تفاهم زیرآتش
جهان صنعت – تنها یک هفته پس از آغاز مهلت ۶۰روزه مذاکرات ایران و آمریکا طرفین نه صرفا در میدانِ دیپلماسی بلکه همزمان در میدان جنگ هم رودرروی یکدیگر ایستادند؛ مقابلهای که البته هنوز آنچنان از کنترل خارج نشده و بعید هم بهنظر میرسد که این تنش تشدیدشده در مناسبات پرالتهاب تهران و واشنگتن طی روزهای آینده، بهنحوی گسترش یابد که یادداشت تفاهم واپسین روزهای خردادماه ایران و آمریکا کارکرد خود را از اساس از دست بدهد؛ تفاهمنامهای که پس از هفتهها رایزنی دیپلماتیک با میانجیگری طرفهای پاکستانی و قطری بهامضای رییسان جمهور ایران و آمریکا رسید و عملا تبدیل شد بهسازوکار حقوقی مذاکراتی که اوایل هفته گذشته دور نخست آن نیز بهمیزبانی سوییس برگزار شد و طرفین اگرچه در مواجهه با خبرنگاران و رسانهها با رویکردی انتقادی نسبتبه عملکرد طرف مقابل در جریان گفتوگوهای ۱۸ساعته موضعگیری کردند اما درعینحال هردو اذعان کردند که همین یک دور مذاکره نیز در مجموع مثبت بوده و طرفین در را در مسیر دستیابی بهتوافقی کامل برای پایاندادن بهجنگ و حتی ازسرگیری روابطی مبتنیبر احترام متقابل و دوستانه بهیکدیگر نزدیکتر کرده است. با این همه بهفاصله تنها چند روز از پایان مذاکراتی که در هتلی در حاشیه دریاچه لوسرن سوییس برگزار شد و با نزدیکشدن بهروزهای پایانی هفته گذشته و متعاقبا آغاز هفته جدید تحرکات نظامی متقابل ایران و آمریکا در خلیجفارس و تنگه هرمز سطح تنش را بالا برده و دستکم تندروهای مخالف توافق ایران و آمریکا در تهران و تلآویو را نسبتبه احتمال فروپاشی روند گفتوگو امیدوار کرده است. آنهم درشرایطیکه این کنش و واکنشهای نظامی که از حوالی غروب پنجشنبه هفته گذشته آغاز شد بهویژه در این ۲۴ساعت گذشته بهطور تصاعدی گسترش یافته و نیروهای مسلح ایران و آمریکا را برای نخستینبار از زمان امضای یادداشت تفاهم و آغاز مذاکرات مقابل و رودرروی یکدیگر قرار داده است.
آغاز تنش در پایان هفته، تشدید تنش با آغاز هفته
اغلب منابع رسانهای و تحلیلگران نقطه آغاز این تنشهای تازه را حادثهای میدانند که در سواحل عمان رقم خورد. زمانی که بنابر اعلام همین منابع رسانهای، یک کشتی باری در جنوب شرقی بندری در عمان مورد اصابت یک پرتابه ناشناس قرار گرفت و هنوز ساعتی نگذشته بود که سازمان عملیات تجارت دریایی انگلیس نیز با انتشار اطلاعیهای گزارش وقوع یک سانحه دریایی در ۵/۷مایل دریایی جنوب شرق بندری در عمان را تایید کرد و رسانهها نیز از مدعی شدند که احتمالا این پرتابه ازسوی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی شلیک شده است. بهویژه آنکه تحولاتی که طی ساعات پیش از وقوع این سانحه رقم خورده بود این احتمال را موجه جلوه میداد. چه آنکه پیش از انتشار این خبر وزارت امور خارجه سلطنت عمان ناگهان از گشایش مسیری تازه برای تردد کشتیها و عبور از تنگه هرمز خبر داده بود؛ خبری که ازقضا با واکنش بهنسبت تندوتیز و توام با مخالفت تهران نیز مواجه شده بود.
پافشاری ترامپ و ونس بر نقض تفاهمنامه ازسوی ایران
اما با نزدیکشدن بهساعات پایانی شامگاه جمعه و بامداد شنبه و درحالیکه مقامهای ارشد ایالاتمتحده ازجمله شخص دونالد ترامپ با اشاره بهاین سانحه دریایی جمهوری اسلامی و مشخصا سپاه پاسداران را نقض یادداشت تفاهم متهم میکردند سنتکام رسما حمله بهاهدافی در مناطق جنوبی ایران خبر داد. ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا که از حمله ششهواپیمای نظامی آمریکایی به چهارهدف ایرانی خبر میداد، اعلام کرد که «مواضع ذخیرهسازی موشک و پهپاد و تاسیسات راداری ساحلی ایران را هدف حملات خود قرار داده است.» جالب آنکه سنتکام در حالی این حملات را اقدامی در تلافی حمله پهپادی روز ۲۵ژوئن(پنجشنبه۴تیرماه) ایران بهکشتی باری اورلاولی با پرچم سنگاپور توصیف کرده که جیدی ونس، معاون رییسجمهور آمریکا پیشتر در واکنش بهسانحه دریایی شامگاه پنجشنبه در حوالی سواحل عمان در توئیتی کنایهآمیز نوشته بود: ایران یک توافقنامه آتشبس امضا کرده است. ما بهآن پایبند بودیم. اگر آنها درباره نحوه اجرای این تفاهمنامه اختلافنظری دارند میتوانند گوشی را بردارند و تماس بگیرند! جیدی ونس که ازقضا ریاست هیات مذاکرهکنندگان ایالاتمتحده را نیز برعهده دارد درعینحال با لحنی تهدیدآمیز ادامه داده بود: خشونت با خشونت پاسخ داده خواهد شد!
دونالد ترامپ در پیامی که ازطریق حساب کاربری شبکه اجتماعی تروثسوشال خود منتشر کرد با طرح این ادعا که جمهوری اسلامی ایران دستکم چهارپهپاد تهاجمی را بهسمت کشتیهایی که در حال عبور از تنگه هرمز بودند پرتاب کرده، نوشت: یکی از این پهپادها بهطور مستقیم بهیک کشتی باری بزرگ و بسیار گرانقیمت برخورد کرده و بهآن خسارت وارد شده اما کشتی توانست بهمسیر خود ادامه دهد. رییسجمهور ایالاتمتحده با طرح این ادعا که نیروهای مسلح این کشور موفق به سرنگونکردن سهپهپاد دیگر شدند، تصریح کرد: بدیهی بوده که این یک نقض احمقانه توافق آتشبس است.
حمله ۶ جنگنده آمریکایی بهاهدافی در ایران
درحالیکه ساعتی بعد منابع محلی در بندرعباس از شنیدهشدن صدای چند انفجار در حوالی سیریک خبر دادند در ادامه سنتکام نیز حمله بهاهدافی در ایران را بهطور رسمی تایید کرد. تارنمای آکسیوس که بهنقل از یک مقام آمریکایی در این رابطه گزارش میداد مدعی شد که ارتش آمریکا حملاتی را در منطقه تنگههرمز انجام داده است. سنتکام نیز با اعلام حملاتی که علیه مواضع ذخیرهسازی موشک و پهپاد و تاسیسات راداری ساحلی ایران انجام داده این حملات را واکنشی بهسانحه شامگاه پنجشنبه در نزدیکی سواحل عمان خواند و با طرح این ادعا که پرتابه ناشناس ازسوی ایران شلیک شده حمله بهکشتی باری با پرچم سنگاپور را نقض آشکار توافق آتشبس و تهدیدی علیه آزادی کشتیرانی بینالمللی توصیف کرد. در نخستین ساعات بامداد شنبه صداوسیما بهنقل از یک منبع آگاه اعلام کرد که دوپرتابه بهیک دکل مخابراتی در محدوده سیریک اصابت کرده است. هرچند بنابر گزارشهای تکمیلی صداوسیما، خسارتی بهتجهیرات و محوطههای واقع در بندر سیریک وارد نشده است. این رسانه در ادامه اخباری را هم که منابع محلی در جزیره قشم و هرمز درباره شنیدهشدن صدای انفجار در این منابع مخابره شده بود تایید کرد و این انفجارها را ناشی از اصابت پرتابه در منطقه مسن قشم عنوان کرد.
واکنش تهران بهحملات جنگندههای آمریکایی
وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی نیز صبح دیروز با انتشار بیانیهای با محکومکردن حملات هوایی ارتش آمریکا بهچند نقطه در سواحل جنوبی ایران تاکید کرد که این حملات وحشیانه که تاسیسات نظارت ساحلی ایران را مورد هدف قرار داد نقض آشکار بند۴ ماده۲ منشور سازمان ملل متحد و نیز نقض صریح بند اول یادداشت تفاهم خاتمه جنگ تحمیلی مورخ ۲۸خردادماه۱۴۰۵ است. دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی که در بند دیگر این بیانیه با اشاره بهتحولات اخیر در مناطق جنوبی لبنان ادامه حملات اسرائیل بهنیروهای حزبالله را نیز مصداق نقض بند یک یادداشت تفاهم خاتمه جنگ خوانده، بر حق ذاتی ایران برای دفاع از خود بنابر ماده۵۱ منشور ملل متحد تاکید کرد و با دعوت از کشورهای واقع در کرانه جنوبی خلیجفارس بهاصل حسن همجواری و رعایت اصل بنیادین حقوق بینالملل خطاب بهدبیرکل سازمان ملل متحد، شورای امنیت و سایر نهادهای مسوول بینالمللی خواستار آن شد که نسبتبه نقض فاحش اصول و قواعد بنیادین منشور ملل متحد و حقوق بینالملل توسط آمریکا بیتفاوت نبوده و بهمسوولیتهای قانونی و اخلاقی خود درقبال صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی عمل کنند.
همزمان روابط عمومی سپاه پاسداران نیز با انتشار بیانیهای اعلام کرد: بهدنبال نقض آتشبس رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان ساعاتی پیش رژیم پیمانشکن آمریکا نیز مانند همیشه دست بهنقض تعهدات خود زد و بهبهانه ممانعت از تردد یک کشتی متخلف از مسیر غیرمجاز در تنگه هرمز بهحمله هوایی بهسواحل جمهوری اسلامی ایران اقدام کرد. نیروی دریایی سپاه در پاسخ بهاین تجاوز نقاط استقرار ارتش تروریستی آمریکا در منطقه را مورد اصابت قرار داد. براساس بند۵ تفاهمنامه اسلامآباد ترتیبات کنترل عبورومرور در تنگه هرمز با جمهوری اسلامی ایران است ولی آمریکا با تحریک جهات مختلف درصدد تخلف از این تعهد بود که پاسخ لازم داده شد و من بعد چنین خواهد بود. درصورت تکرار تجاوز پاسخ ما گستردهتر از این خواهد بود.
پیامدهای واکنش دفاعی سپاه به حمله سنتکام
هنوز ساعتی از انتشار اطلاعیه سپاه و تاکید این نهاد نظامی بر اینکه بهحملات سنتکام واکنش خواهد داد نگذشته بود که سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا از دریافت گزارشی از وقوع یک حادثه امنیتی در تنگه هرمز خبر داد و اعلام کرد که در جریان این حادثه امنیتی در سواحل جنوبی ایران یک نفتکش هدف اصابت پرتابه قرار گرفته است. سازمان عملیات تجارت دریایی انگلیس با استناد بهاظهارات ناخدای این نفتکش اعلام کرد که شناور مورد اصابت یک پرتابه ناشناس قرار گرفته و عرشه هدایت آن آسیب دیده است. این نهاد بریتانیایی در عین حال در ادامه بیانیه خود با تاکید بر اینکه مسوولان در حال بررسی این حادثه هستند، اعلام کرد که تمامی خدمه در سلامت کامل بهسر میبرند و تا این لحظه هیچگونه خسارت زیستمحیطی یا نشت مواد نفتی گزارش نشده است. این نهاد در عین حال بهتمامی شناورها توصیه کرد با احتیاط کامل در منطقه تردد کرده و هرگونه فعالیت مشکوک را سریعا گزارش دهند.
ساعتی پس از انتشار این خبر وزارت خارجه بحرین نیز با انتشار بیانیهای مدعی شد که صبح روز گذشته هدف حمله موشکی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی قرار گرفته است. دستگاه دیپلماسی بحرین با محکومکردن اینحملات اعلام کرد که صبح روز شنبه چند پهپاد ایرانی مناطقی از خاک این کشور را هدف قرار دادند. وزارت خارجه بحرین که بهخسارتهای احتمالی اشارهای نکرده در ادامه بیانیه خود ادعا کرده است که ایران امنیت و ثبات منطقهای را با اینگونه اقدامات بر هم میزند.
چراغهای تاریک رابطه و پنجرههای گشوده دیپلماسی
بههرتفسیر در شرایطی که طی یکیدوروز گذشته شاهد تشدید سطح تنش و حتی رویارویی نظامی نیروهای مسلح ایران و آمریکا بودیم دستکم طیفی از ناظران معتقدند که کنشوواکنش صورتگرفته ازسوی هردوطرف اگرچه میتواند بهعنوان نشانهای از بازگشت ایران و آمریکا بهمیدان جنگ تحلیل شود اما باتوجه بهپیشرفت دور نخست مذاکراتی که ابتدای هفته گذشته بهمیزبانی سوییس و بهمیانجیگری پاکستان و قطر انجام شد احتمالا هم تهران و هم واشنگتن در ادامه سعی خواهند کرد با مدیریت سطح تنش مانع از تشدید اختلافها شده و روند تحولات را بار دیگر بهسوی مسیر و میدانِ دیپلماسی بازگردانند. هرچند در این میان تندروهای مخالف هرگونه مذاکره و توافق با آمریکا سعی کردند با بزرگنمایی آنچه طی یکیدوروز گذشته در تنگه هرمز رقم خورده بهنحوی مذاکرهکنندگان از ادامه پیگیری روند دیپلماسی منصرف کرده و حتی با ادبیاتی تهدیدآمیز آنان را تحت فشار قرار دهند که با اعلام مواضع غیردیپلماتیک و خصمانه «چراغهای رابطه» را خاموش کنند تا مگر افق توافق و بهبود روابط تهران و واشنگتن، حتی از آنچه هست نیز تاریکتر شود. هرچند باتوجه بهآنکه مقامهای تصمیمگیر هم در تهران و و هم در واشنگتن بیشاز آنکه خواستار بازگشت بهمیدان جنگ باشند در تلاشند تا مبادا بار دیگر این آتش خانمانسوز شعلهور شود، بهنظر میرسد کماکان پنجرههای دیپلماسی بازند و دیپلماتها در دوسوی قاب این روزنههای کارساز سخت مشغول کارند!
