آشفتگی در قلب میراث جهانی!

جهان صنعت – مسجد جامع عتیق اصفهانی شاهکار معماری ایرانی یکی از مهم‌ترین آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، موزه زنده معماری، تزیینات و خوشنویسی این سرزمین است؛ بنایی که طی قرن‌ها لایه‌های مختلف تاریخ، هنر و معماری این سرزمین را در خود جای داده و هر گوشه آن روایتی از سیر تحول معماری ایرانی و تزیینات وابسته به آن را بازگو می‌کند. گفته می‌شود مسجد جامع در شمار پنج مسجد باشکوه تاریخ معماری دنیاست اما آنچه امروز بیش از هر‌چیز در برابر دیدگان بازدیدکنندگان قرار می‌گیرد، شکوه این اثر جهانی است که پشت آشفتگی‌هایی بصری زیر سایه شیوه و وسعت بهره‌برداری از این گنجینه بی‌نظیر به‌چشم می‌آید و خاطر علاقمندان میراث تاریخی و هویتی این سرزمین را مکدر می‌کند.

مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که با وجود بهبود نسبی وضعیت ساماندهی بصری این بنا نسبت‌به سال‌های گذشته، همچنان ساماندهی فضاهای داخلی مسجد، نحوه استقرار تجهیزات و ملزومات مورد استفاده در آئین‌های مذهبی، کمبود نیروی خدماتی و آشفتگی سیما و منظر پیش چشم بازدیدکنندگان از مهم‌ترین چالش‌های این مجموعه تاریخی است. مسجد جامع عتیق، برخلاف بسیاری از مساجد دیگر، صرفا یک فضای مذهبی نیست؛ این بنا همزمان یک اثر ثبت جهانی، موزه معماری ایران و یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری اصفهان به‌شمار می‌رود. همین ویژگی ایجاب می‌کند که شیوه بهره‌برداری از آن نیز با دیگر بناهای مذهبی متفاوت و برگزاری آئین‌های مذهبی در آن بر اساس ضوابط و ملاحظات حفاظتی آثار تاریخی انجام شود.

در سال‌های گذشته برگزاری برخی مراسم مذهبی با استقرار غرفه‌ها، بنرها و تجهیزات متعدد در صحن مسجد در حالی که نمای ایوان‌های تاریخی و معماری کم‌نظیر مسجد را مخدوش می‌کرد، بارها با انتقاد کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی روبه‌رو شد و ایرنا با انتشار گزارشاتی این شیوه مدیریت را به نقد کشید. با پیگیری‌های رسانه‌ای و انتقاد فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی، تا حدی از حجم این مداخلات منظری و بصری کاسته شد اما بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد همچنان این مسجد تاریخی ارزشمند با آثار و تبعات کج‌سلیقگی در شیوه و گستردگی بهره‌برداری، مواجه است. همچنین شبستان الجایتو که محل قرارگیری یکی از زیباترین محراب‌های ارزشمند مساجد ایرانی است به محل نگهداری موکت‌‎ها تبدیل شده است؛ موضوعی که با جایگاه تاریخی و گردشگری این بخش از مسجد همخوانی ندارد. همچنین در برخی شبستان‌ها، ازجمله شبستان مجاور گنبد نظام‌الملک، آشفتگی بصری، منظری نازیبا ایجاد کرده که با شأن یک اثر ثبت جهانی فاصله دارد. بررسی‌ها و پیگیری‌ها نشان می‌دهد بخش مهمی از این وضعیت، ناشی از کمبود شدید نیروی خدماتی در این مسجد تاریخی است که با وجود مدیریت دودستگاه اجرایی با چینن وضعیتی مواجه است. گفته می شود مجموعه‌ای با وسعت نزدیک به ۲هکتار، تنها با دو یا سه نیروی خدماتی اداره می‌شود؛ نیروهایی که باید همزمان نظافت شبستان‌ها، جمع‌آوری تجهیزات پس از برگزاری نمازها و آئین‌های مذهبی، ساماندهی صحن‌ها و رسیدگی به امور روزمره مجموعه را برعهده داشته باشند. در این صورت طبیعی است که با چنین امکانات محدودی، حفظ نظم و آراستگی دائمی این مجموعه تاریخی با دشواری همراه باشد. با این وضعیت کمبود نیرو، قطع یقین شیوه مدیریت رویدادها و برنامه‌های مذهبی در این مسجد باید بازنگری شود. پرسش اساسی از نهادهای متولی این است که آیا نمی‌توان متناسب با ظرفیت نگهداری بنای ۱۲۰۰ساله، حجم و نحوه برگزاری برخی مراسم‌ها را مدیریت کرد تا فشار کمتری بر کالبد و سیما و منظر این مسجد تاریخی ثبت جهانی وارد شود؟ کارشناسان میراث فرهنگی تاکید می‌کنند که اصل برگزاری آئین‌های مذهبی در مسجد جامع عتیق نه تنها ضروری بلکه عامل پویایی و تداوم حیات این بنای تاریخی است اما نحوه برگزاری این آئین‌ها باید با ویژگی‌های یک اثر تاریخی مهم که در فهرست آثار جهانی جای دارد، هماهنگ باشد به‌گونه‌ای که تجهیزات، سازه‌های موقت و ملزومات مراسم، منظر تاریخی مسجد را مخدوش نکند و پس از پایان برنامه نیز در کوتاه‌ترین زمان ممکن ساماندهی شود. یک کنشگر میراث‌فرهنگی ضمن اشاره به چالش‌های موجود در مدیریت و نگهداری مسجد جامع عتیق اصفهان اظهار داشت: با وجود اقداماتی که در سال‌های اخیر انجام شده، همچنان کمبود نیروی انسانی یکی از مهم‌ترین مشکلات این مجموعه تاریخی است و همین موضوع بر وضعیت نگهداری و ساماندهی فضاهای مسجد تاثیر گذاشته است. نرگس درخشان افزود: در فصل تابستان نماز جماعت عصر در صحن مسجد برگزار می‌شود و پس از پایان مراسم، حجم زیادی از صندلی‌ها، فرش‌ها و سایر تجهیزات باید جمع‌آوری شود اما با توجه به محدود بودن نیروهای مستقر، امکان ساماندهی سریع این تجهیزات وجود ندارد و درنتیجه، فضای مسجد تا مدتی دچار آشفتگی می‌شود؛ موضوعی که از منظر گردشگران مطلوب نیست. این فعال میراث فرهنگی به ایرنا گفت: در برخی بخش‌های مسجد نیز برای برپایی چادرها، میله‌هایی نصب شده که بر نمای تاریخی بنا تاثیر منفی گذاشته است. همچنین در یکی از محراب‌های ارزشمند مسجد که از بخش‌های شاخص این اثر تاریخی به‌شمار می‌رود، موکت‌ها و تجهیزات مازاد مربوط به برگزاری مراسم‌ها نگه‌داری می‌شود که زیبنده یک بنای ثبت جهانی نیست. درخشان تصریح کرد: اگر وضعیت امروز را با چند سال گذشته به‌ویژه در ایام محرم و صفر، مقایسه کنیم می‌توان گفت منظر مسجد تا حد زیادی بهبود یافته و تعامل میان میراث فرهنگی و اوقاف نتایج مثبتی به همراه داشته است، هرچند هنوز تا رسیدن به شرایط مطلوب فاصله وجود دارد. این فعال میراث فرهنگی یکی از مهم‌ترین مشکلات مسجد جامع را استفاده گسترده بازاریان و مراجعه‌کنندگان از سرویس‌های بهداشتی داخل مجموعه دانست و افزود: این موضوع علاوه بر ایجاد ازدحام و اختلال در بازدید گردشگران، از عوامل موثر در افزایش رطوبت بنا نیز به‌شمار می‌رود. او گفت: طی سال‌های اخیر بارها از شهرداری درخواست شده تا سرویس‌های بهداشتی عمومی در خارج از مسجد و در محدوده بازار احداث شود اما این مطالبه هنوز عملیاتی نشده است و اگر این مشکل برطرف شود، بخش قابل‌توجهی از آسیب‌های وارد شده به مسجد جامع کاهش خواهد یافت. درخشان با تاکید بر اینکه مسجد جامع اصفهان علاوه بر کارکرد مذهبی، یک موزه ارزشمند معماری، هنر و خوشنویسی اسلامی است، اظهار داشت: برگزاری مراسم مذهبی باید با ویژگی‌های این اثر تاریخی و ثبت جهانی متناسب باشد تا تجهیزات و ملزومات مراسم، منظر تاریخی بنا را مخدوش نکند. او خاطرنشان کرد: افزایش تعداد نیروهای خدماتی و حفاظتی، ساماندهی تجهیزات پس از برگزاری مراسم و مدیریت بهتر فضاهای داخلی مسجد، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حفظ شأن تاریخی مسجد جامع اصفهان و ارتقای کیفیت بازدید گردشگران کمک کند.

مدیر پایگاه میراث جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان نیز با اشاره به چالش‌های نگهداری این بنای ثبت جهانی اظهار داشت: مسجد جامع اصفهان مجموعه‌ای بسیار گسترده با شبستان‌ها، صحن‌ها و فضاهای متعدد است و نگه‌داری روزانه آن به نیروی انسانی قابل‌توجهی نیاز دارد اما پایگاه میراث جهانی با کمبود شدید نیروی خدماتی و حفاظتی روبه‌رو است. امیدعلی صادقی گفت: در حال حاضر تنها چند نیروی محدود مسوول نظافت، جمع‌آوری زباله‌ها، ساماندهی فضاها و رسیدگی به وضعیت مسجد هستند در حالی که پس از برگزاری نمازهای جماعت و آئین‌های مذهبی، حجم زیادی از صندلی‌ها، فرش‌ها و تجهیزات باید جمع‌آوری و فضا دوباره برای بازدید گردشگران آماده شود که با این تعداد نیرو، انجام همه این وظایف به شکل مطلوب امکان‌پذیر نیست. او ادامه داد: برای رفع این مشکل، جلسات متعددی با اداره اوقاف و اداره کل پایگاه‌های میراث جهانی وزارت میراث فرهنگی برگزار و موضوع تامین اعتبار و نیروی خدماتی بارها پیگیری شده است اما با توجه به محدودیت اعتبارات و مشکلات جذب نیرو تاکنون پیشرفتی برای رسیدن به نتیجه حاصل نشده است.

مدیر پایگاه میراث جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای بهبود وضعیت مسجد بیان کرد: پیش از این برخی کسبه بازار از فضای مسجد به‌عنوان محل تردد یا پارک موتورسیکلت استفاده می‌کردند اما با همکاری دادستانی، شهرداری و سایر دستگاه‌های مرتبط، از ورود موتورسیکلت‌ها به محوطه مسجد جلوگیری شده که یکی از اقدامات موثر در حفظ حرمت و منظر این اثر تاریخی بوده است.

صادقی با بیان اینکه مسجد جامع همچنان نیازمند برنامه‌ریزی و ساماندهی بیشتری است، گفت: برگزاری آئین‌های مذهبی در این مسجد به‌عنوان یک فضای عبادی موضوعی طبیعی است و امکان حذف یا کاهش آن وجود ندارد اما باید شیوه اجرای مراسم متناسب با ویژگی‌های یک اثر ثبت جهانی باشد. او افزود: در سال‌های اخیر با برگزاری جلسات مشترک میان پایگاه میراث جهانی، اداره اوقاف و دیگر دستگاه‌های مسوول تلاش شد تا نحوه برگزاری مراسم ساماندهی شود.

به‌عنوان مثال، مراسم دعای ابوحمزه ثمالی امسال با برنامه‌ریزی دقیق‌تر برگزار شد و نسبت به سال‌های گذشته آسیب بصری کمتری به فضای مسجد وارد کرد. او خاطرنشان کرد: برای تامین منابع مالی مورد نیاز، علاوه بر اعتبارات دولتی، با خیران نیز رایزنی‌هایی انجام شده و قول‌هایی برای مشارکت در برخی طرح‌های مرمتی و ساماندهی دریافت کرده‌ایم.

صادقی یکی دیگر از اولویت‌های پایگاه را ساماندهی مسیر بازدید گردشگران عنوان کرد و گفت: طرح ساماندهی ورودی مسجد و ایجاد اتاق معرفی بازدیدکنندگان در دستور کار قرار گرفته است تا گردشگران از بدو ورود، مسیر مشخصی برای تهیه بلیت، دریافت اطلاعات و آغاز بازدید داشته باشند و کیفیت خدمات به آنان ارتقا یابد. او همچنین به‌معضل استفاده گسترده از سرویس‌های بهداشتی داخل مسجد توسط کسبه و مراجعه‌کنندگان بازار اشاره و بیان کرد: یکی از عوامل ایجاد رطوبت در مسجد، همین سرویس‌های بهداشتی است. افزون بر آن رفت‌وآمد گسترده مراجعه‌کنندگان، بر منظر تاریخی مجموعه و کیفیت بازدید گردشگران نیز تاثیر منفی می‌گذارد. او اظهار داشت: طی سال‌های گذشته با شهرداری مذاکرات متعددی انجام و حتی پیشنهاد واگذاری زمینی در محدوده جنوبی مسجد و نزدیک بازار برای احداث سرویس بهداشتی مطرح شد اما با وجود انجام هماهنگی‌های لازم، این طرح هنوز وارد مرحله اجرا نشده است. او تصریح کرد: هدف ما این است که سرویس‌های بهداشتی داخل مسجد تنها در اختیار نمازگزاران و گردشگران باشد زیرا اکنون بخش عمده استفاده‌کنندگان از این فضا را افراد خارج از مجموعه تشکیل می‌دهند. صادقی تاکید کرد: حفظ مسجد جامع عتیق اصفهان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آثار ثبت جهانی ایران، نیازمند همکاری مستمر همه دستگاه‌های مسوول، تامین اعتبارات کافی، افزایش نیروی خدماتی و تداوم برنامه‌های ساماندهی است تا هم شأن تاریخی این بنای ارزشمند حفظ شود و هم شرایط مناسبی برای حضور گردشگران و برگزاری آئین‌های مذهبی فراهم باشد.

آنچه از اظهارات مسوولان، کارشناسان و بررسی‌های میدانی برمی‌آید، این است که چالش اصلی مسجد جامع عتیق اصفهان از یک‌سو تامین منابع و از سوی دیگر چگونگی مدیریت رویدادها در یک بنای ثبت جهانی است. بنایی که همچنان باید کارکرد عبادی خود را حفظ کند اما در عین حال به دلیل ارزش تاریخی و جایگاه بین‌المللی، نیازمند ضوابطی متفاوت در نگه‌داری، ساماندهی، خدمات‌رسانی و بهره‌برداری است. تامین نیروی خدماتی متناسب با وسعت مجموعه، افزایش اعتبارات نگه‌داری، ساماندهی سرویس‌های بهداشتی خارج از مسجد، بازنگری در شیوه برگزاری مراسم و تقویت هماهنگی میان اداره کل اوقاف، اداره کل میراث فرهنگی و شهرداری، گام موثری در حفظ شأن این اثر جهانی خواهد بود چراکه مسجد جامع اصفهان افزون بر یک مکان مذهبی، یکی از مهم‌ترین ویترین‌های میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان و ایران است و حفظ سیما و منظر آن، در واقع پاسداری از هویت تاریخی شهر موزه اصفهان و کشورمان به‌شمار می‌رود. مسجد جامع اصفهان بنایی با قدمت هزار و ۲۰۰سال است که در فهرست آثار جهانی قرار دارد. مکانی که مسجد جامع عتیق بر بنیان آن ساخته شده، یک آتشکده بوده است اما قدمت این مسجد تاریخی و بزرگ ایران به قرن دوم هجری بازمی‌گردد. این مسجد مجموعه‌ای از معماری دوران ایلخانی، سلجوقی، مظفری، تیموری، صفوی و قاجار است که همین امر باعث شده آن را موزه معماری ایران بدانند. این اثر در شمار پنج مسجد باشکوه تاریخ معماری دنیا و در فهرست آثار جهانی قرار دارد.