دوئل بزرگ نفت
جهان صنعت– درحالیکه کاهش تنشهای نظامی و احتمال تثبیت توافق صلح میان ایران و آمریکا نگاه بازار جهانی نفت را دوباره بهسمت بشکههای ایرانی معطوف کرده مسیر بازگشت صنعت نفت ایران بهدوران پیش از جنگ برخلاف تصور بسیاری چندان هموار نیست. اگرچه رفع محدودیتهای صادراتی میتواند فرصت تازهای برای افزایش درآمدهای ارزی ایجاد کند اما خسارت بهزیرساختها، فرسودگی میادین نیاز بهسرمایهگذاریهای سنگین و رقابت شدید کشورهای عربی خلیجفارس برای تصاحب سهم بازار باعث شد تا کارشناسان بازگشت بهمسیر گذشته را تدریجی و زمانبر توصیف کنند.
بررسیها نشان میدهد حتی در سناریوی دستیابی بهصلح پایدار و بازگشت کامل امنیت بهتنگه هرمز، ایران نسبتبه سایر تولیدکنندگان منطقه مسیر دشوارتری برای افزایش تولید خواهد داشت. گزارشهای بینالمللی از جمله S&P Global Energy CERA نشان میدهد بخش عمده افزایش عرضه نفت خاورمیانه طی ماههای آینده ازسوی عربستان، امارات، عراق و کویت انجام خواهد شد و ایران بهدلیل خسارتهای ناشی از جنگ و محدودیتهای چندین ساله تحریم با تاخیر وارد این رقابت خواهد شد.
براساس برآوردهای منتشرشده تولید نفت ایران که پیش از جنگ بین ۲/۳تا۶/۳میلیونبشکه در روز برآورد میشد در جریان درگیریها بهحدود ۵/۲میلیونبشکه کاهش یافته است. اختلاف آماری میان منابع داخلی و بینالمللی وجود دارد اما همه تحلیلگران بر یک نکته اتفاق نظر دارند؛ بازگرداندن ظرفیت ازدسترفته صرفا با صدور مجوز صادرات یا رفع محدودیتهای سیاسی امکانپذیر نیست.
سیدحمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفت، گاز و پتروشیمی معتقد است راهاندازی مجدد چاههای بستهشده، تخلیه مخازن ذخیره، بازگشت نفتکشها بهچرخه صادرات و انجام تعمیرات اساسی دستکم چند هفته زمان نیاز دارد و حتی پس از آن نیز تولید ایران احتمالا بین ۱۰۰تا۱۵۰هزاربشکه کمتر از سطح پیش از جنگ باقی خواهد ماند.
محسن قمصری، مدیر پیشین امور بینالملل شرکت ملی نفت ایران نیز اگرچه رسیدن دوباره بهتولید ۴میلیونبشکه در روز را ممکن میداند اما تاکید میکند شرایط امروز با دوران پس از برجام تفاوت اساسی دارد. در سال۱۳۹۴ مشکل اصلی ایران بازاریابی و رفع تحریم بود اما اکنون علاوه بر محدودیتهای مالی بخشی از زیرساختهای تولید و انتقال نفت نیز نیازمند بازسازی است.
همین موضوع سبب شده کارشناسان بینالمللی نیز روند احیای صنعت نفت ایران را طولانیتر از سایر کشورهای منطقه ارزیابی کنند. کارول نخل، بنیانگذار کریستول انرژی معتقد است آسیب بهزیرساختهای انرژی و حملونقل در کنار محدودیت دسترسی بهتجهیزات و فناوری سرعت بازسازی ایران را کاهش خواهد داد.
درمقابل وزارت نفت تلاش کرده همزمان با مدیریت بحران پروژههای توسعهای را نیز متوقف نکند. تازهترین گزارشهای شانا نشان میدهد نصب سکوی فرآیندی P4 میدان رشادت یکی از مهمترین پروژههای فراساحلی کشور وارد مرحله نهایی شده و با تکمیل آن ظرفیت تولید این میدان روزانه حدود ۳۵هزاربشکه افزایش خواهد یافت. امکان تزریق روزانه ۸۰هزاربشکه آب برای حفظ فشار مخزن و افزایش برداشت صیانتی فراهم میشود.این پروژه بخشی از برنامه بزرگتر شرکت نفت فلات قاره برای رساندن ظرفیت تولید نفت فراساحلی ایران بهحدود ۳۸۰تا۴۰۰هزاربشکه در روز طی سال آینده است؛ برنامهای که میتواند بخشی از کاهش تولید ناشی از جنگ را جبران کند.
عربها منتظر ایران نمیمانند
بازار جهانی نفت امروز با بازار سال۲۰۱۶ تفاوت بنیادین دارد. در آن زمان با اجرای برجام بخش قابلتوجهی از ظرفیت مازاد اوپک بلااستفاده بود و ایران توانست بدون رقابت شدید سهم ازدسترفته خود را بازیابی کند.
اکنون اما شرایط متفاوت است. عربستان، امارات، عراق و کویت طی سالهای تحریم ایران میلیاردها دلار در توسعه میادین، افزایش ظرفیت صادرات و جذب مشتریان آسیایی سرمایهگذاری کردند. در همینمدت نیز پالایشگاههای چین، هند و سایر مشتریان سنتی ایران قراردادهای بلندمدتی با دیگر تولیدکنندگان منعقد کردند.
ازسویدیگر اوپکپلاس نیز درحال بازگرداندن تدریجی ظرفیتهای محدودشده خود بهبازار بوده؛ موضوعی که فضای رقابت را برای همه تولیدکنندگان دشوارتر کرده است.این رقابت در شرایطی رخ میدهد که تقاضای جهانی نفت همچنان روندی صعودی دارد. دبیرکل اوپک اعلام کرده باوجود تنشهای خاورمیانه رشد تقاضای جهانی نفت در سال جاری حدود یکمیلیونو۲۰۰هزاربشکه در روز باقی خواهد ماند و برخلاف برخی پیشبینیها هنوز نشانهای از افت محسوس مصرف مشاهده نشده است. او تاکید کرده سرمایهگذاری در صنعت نفت نباید تحت تاثیر بحرانهای کوتاهمدت قرار گیرد.
با این حال افزایش تقاضا بهمعنای تضمین سهم بیشتر ایران نیست. کشورهای عربی خلیجفارس اکنون ظرفیت مازاد قابلتوجهی در اختیار دارند و میتوانند سریعتر از ایران بهافزایش تقاضای جهانی پاسخ دهند.
همزمان بانکها و موسسات مالی بینالمللی نیز انتظار دارند با بازگشت عرضه نفت ایران و افزایش تولید اوپکپلاس بازار در نیمهدوم سال با عرضه بیشتری مواجه شود؛ موضوعی که فشار نزولی بر قیمتها وارد میکند و حاشیه سود تولیدکنندگان را کاهش خواهد داد.
حلقه مفقوده بازسازی صنعت نفت
شاید مهمترین تفاوت امروز با دوران پسابرجام نیاز گسترده صنعت نفت ایران بهسرمایهگذاری باشد. عبدالله باباخانی، تحلیلگر انرژی خسارت واردشده بهزیرساختهای انرژی ایران را چندینمیلیارد دلار برآورد کرده و معتقد است بدون ورود سرمایه خارجی روند بازسازی بسیار کند خواهد بود.
در همین چارچوب مطرحشدن بسته احتمالی ۳۰۰میلیارد دلاری بازسازی ایران نگاهها را دوباره بهصنعت نفت معطوف کرده؛ صنعتی که بیشترین نیاز را بهمنابع مالی، فناوری و تجهیزات دارد. هرچند هنوز سازوکار تامین این منابع مشخص نیست اما حتی مقامهای آمریکایی نیز از احتمال مشارکت سرمایهگذاران خصوصی کشورهای منطقه در پروژههای بازسازی سخن گفتند.
در داخل نیز وزارت نفت تلاش کرده پروژههای توسعهای را متوقف نکند. علاوه بر میدان رشادت فاز دوم توسعه میدان مشترک آذر نیز وارد مرحله اجرایی شده؛ طرحی که هدف آن افزایش تولید روزانه این میدان به۲۲هزاربشکه است. همزمان پروژههای افزایش تولید در میادین مشترک، نگهداشت تولید، توسعه میدان بندکرخه و طرحهای افزایش ضریب بازیافت نیز در دستور کار قرار گرفتند. کارشناسان معتقدند اگر توافق سیاسی پایدار شود مهمترین مزیت ایران نه صرفا افزایش صادرات بلکه امکان جذب سرمایه، انتقال فناوری، نوسازی تجهیزات حفاری، توسعه میادین مشترک و اجرای پروژههای ازدیاد برداشت خواهد بود؛ موضوعی که میتواند ظرفیت تولید کشور را طی چند سال آینده دوباره بهبیش از ۴میلیونبشکه در روز برساند. با این حال حتی در خوشبینانهترین سناریو نیز بازگشت ایران بهجایگاه پیش از جنگ یک فرآیند تدریجی خواهد بود. صنعت نفت ایران اکنون در نقطهای قرار گرفته که بیش از هر زمان دیگری بهسرمایه، فناوری، دیپلماسی اقتصادی و مدیریت کارآمد نیاز دارد. اگر این چهار ضلع همزمان تقویت شوند فرصت ناشی از صلح میتواند بهسکوی پرتابی برای احیای صنعت نفت تبدیل شود و درغیراینصورت رقبا بازارهای جهانی را سریعتر از ایران تصاحب خواهند کرد و بازگشت بهجایگاه گذشته دشوارتر از همیشه خواهد بود.
