آخرین فرصت برای احیای تفاهمنامه اسلامآباد
جهان صنعت – همزمان با فرارسیدن روزهای پایانی هفتهای که گذشت، محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان بهمنظور دیدار با اسکندر مومنی، همتای ایرانی و سایر مقامهای بلندپایه جمهوری اسلامی ابتدا به مشهد و سپس به تهران سفر کرد. این مقام ارشد پاکستانی که با استقبال علیاکبر پورجمشیدیان قائممقام وزیر کشور و غلامحسین مظفری استاندار خراسان رضوی وارد مشهد شده بود، در ادامه این سفر چندروزه به تهران آمد و با مقامهای عالیرتبه ایرانی ازجمله مسعود پزشکیان رییسجمهور، عباس عراقچی وزیر امور خارجه، اسکندر مومنی وزیر کشور و همچنین محسن رضایی دبیر جدید شورایعالی امنیت ملی ایران دیدار و گفتوگو کرد. نقوی اما در حالی در جریان سفر به تهران از ابلاغ پیام شهبازشریف نخستوزیر و فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان به مقامهای ایرانی خبر داد که در روزهای گذشته نهتنها نشانه مثبتی در راستای حل و فصل اختلافات عمیق ایران و آمریکا مشاهده نشده بلکه در همین مدت، دونالد ترامپ و دیگر مقامهای کاخ سفید از یکسو و مقامهای ارشد سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی از سوی دیگر با لحنی تند و تیز درباره مسائل گوناگون ازجمله کنترل تنگههرمز و محاصره دریایی ایران اظهارنظر کردهاند.
ادعاهای آمریکاییها از محاصره نامحدود دریایی تا حملات گسترده نظامی
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا بهتازگی مدعی شده که ارتش ایالات متحده قادر است «تا زمانی نامحدود» به محاصره دریایی بنادر ایران ادامه دهد. همزمان دونالد ترامپ که بارها ادعای پیروزی در این جنگ را مطرح کرده، انتهای هفته گذشته بار دیگر مدعی شد که «آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد و فکر میکنم آن را حفظ خواهیم کرد.» او همچنین با پافشاری بر توانایی نیروهای مسلح ایالات متحد در ادامه محاصره دریایی ایران مدعی شد: «همه محاصره دریایی ما را دیوار فولادی مینامند و ایران هیچ کاری نمیتواند در برابر آن انجام دهد.» هرچند همزمان برخی منابع رسانهای ازجمله شبکه خبری سیانان گزارش دادهاند که دادههای مربوط به تردد کشتیها، ادعاهای ترامپ را تایید نمیکند! از دیگر سو اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا نیز در گفتوگوی شامگاه پنجشنبه خود با شبکه نیوزمکس وعده «اخبار بیشتری درباره ایران» را طی هفته جاری داد و گفت: «ما اقداماتی را اعمال خواهیم کرد که در تاریخ انزوای اقتصادی یک کشور تاکنون سابقه نداشته است.» وزیر خزانهداری آمریکا همچنین ادعا کرد: «محاصره در تنگههرمز که مانع ورود یا خروج هر چیزی از بنادر ایران خواهد شد، ادامه خواهد یافت.»
واکنش تند و تیز ایران به تهدیدهای گاه و بیگاه آمریکا
در حالی که اما مقامهای آمریکایی طی روزهای گذشته علاوهبر طرح ادعاهای تکراری مبنیبر کنترل بر تنگه هرمز و ادامه محاصره دریایی، در مواردی حتی مدعی شدهاند که آمادگی دارند تا حملات گسترده نظامی خود را به زیرساختهای نظامی و غیرنظامی ایران ازسر بگیرند، محمد مخبر، مشاور و دستیار رهبری در پیامی که از طریق حساب کاربری شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس(توئیتر) منتشر کرد، به این ادعاها واکنش نشان داد و نوشت: «راهبرد قطعی رهبری مبنیبر تهاجمی شدن جنگ در صورت تحقق نیافتن شرایط ایران، بدون شک معادلات قدرت را در جهان دگرگون میکند.» مخبر همچنین تاکید کرد: «با اثبات ناتوانی آمریکا در محافظت متحدانش در خلیجفارس، پایدارترین راه نظم جدید در منطقه، اجرای سازوکار اقتصادی- امنیتی هرمز، مستقل از تضمین نظامی واشنگتن است.» این در حالی بود که سردار رسول سناییراد، معاون سیاسی دفتر عقیدتی سیاسی فرمانده کل قوا نیز در سخنان روزهای پایانی هفته گذشته خود تاکید کرد: «جمهوری اسلامی ایران ضمن برخورداری از آمادگی لازم جهت مواجهه با هرگونه تهدید، خود را برای بدترین سناریوهای جنگی آماده کرده و در صورت تکرار تجاوز دشمن، با قدرت و رویکردی تهاجمیتر پاسخ خواهد داد.» سناییراد با تاکید بر اینکه «ایران برای بدترین سناریوها آماده است»، هشدار داد که «آمریکا در بنبست راهبردی قرار گرفته» و تصریح کرد: «در جنگ احتمالی آینده، ایران محکمتر و تهاجمیتر میایستد.» مواضعی که آشکارا به متن احکام انتصاب چند مقام ارشد نظامی ازسوی رهبری استناد دارند. این در حالی بود که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز در یک پیام توئیتری به ادعاهای تکراری مقامهای آمریکایی درباره کنترل بر تنگه هرمز واکنش نشان داد و نوشت: «ایالات متحده مدتهاست که بهدلیل ضعف اطلاعاتی دچار اشتباهات محاسباتی مکرر میشود. جنگ علیه ایران نمونهای روشن از آن است. اکنون نیز در قبال تنگه هرمز، مرتکب اشتباه محاسباتی حتی بزرگتری شده است.» رییس دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی تصریح کرد: «بدتر از اخبار جعلی، اطلاعات جعلی است؛ مراقب باشید!»
هشدار ظریف نسبتبه از دست رفتن فرصت 60 روزه تفاهمنامه اسلامآباد
مجموع این تحولات که در واپسین روزهای فرصت 60روزه یادداشت تفاهم اسلامآباد مطرح میشود اما ازسوی جواد ظریف بهنحوی دیگر تحلیل و تفسیر شد. وزیر امور خارجه پیشین ایران که در حال حاضر بهعنوان رییس اندیشکده پایاب فعالیت میکند، در تازهترین مقاله خود پس از بررسی چارچوبهای پیشنهادی برای مذاکرات ایران و آمریکا، به فرصتهایی پرداخت که به باور او، پس از امضای یادداشت تفاهم 2۷خردادماه ۱۴۰۵ از سوی رییسانجمهور ایران و آمریکا در اختیار تهران قرار گرفته است. ظریف در بخشی از این مقاله با اشاره به بازه ۶۰روزه پیشبینیشده پس از امضای یادداشت تفاهم ایران و آمریکا، این دوره را بهترین زمان برای بهرهبرداری از توانمندیهای ایران دانست و «مردم»، «همسویی، نه همسانی کشورهای منطقه» و «تنگه هرمز» را سه فرصت و اهرم مهم تهران در مذاکرات برشمرد؛ اهرمهایی که به باور او، دائمی نیستند و باید پیش از فرسوده شدن، برای یک جهش تاریخی بهسوی آینده مورد استفاده قرار گیرند. رییس اندیشکده پایاب معتقد است در پی این توافق، سه دریچه مهم برای دیپلماسی کارآمد و راهگشا ایجاد شده که باید در کوتاهترین زمان ممکن، بیشترین بهرهبرداری از آنها صورت گیرد، مینویسد: «بازه 60روزه پیشبینیشده، بهترین زمان برای بهرهبرداری از این توانمندی است» و مذاکرهکنندگان ایرانی میتوانند با مطرح کردن یک رهیافت چندوجهی، ابتکار عمل را در گفتوگوها به دست بگیرند. ظریف که پس از تاکید بر نقش «مردم» بهعنوان «کلیدیترین فرصت» ایران در شرایط کنونی، به بحث درباره دومین فرصت پرداخته، این فرصت را در تفاوت میان همسویی و همسانی اهداف کشورهای منطقه با آمریکا و اسرائیل میبیند و مینویسد: «روی آوردن نزدیکترین همپیمان اسرائیل در خلیجفارس به ایران، نمایانگر کارآمدی این اهرم است که باید پیش از فرسوده شدن مورد بهرهبرداری قرار گیرد.» او که معتقد است هیچیک از این سه توان و فرصت ایران دائمی نیستند، به سومین فرصت که همان «تنگههرمز» باشد، پرداخته و مینویسد: «تنگه هرمز بهترین ضمانت برای هر توافقی در آینده است» اما بسته ماندن طولانیمدت تنگه یا بهرهبرداریهای کوتاهمدت و سودجویانه از آن نهتنها میتواند به شکلگیری اجماع جهانی علیه ایران با همراهی چین منجر شود بلکه ممکن است دیگر بازیگران را به سمت یافتن مسیرهای جایگزین سوق دهد و درنتیجه از جایگاه راهبردی تنگه هرمز بکاهد. ظریف هشدار داده که ادامه درگیری یا تعلیق و فشارهای نظامی، اقتصادی و سیاسی ناشی از هریک از این دو وضعیت میتواند توان مردمی و نظامی ایران را کاهش دهد.
معنای سفر وزیر کشور پاکستان به ایران در آستانه انقضای تفاهمنامه
ظریف در حالی نسبتبه از دست رفتن فرصت 60 روزه پس از امضای تفاهمنامه اسلامآباد هشدار داده که این مهلت، همین فردا، یعنی یکشنبه 25 مردادماه به پایان میرسد و این یعنی طرفین باید دستکم در همین یکی، دو روز باقیمانده، دست به اقدامی بزنند تا مگر بتوانند چند روزی به این مهلت کوتاه بیفزایند. البته باتوجه به آنکه درپی نقض مکرر این تفاهمنامه ازسوی ایالاتمتحده و متعاقبا حمله ایران به چند کشتی عبور از تنگه هرمز، دو کشور چند هفتهای است که صراحتا این یادداشت تفاهم را شکستخورده تلقی کرده و در فضای رسمی سیاستورزی به آن ارجاع نمیدهند اما همین مساله دستکم از این منظر به سود حامیان مذاکره است. چه آنکه دستکم در این شرایط، نه ایران نیاز دارد که بهطور رسمی گامی برای افزایش مهلت 60 روزه تفاهمنامه اسلامآباد بردارد و نه آمریکاییها نیازی به این کار میبینند. این اما لزوما به معنای آن نیست که دو کشور قادر نیستند از مهلت پیشرو در راستای پایان دادن به اختلافات استفاده کنند و در چنین شرایطی است که سفر انتهای هفته گذشته وزیر کشور پاکستان به ایران بهمعنای واقعی کلمه اهمیت مییابد.
محسن نقوی اگرچه وزیر امور خارجه پاکستان نیست اما ظاهرا به این دلیل که از اقلیت شیعهمذهب پاکستان است، در جریان تعاملات اسلامآباد با تهران، نقشی ویژه ایفا کرده و میکند و به همین دلیل هم ظرف ماههای گذشته چند نوبت به ایران سفر کرده و نقشی مهم در انتقال پیامهای غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن ایفا کرده است. جالب آنکه توحید اسدی خبرنگار الجزیره در تهران نیز همزمان با سفر اخیر وزیر کشور پاکستان به ایران، به این نقش مهم نقوی در مراودات تهران و واشنگتن اشاره کرده و اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز اعلام کرده که بهتازگی پاکستان بار دیگر از محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی برای سفر به اسلامآباد دعوت به عمل آورده است.
امیدواری اسلامآباد به نزدیکی تهران و واشنگتن به توافق
در حالی که اما سخنگوی وزارت امور خارجه ایران زمان دقیق سفر رییس تیم مذاکرهکنندگان و وزیر امور خارجه ایران به پاکستان را اعلام نکرده، وزارت خارجه پاکستان درپی عزیمت محسن نقوی به ایران اعلام کرد: «ما به تلاشها برای پایان بحران در خاورمیانه و گردهم آوردن طرفهای درگیر بر سر میز مذاکرات در اسلامآباد ادامه میدهیم. وزیر کشور به سفر خود به ایران با هدف حمایت از تلاشها برای تحقق امنیت و صلح در منطقه ادامه میدهد.» دستگاه دیپلماسی پاکستان همچنین با تاکید بر ادامه تلاشهای اسلامآباد بهمنظور «جلوگیری از آسیب رسیدن به روند مسالمتآمیز» تصریح کرد: «ما به فعالسازی کانالهای دیپلماتیک مستقیم و غیرمستقیم بین ایران و آمریکا ادامه میدهیم.»
همزمان طاهر اندرابی، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان نیز با اشاره به سفر رسمی محسن نقوی به تهران اعلام کرد: «اسلامآباد تلاش دارد با رایزنیهای سازنده میان طرفهای درگیر، نقش میانجی را برای پایان دادن به جنگ ایفا کند.» به گفته او، وزیر کشور پاکستان حامل پیامی مهم ازسوی شهباز شریف نخستوزیر و فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش این کشور به تهران است تا در چارچوب میانجیگری برای پایان جنگ آمریکا و ایران و کاهش تنش گفتوگو کند. همزمان با این سفر، خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان نیز در گفتوگویی با بلومبرگ تاکید کرد که ایران و آمریکا به نوعی تفاهم برای حلوفصل درگیری نزدیک شدهاند همچنین روز گذشته محمد اسحاقدار در دیدار کاردار آمریکا در اسلامآباد بر اهمیت گفتوگو و دیپلماسی برای صلح پایدار تاکید کرد و گفت: «اجرای تفاهمنامه اسلامآباد به صورت کتبی و عملی تنها راه پیشرو است. او که انتهای هفته گذشته و همزمان با سفر وزیر کشور پاکستان به تهران، در دیداری با سفیر جمهوری اسلامی در اسلامآباد گفتوگو کرده بود، بار دیگر بر «گفتوگو» و «دیپلماسی» بهعنوان «تنها راه موثر برای رسیدگی به مسائل مهم و دستیابی به صلح، ثبات و رفاه پایدار در منطقه» تاکید کرده بود.
جالب آنکه فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز در گفتوگویی که به تحلیل اهداف سفر اخیر وزیر کشور پاکستان به ایران پرداخته، در پاسخ به این پرسش که آیا نقوی حامل پیامی ازسوی آمریکا بوده به ایلنا گفته است: «پاکستانیها بحث توافقنامه را هم دنبال میکنند و محور اصلی کشور میانجی، پاکستان است. البته قطر و برخی کشورهای دیگر هم به هر حال تلاشهایی انجام میدهند اما در راستای کاری که پاکستان انجام دهد.» این نماینده مجلس گفته «ایران صراحتا اعلام کرد که اگر آمریکا به شروطی که ایران مشخص کرده بود و براساس توافقنامه به آنها اشاره شده بود، بازگردد، آن موقع پاکستان میتواند به ایران بگوید که دوباره به موضوع مذاکره برگردید.» مالکی گفت: «وزیر کشور پاکستان هم به همین منظور به ایران سفر کرد تا بعد از سفرهایی که به آمریکا داشتند، به ایران اطلاع دهند که به هر حال آیا آمریکاییها شروط ایران را پذیرفتهاند یا خیر. من احساس میکنم که تلاش پاکستانیها بهنوعی به نتیجه منجر میشود.»
راهحل ایران و آمریکا برای پایان دادن به جنگ بهروایت علی بیگدلی
در چنین شرایطی علی بیگدلی، استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل معتقد است: «باوجود مشکلات فراوانی که در مسیر دستیابی به توافق ایجاد شده، کماکان تنها راهحل واقعی بازگشت به میز مذاکره و حل و فصل اختلافات از طریق گفتوگو و راهبردهای دیپلماتیک است.» او با ارائه تحلیلی که از جهاتی به همان رویکردی شباهت دارد که جواد ظریف در آخرین مقالهاش ارائه داده، نسبتبه از دست رفتن فرصتهایی که درپی ماهها مقاومت به دست آمده، ابراز نگرانی کرده و به «جهانصنعت» میگوید: «پافشاری بیش از حد بر انسداد تنگههرمز ممکن است با گذر زمان، به حربهای علیه خود ما تبدیل شود.» این کارشناس ارشد سیاست خارجی و روابط بینالملل همچنین با تاکید بر نقش چهرههایی همچون محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی در حلوفصل اختلافات و پایان دادن به جنگ گفت: «امروز هم آقای قالیباف که ریاست تیم مذاکرات را برعهده دارد و هم آقای عراقچی که وزیر امور خارجه است، به صراحت از این سخن میگویند که نباید بیش از این بر انسداد تنگه هرمز پافشاری کنیم چراکه در این صورت، خاصیتش را از دست داده و به ضد خود تبدیل میشود.» بیگدلی با اشاره به کاهش چشمگیر نرخ محبوبیت دونالد ترامپ گفت: «هماکنون ۷۰ تا ۷۵درصد آمریکاییها از ادامه جنگ ناراضی هستند و محوبیت ترامپ بهشدت کاهش یافته و بنابر برخی برآوردها در حدود یکسوم شهروندان آمریکایی کماکان از دولت ترامپ حمایت میکنند.» او در عین حال به مشکلات عدیده اقتصادی ایران اشاره کرد و گفت: «همزمان ما هم با مشکلات اساسی و گسترده اقتصادی و معیشتی دست به گریبان هستیم و تداوم این وضع میتواند منجربه فشار بیشتر به مردم شده و مناسبات کنونی را تغییر دهد.» بیگدلی با تاکید بر ضرورت پایان دادن به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» کنونی گفت: «ما باید از هر فرصتی برای پایان دادن به این وضعیت استفاده کنیم و حال که پاکستانیها، قطریها و برخی از دیگر بازیگران منطقهای با تمام وجود دست به کار شدهاند تا به این جنگ پایان دهند، باید از این فرصت استفاده کنیم.»
مسعود پزشکیان در پیامی خطاب به شهباز شریف:
سرنوشت تهران و اسلامآباد به یکدیگر گره خورده است
جهان صنعت – رییسجمهور در پیام تبریک فرارسیدن سالگرد استقلال جمهوری اسلامی پاکستان، خطاب به شهباز شریف، نخستوزیر این کشور، این مناسبت را فرصتی مغتنم برای گرامیداشت دستاوردهای ملت بزرگ پاکستان و نیز نقطهعطفی نوین در مسیر تعمیق و گسترش روابط دیرینه و راهبردی میان ایران و پاکستان دانست. مسعود پزشکیان تصریح کرد: «بیتردید پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی، تمدنی و مردمی میان دو ملت، سرمایهای ارزشمند برای ترسیم افقهای روشنتر در مناسبات دوجانبه بهشمار میرود.» پزشکیان با تاکید بر اینکه منافع مشترک و سرنوشت دو ملت بیش از پیش به یکدیگر گره خورده و این واقعیت، ضرورت همافزایی و همکاری نزدیکتر تهران و اسلامآباد را دوچندان میکند، افزود: «جمهوری اسلامی ایران بر عزم و اراده خود برای تقویت بیش از پیش روابط همهجانبه با جمهوری اسلامی پاکستان تاکید و آمادگی دارد در پرتو اعتماد و احترام متقابل و بهرهگیری از ظرفیتهای گسترده موجود، گامهای موثرتری در جهت تحکیم مناسبات دو کشور و تامین منافع مشترک دو ملت برداشته شود.» رییسجمهور از درگاه خداوند متعال، برای کشور پاکستان، سربلندی، پیشرفت، رفاه و سعادت روزافزون و برای روابط دیرینه و برادرانه دو کشور، استحکام و شکوفایی هرچه بیشتر مسئلت کرد.
