احیای زنجیره تامین نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است. در گام نخست بازسازی تاسیسات آسیبدیده و بازگرداندن ظرفیت تولید مجتمعهای پتروشیمی بهمدار تولید قرار دارد. هرچه زمان توقف واحدها کوتاهتر شود هزینههای تحمیلشده بهصنایع پاییندستی نیز کاهش خواهد یافت.
گام دوم تامین مالی پروژههای بازسازی و سرمایه در گردش واحدهای صنعتی است. بسیاری از تولیدکنندگان در دوره جنگ با کاهش نقدینگی و افزایش هزینههای تامین مواد اولیه مواجه شدند. از این رو استفاده از ابزارهایی مانند تامین مالی زنجیرهای، فروش اعتباری مواد اولیه و خطوط اعتباری ویژه میتواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد.سومین محور مدیریت بازار مواد اولیه است. فعالان صنایع تکمیلی معتقدند در دوره بازسازی باید اولویت بیشتری بهتامین نیاز داخل داده شود تا واحدهای تولیدی بتوانند فعالیت خود را از سر بگیرند. درغیراینصورت حتی با بازگشت ظرفیت تولید پتروشیمیها نیز بخشی از صنایع پاییندستی همچنان با کمبود مواد اولیه روبهرو خواهند بود.
آسیب بهانتهای زنجیره پتروشیمی
زنجیره ارزش پتروشیمی رشتههای بسیاری از صنایع را شامل میشود؛ از لاستیک و پلاستیک گرفته تا رنگهای صنعتی و پلی استرهای نساجی. اخیرا تفاهمنامه اخیر میان شرکت بازرگانی پتروشیمی و انجمن صنایع نساجی ایران باهدف ترمیم زنجیره تامین منعقد شده است. این تفاهمنامه که تامین حدود ۲۰۰هزارتن مواد اولیه مورد نیاز صنعت نساجی را هدفگذاری کرده نمونهای از رویکرد جدید برای اتصال مستقیم تامینکنندگان مواد اولیه بهمصرفکنندگان صنعتی است. هرچند نساجی تنها یکی از مصرفکنندگان محصولات پتروشیمی محسوب میشود اما چنین توافقهایی میتواند الگویی برای سایر صنایع پاییندستی نیز باشد. صنایع بستهبندی، قطعهسازی خودرو، لوازم خانگی و تولیدکنندگان محصولات پلاستیکی نیز با چالشهای مشابهی مواجه هستند و بهسازوکارهای پایدار برای تامین مواد اولیه نیاز دارند.
هدایتالله خادمی، کارشناس انرژی در گفتوگو با «جهانصنعت» میگوید: کمبود مواد اولیه در هرصنعتی بهویژه در صنعت نساجی مشکلات اساسی ایجاد میکند. صنعت نساجی ایران در چند دهه گذشته از رونق قابلتوجهی برخوردار بود اما جنگ اخیر باعث شد که مواد اولیه مورد نیاز صنعت نساجی بهاندازه کافی تامین نشود.
خادمی با اشاره بهپیامدهای آسیب وارد شده بهبرخی تاسیسات انرژی و پتروشیمی در جریان جنگ اخیر گفت: صنعت پتروشیمی در ایران صرفا یک صنعت صادراتی نیست بلکه ستونفقرات تامین مواد اولیه صدها واحد صنعتی بهشمار میرود. هرگونه اختلال در تولید مجتمعهای پتروشیمی یا محدودیت در تامین خوراک آنها بهسرعت بهصنایع پاییندستی منتقل میشود و زنجیرهای از مشکلات را در بخشهای مختلف تولید بهوجود میآورد.وی افزود: کاهش تولید برخی محصولات پایه مانند پلیپروپیلن، پلیاتیلن، پلیاستر و سایر مواد مورد نیاز صنایع تکمیلی باعث شده بسیاری از واحدهای تولیدی با دشواری در تامین مواد اولیه روبهرو شوند. درچنینشرایطی نهتنها هزینه تولید افزایش مییابد بلکه امکان برنامهریزی برای تولید و صادرات نیز کاهش پیدا میکند.
اینکارشناس انرژی با بیان اینکه احیای صنعت پتروشیمی پیششرط بازگشت رونق بهبسیاری از صنایع کشور است، تصریح کرد: بازسازی تاسیسات آسیبدیده، تامین پایدار خوراک و بازگرداندن ظرفیتهای تولید بهمدار فعالیت باید در اولویت قرار گیرد. تازمانیکه حلقههای بالادستی زنجیره پتروشیمی بهوضعیت پایدار نرسند صنایع پاییندستی ازجمله نساجی، پلاستیک، بستهبندی، قطعهسازی و لوازم خانگی همچنان با چالش تامین مواد اولیه مواجه خواهند بود.خادمی تاکید کرد: تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد در دوره بازسازی پس از بحران اولویتدادن بهتامین نیاز صنایع داخلی اهمیت زیادی دارد. درشرایط فعلی نیز بخشی از ظرفیت صنعت پتروشیمی باید در خدمت احیای زنجیره تولید داخلی قرار گیرد تا واحدهای صنعتی بتوانند با اطمینان بیشتری فعالیت خود را ادامه دهند. بهگفته وی، رونق دوباره صنایع پاییندستی درنهایت بهافزایش اشتغال، رشد تولید و تقویت صادرات غیرنفتی منجر خواهد شد.فعالان انجمنهای صنایع تکمیلی معتقدند احیای صنعت پتروشیمی باید فراتر از بازسازی واحدهای آسیبدیده باشد. از نگاه آنها بازگشت ثبات بهبازار مواد اولیه، تخصیص خوراک پایدار، افزایش عرضه محصولات پلیمری در بازار داخل، تامین سرمایه در گردش واحدهای تولیدی و توسعه تولید محصولات با ارزشافزوده بالاتر از مهمترین اقداماتی است که میتواند بهبازسازی زنجیره تامین کمک کند.
