نوبت انتخابهای سخت
خاطره وطن خواه- برنامههای محسن پاکنژاد برای وزارت نفت از همان روز رای اعتماد روشن بود؛ توسعه میادین مشترک، اجرای پروژه فشارافزایی پارسجنوبی، افزایش ظرفیت تولید نفت و گاز، کاهش ناترازی انرژی و تکمیل زنجیره ارزش. تحریمها، محدودیت دسترسی بهسرمایه و فناوری و تنگناهای مالی اما اجازه ندادند بسیاری از این پروژهها با سرعت مطلوب پیش بروند. اکنون در شرایطی که نشانههایی از گشایش در فضای سیاسی و اقتصادی دیده میشود یکبار دیگر بخت با صنعت نفت یار شده و در هماهنگی با این شرایط تنها یک نقشه راه میتواند جریان زندگی را بهاقتصاد کشور بازگرداند.
شاید مهمترین تفاوت شرایط امروز با زمان ارائه برنامه وزیر نفت این باشد که آن روزها بحث اصلی چگونگی عبور از محدودیتها بود اما اکنون بحث بر سر نحوه استفاده از فرصتهای احتمالی است. بهباور کارشناسان اگر پنجره جدیدی در روابط خارجی گشوده شود موفقیت وزارت نفت نه با میزان افزایش صادرات نفت خام بلکه با توانایی آن در تبدیل سرمایههای جدید بهظرفیتهای پایدار در پارسجنوبی، میادین مشترک و صنایع پاییندستی سنجیده خواهد شد؛ تصمیمی که میتواند سرنوشت صنعت انرژی ایران را برای سالها رقم بزند.کارشناسان انرژی براین باورند که وزارت نفت بیش از آنکه بهدنبال تعریف پروژههای جدید باشد بهتر است نقشه راهی را تهیه کند که منابع احتمالی تازه با سهاولویت راهبردی یعنی حفظ تولید گاز از پارسجنوبی، توسعه میادین مشترک و تکمیل زنجیره ارزش انرژی اختصاص یابند؛ حوزههایی که میتوانند نهتنها آینده صنعت نفت بلکه مسیر رشد اقتصاد ایران در دهه آینده را تعیین کنند.
پارسجنوبی؛ اولویت نخست صنعت انرژی
کمتر کارشناس انرژی را میتوان یافت که در پاسخ بهپرسش درباره نخستین اولویت سرمایهگذاری در صنعت نفت نام پارسجنوبی را مطرح نکند. میدان مشترک گازی پارسجنوبی که بزرگترین منبع تامین گاز کشور محسوب میشود امروز در نقطه حساسی قرار گرفته است.برآوردها نشان میدهد بیش از ۷۰درصد گاز مصرفی کشور از این میدان تامین میشود. صرف نظر از خسارتهای جنگ اخیر از سالهای گذشته افت طبیعی فشار مخزن آغاز شده بود. جنگ هم بر مسائل این میدان بزرگ گازی مشترک افزوده و حالا همه نگرانیها این است که درصورت عدم اجرای طرحهای فشارافزایی ظرفیت تولید این میدان در سالهای آینده با کاهش مواجه شود.
مرتضی بهروزیفرد، کارشناس حوزه انرژی معتقد است مهمترین پروژه صنعت نفت ایران در شرایط کنونی اجرای طرح فشارافزایی پارسجنوبی است. بهگفته او، هر سال تاخیر در اجرای این پروژه میتواند بخشی از ظرفیت تولید گاز کشور را از بین ببرد و ناترازی انرژی را تشدید کند.
وی تاکید میکند که اگر منابع مالی جدید در اختیار کشور قرار گیرد باید بخش قابلتوجهی از آن بهاجرای پروژههای فشارافزایی و حفظ تولید از پارسجنوبی اختصاص یابد زیرا هیچ پروژهای از نظر تاثیرگذاری بر امنیت انرژی کشور با این میدان قابل مقایسه نیست.
محمدصادق مهرجو، پژوهشگر حوزه انرژی و مدیر امور فنی شرکت نفت مناطق مرکزی ایران نیز معتقد است بخش مهمی از مشکلات زمستانهای اخیر بهنگرانی درباره آینده تولید گاز بازمیگردد. بهگفته وی، کشور طی سالهای گذشته بخش عمده تمرکز خود را بر افزایش تولید قرار داده اما اکنون بیش از هر زمان دیگری بهسرمایهگذاری برای حفظ تولید نیاز دارد.
کارشناسان هشدار میدهند که هرگونه تعلل در اجرای پروژههای مرتبط با پارسجنوبی تنها یک مساله فنی نیست بلکه میتواند مستقیما بر عملکرد صنایع، نیروگاهها، صادرات و رشد اقتصادی کشور اثر بگذارد.
رقابتی که متوقف نمیشود
دومین اولویتی که در برنامههای وزیر نفت جایگاه ویژهای داشته توسعه میادین مشترک است. ایران با کشورهای همسایه در دهها میدان نفتی و گازی مشترک سهیم است؛ میادینی که توسعه آنها صرفا یک موضوع اقتصادی نیست بلکه ابعاد راهبردی نیز دارد.کارشناسان بارها هشدار دادند که در میادین مشترک زمان اهمیت ویژهای دارد. هرچه توسعه یک میدان با تاخیر بیشتری انجام شود طرف مقابل سهم بیشتری از ذخایر قابل برداشت را استخراج خواهد کرد.
بهروزیفرد دراینباره میگوید که توسعه میادین مشترک باید پس از پارسجنوبی در صدر اولویتهای وزارت نفت قرار گیرد. بهگفته او، بسیاری از این میادین ظرفیت بالایی برای افزایش سریع تولید و درآمدزایی دارند و میتوانند بازگشت سرمایه قابل قبولی را نیز تضمین کنند.
مهرجو نیز تاکید میکند که تحریمها تنها فروش نفت را دشوار نکرده بلکه روند توسعه میادین مشترک را نیز کند کردند. بهاعتقاد او، اگر محدودیتهای مالی و فناوری کاهش یابد وزارت نفت باید بخش مهمی از منابع جدید را بهپروژههای نیمهتمام در غرب کارون، آزادگان، یادآوران و سایر میادین مشترک اختصاص دهد.
برخی نمایندگان کمیسیون انرژی مجلس نیز بر این باورند که توسعه میادین مشترک میتواند یکی از سریعترین مسیرهای افزایش درآمدهای ارزی کشور باشد. آنها معتقدند در شرایط جدید اولویت باید تکمیل پروژههایی باشد که در کوتاهترین زمان بهتولید و صادرات منجر میشوند.
از نگاه این گروه یکی از خطاهای احتمالی میتواند توزیع منابع میان طرحهای متعدد و کمبازده باشد درحالیکه پروژههای مشترک بهدلیل ظرفیت تولید بالا بیشترین اثر اقتصادی را خواهند داشت.
راهی برای عبور از خامفروشی
اگرچه توسعه تولید نفت و گاز اهمیت زیادی دارد اما بررسیهای کارشناسی نشان میدهد که آینده صنعت انرژی ایران صرفا در افزایش صادرات نفت خام خلاصه نمیشود.
در سالهای اخیر بارها این انتقاد مطرح شده که بخش بزرگی از درآمدهای انرژی کشور همچنان بهصادرات مواد خام وابسته بوده درحالیکه ارزشافزوده واقعی در صنایع پاییندستی، پتروشیمیها، پالایشگاههای پیشرفته و زنجیرههای تکمیلی ایجاد میشود.
بهگفته کارشناسان، هرگونه گشایش اقتصادی میتواند فرصت کمنظیری برای توسعه این بخشها فراهم کند. جذب سرمایه خارجی، انتقال فناوریهای نوین و دسترسی آسانتر بهبازارهای جهانی از جمله مزیتهایی است که میتواند مسیر توسعه صنایع پاییندستی را هموار کند.
مهرجو معتقد است اشتباه راهبردی آن خواهد بود که تمام ظرفیتهای جدید صرف افزایش صادرات نفت خام شود. بهگفته وی، اقتصاد ایران برای دستیابی بهرشد پایدار نیازمند توسعه زنجیره ارزش انرژی است؛ مسیری که ضمن ایجاد اشتغال، وابستگی درآمدها بهنوسانات بازار نفت را نیز کاهش میدهد.
برخی نمایندگان مجلس نیز بر همین موضوع تاکید دارند. آنها معتقدند اگر منابع جدید صرف تکمیل طرحهای پتروشیمی، جمعآوری گازهای مشعل، توسعه پالایشگاهها و صنایع تکمیلی شود آثار آن بهمراتب پایدارتر از افزایش صرف صادرات نفت خام خواهد بود.
یکی دیگر از محورهایی که میتواند در شرایط جدید مورد توجه قرار گیرد توسعه دیپلماسی انرژی و تبدیل ایران بهیکی از بازیگران اصلی تجارت انرژی منطقه است.
ایران از نظر جغرافیایی در موقعیتی قرار دارد که میتواند حلقه اتصال بازارهای انرژی شرق و غرب باشد. دسترسی همزمان بهخلیجفارس، دریای عمان، آسیای مرکزی، قفقاز و بازارهای بزرگ منطقه ظرفیتهایی را در اختیار کشور قرار داده که کمتر کشوری از آن برخوردار است.
کارشناسان معتقدند اگر فضای بینالمللی مساعدتر شود امکان توسعه تجارت گاز، سوآپ انرژی، صادرات فرآوردههای نفتی و گسترش همکاریهای منطقهای بیشاز گذشته فراهم خواهد شد.
آزمون اصلی وزارت نفت
آنچه امروز دربرابر وزارت نفت قرار دارد انتخاب میان پروژههای متعدد نبوده بلکه تعیین اولویتهاست. بسیاری از برنامههایی که امروز کارشناسان بر آنها تاکید میکنند همان محورهایی هستند که در برنامههای ارائه شده ازسوی وزیر نفت نیز وجود داشتند اما اجرای آنها تحت تاثیر محدودیتهای مالی و تحریمی قرار گرفت.
اکنون اگر پنجرهای تازه در اقتصاد ایران گشوده شود موفقیت وزارت نفت بیش از هر چیز بهنحوه تخصیص منابع بستگی خواهد داشت. اغلب کارشناسان بر این باورند که سه حوزه پارسجنوبی، میادین مشترک و تکمیل زنجیره ارزش انرژی باید درصدر فهرست تصمیمگیریها قرار گیرند.
کارشناسان براین باورند که مساله امروز صنعت نفت کمبود پروژه نبوده بلکه موضوع اصلی این است که از میان دهها نیاز و صدها طرح کدام پروژهها میتوانند بیشترین اثر را بر امنیت انرژی، رشد اقتصادی و جایگاه ایران در بازارهای جهانی داشته باشند. پاسخ بخش بزرگی از کارشناسان بهاین پرسش البته تاکید بر حفظ تولید گاز، توسعه میادین مشترک و عبور از خامفروشی است که میتوانند آینده صنعت نفت ایران را در دهه پیشرو رقم بزنند.
