امید به توافق در سایه میانجیگری غیررسمی دوحه
جهان صنعت – تنشآفرینی و تحرکات نظامی اسرائیلیها که مصداق آشکار نقض یکی از مفاد اصلی و شروط اساسی آتشبس اسلامآباد بود، پس از آنکه طی چندین و چند روز گذشته، کمکم تشدید شد، از حوالی بعدازظهر و غروب سهشنبه بهوقت تهران، بهقدری گسترش یافت که مناطقی از خاک لبنان و بهویژه بخشهایی از منطقه راهبردی ضاحیه واقع در جنوب بیروت، عملا به میدان جنگی تمامعیار و خونین تبدیل شد آنهم در حالی که تهران، پس از قریب به ۴۰ روز تحمل جنگ تمامعیار و دفاع در مقابل حملات گسترده آمریکا و اسرائیل، ازجمله به این شرط پیشنهاد آتشبسی را که با میانجیگری طرف پاکستانی روی میز مذاکرات قرار گرفت، پذیرفته بود که واشنگتن ازجانب تلآویو به تهران ضمانت داده بود که در صورت برقراری آتشبس، جنگ در تمامی جبههها ازجمله در لبنان متوقف خواهد شد.
اسرائیلیها البته از همان نخستین روزهای آتشبس شکنندهای که با تلاشهای دیپلماتیک اسلامآباد، در نوزدهمین روز فروردینماه میان تهران و واشنگتن برقرار شد، با حملات گاه و بیگاه خود به نقاطی از خاک لبنان، به تعهدات دیپلماتیکی که ترامپ هم سعی داشت خود را به آن متعهد نشان دهد، بیاحترامی کرده بودند. اما آنچه درنهایت باعث شد تهران ناگزیر دست از خویشتنداری بردارد، حملات نیروهای مسلح اسرائیلی به نقاطی از خاک لبنان بود که از حوالی بعدازظهر سهشنبه هفته جاری به وقت تهران آغاز شد و طی ساعات بعد، با هدف قرار گرفتن منطقه راهبردی ضاحیه واقع در جنوب بیروت به اوج رسید. حملاتی که تهران را ناگزیر به واکنش کرد و باوجود آنکه پاسخ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، عامدانه با شدتی حداقلی طراحی و اجرا شده بود اما منجر به عقبنشینی اسرائیلیها شد و در نتیجه بار دیگر آرامشی نسبی بر منطقه حکمفرما شد. هرچند باتوجه به اسقاط و انهدام یک بالگرد آمریکایی در جریان حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، آمریکاییها نیز وارد این نزاع شده و در عین حال سعی کردند با حملاتی کنترلشده و عملیاتی نمادین، به حملات تهران پاسخ دهند. مجموعه این تحولات اگرچه کماکان نیز کمابیش ادامه دارد اما آنچنان که از شواهد و قرائن پیداست، احتمالا تا پیش از پایان هفته جاری به پایان خواهد رسید.
حملات بامداد چهارشنبه به پایگاههای آمریکایی
حوالی ساعت ۵ و ۳۰ دقیقه بامداد چهارشنبه بود که قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا از حمله ارتش و سپاه به پایگاههای آمریکا خبر داد؛ حملاتی که بنابر اعلام این قرارگاه، در واقع پاسخی بود به تجاوز ارتش ایالاتمتحده در مناطقی از جنوب کشور و به بهانه واهی سقوط بالگرد آمریکایی در جریان حملات پیشتر نیروهای مسلح جمهوری اسلامی. این در حالی بود که قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در اطلاعیه خود به ارتش آمریکا هشدار داد که در صورت تکرار تعرض به جمهوری اسلامی، حملات سهمگین و گستردهتر علیه بانک اهداف تعیین شده در منطقه انجام خواهد شد.
این در حالی بود که حدود نیمساعت بعد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در اطلاعیهای که حوالی ساعت ۶ بامداد چهارشنبه منتشر شد، اعلام کرد که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در جریان این حملات، چهار پایگاه هوایی و مرکز فرمانده کنترل ارتش آمریکا در الازرق اردن را هدف قرار گرفتهاند و ازجمله آشیانههای
جنگندههای ۳۵ -F در پایگاه هوایی و مرکز فرمانده کنترل ارتش آمریکا در الازرق اردن را مورد هدف قرار داده و منهدم کردند. این در حالی بود که دقایقی پیش از نیمروز چهارشنبه، فارس در گزارشی تکمیلی درباره میزان خسارات وارده در جریان این حملات اعلام کرد که «۷۰درصد اهداف عملیات بامداد چهارشنبه با موفقیت اصابت کرده است.»
تشدید تحرکات دیپلماتیک، بلافاصله پس از موفقیت در عملیات نظامی
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه حوالی بعدازظهر چهارشنبه ضمن اظهارنظر درباره تحرکات نظامی قاطع تهران طی ۴۸ تا ۲۴ ساعت پیش از آن، به پرسشی درباره آخرین وضعیت مذاکرات ایران و آمریکا نیز پاسخ داد و تاکید کرد که «با توجه به تحولات اخیر لازم است شرایط و تحولات اخیر بررسی شود.» او با بیان اینکه روندهای دیپلماتیک در خلأ شکل نمیگیرند، تاکید کرد که برای پیشبرد هر مذاکره یا فرآیند دیپلماتیک، وجود حداقل فضای لازم ضروری است و با ابراز تاسف از اینکه آمریکا با ارسال پیامهای متناقض، تغییر مکرر مواضع و مطالبات و همچنین نقضهای مکرر آتشبس، به این روند آسیب وارد میکند، گفت: «رژیم صهیونیستی نیز با نقضهای مکرر آتشبس در لبنان، به روندهای دیپلماتیک لطمه میزند و طبیعی است که هر فرآیند دیپلماتیکی از توسل به زور و اقدامات غیرقانونی در میدان متضرر شود.» سخنگوی وزارت امور خارجه ایران با تاکید بر اینکه «دیپلماسی و میدان دو امر جدا از هم نیستند بلکه در کنار یکدیگر ابزارهایی برای صیانت از منافع و امنیت ملی ایران به شمار میروند»، گفت: «هر جا که لازم باشد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با اقتدار به دشمن پاسخ خواهند داد و اتفاقات اخیر نیز نشان داد که نیروهای مسلح شجاع ایران در دفاع از کشور درنگ نمیکنند.» بقائی در عین حال تصریح کرد: «در حوزه دیپلماسی نیز ارکان حاکمیت کاملا هماهنگ عمل میکنند و در هر جا که لازم باشد، از ابزار دیپلماسی و هرجا که اقتضا کند از توان نظامی برای دفاع از کشور استفاده خواهد شد.» بقائی که شامگاه سهشنبه نیز در سخنانی به ادعاهای برخی منابع رسانهای درخصوص حملات جمهوری اسلامی به فرودگاه کویت واکنش نشان داده و تاکید کرده بود: «حمله به فرودگاه کویت، پرچم دروغین آمریکا برای فروش پدافند دفاع هوایی بود.»
دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی همچنین در همان نخستین ساعات صبح روز گذشته با انتشار بیانیهای، به تشریح تحولاتی که طی ۲۴ ساعت پیش از آن رقم خورده بود، پرداخت و با محکوم کردن حملات تجاوزکارانه ارتش آمریکا، این حملات را نقض فاحش منشور سازمان ملل و قاعده بنیادین منع توسل به زور در روابط بینالملل عنوان کرده بود.
وزارت امور خارجه ایران در بخش دیگر این بیانیه، ضمن تاکید بر «مسوولیت قانونی و اخلاقی همه کشورهای منطقه بهویژه کشورهای واقع در حاشیه جنوبی خلیجفارس، برای ممانعت از هرگونه استفاده ارتش تروریستی آمریکا و رژیم صهیونیستی از قلمرو و امکانات آنها جهت طراحی، سازماندهی، اجرا و پشتیبانی از اقدامات تجاوزکارانه علیه ایران»، همچنین بر «مسوولیت سازمان ملل متحد، خصوصا شورای امنیت این سازمان و دبیرکل این نهاد برای صیانت از صلح و امنیت بینالمللی و پاسخگو کردن طرفهای متجاوز» نیز تاکید کرده بود.
دیپلماسی شبانهروزی عراقچی در اوج تنش نظامی
همزمان با موضعگیریها و اظهارات سخنگوی دستگاه دیپلماسی، عباس عراقچی بهعنوان رییس این نهاد نیز تقریبا از همان نخستین ساعات بامداد چهارشنبه، فعالیتهای دیپلماتیک خود را آغاز کرد. او که ابتدا در توئیتی که حوالی ساعت ۲ بامداد چهارشنبه منتشر کرد، همتای آمریکایی خود را خطاب قرار داد و با تاکید بر اینکه نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، هیچ حمله یا تهدیدی را بیپاسخ نمیگذارند، به حاکمان کاخ سفید هشدار داد که «اگر میخواهید در امان باشید، بهتر است منطقه ما را ترک کنید.»
وزیر امور خارجه ایران پیش از این هشدار صریح به حاکمان کاخ سفید، در تماسهای تلفنی جداگانه با همتایان ترکیهای و عربستانی خود تاکید کرد که ایران «حق پاسخگویی خود به تجاوز آمریکا را محفوظ میدارد.» عراقچی که در واپسین ساعات شامگاه سهشنبه با هاکان فیدان و فیصل بن فرحان وزیران امور خارجه ترکیه و عربستان سعودی بهصورت تلفنی گفتوگو میکرد، ضمن محکومیت تجاوز نظامی آمریکا و نقض حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران، بر حق ذاتی دفاع مشروع جهت پاسخ متقابل نیروهای مسلح مقتدر کشورمان تاکید کرد.
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران همچنین در ادامه این تحرکات دیپلماتیک خود در نامهای خطاب به وزیران خارجه کشورهای عضو شورای حکام یادآور شد که آمریکا بانی بحران موجود است و نباید اجازه داد با سوءاستفاده از شورای حکام بهدنبال مشروعیتبخشی به اقدامات غیرقانونی خود باشد.
عراقچی در این بخش از نامه که خبر آن حوالی نیمروز گذشته روی خروجی خبرگزاریهای داخلی رفت، به حملات متعدد آمریکا و رژیم اسرائیل علیه تاسیسات هستهای صلحآمیز ایران و همچنین ترور دانشمندان هستهای ایرانی و اعضای خانواده آنان از ژوئن ۲۰۲۵ تاکنون اشاره کرد و این اقدامات را اقداماتی شنیع و بیسابقه در تاریخ آژانس خواند. او همچنین تصریح کرد که چنین حملاتی پیامدهای گستردهای برای نظام حقوق بینالملل، امنیت و صلح جهانی، رژیم عدم اشاعه و اجرای پادمانهای آژانس به همراه داشته است.
تاکید مسکو و پکن بر بازگشت تهران و واشنگتن به مسیر دیپلماسی
این اما تنها وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نبود که با رایزنی و تحرکات گسترده دیپلماتیک خود، سعی کرد بلافاصله پس از پاسخ قاطع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به حملات آمریکا به خاک ایران، بار دیگر بر تمایل تهران بر راهبرد دیپلماسی تاکید کند.
چه آنکه همزمان، ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه نیز با تاکید بر اینکه مسکو انتظار دارد طرفین درگیری در خاورمیانه به دیپلماسی بازگردند، از آمادگی کشورش برای ارائه کمک در این باره خبر داد.
او نسبتبه تشدید دور جدیدی از تنشها در خاورمیانه ابراز نگرانی کرد و خواستار خویشتنداری تمامی طرفهای درگیر شد. زاخارووا همچنین خواستار توقف فوری حملات نظامی ازسوی تمامی طرفها شد و ابراز امیدواری کرد که وضعیت هرچه سریعتر به مسیر سیاسی و دیپلماتیک بازگردد.
سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه همچنین در پاسخ به پرسشی درخصوص ادعاهای جدید مقامهای آمریکایی درباره تهدید تهران به عملیات زمینی اعلام کرد: «هرگونه عملیات زمینی به معنای تشدید بیشتر تنشها خواهد بود؛ تنشهایی که میتواند بهمعنای واقعی کلمه پیامدهای جبرانناپذیری، نهفقط برای هریک از طرفهای درگیر بلکه بدون تردید برای امنیت منطقهای و امنیت جهانی به همراه داشته باشد.»
وزارت امور خارجه چین نیز با ابراز نگرانی عمیق از حملات هوایی آمریکا به جنوب ایران و پاسخ موشکی و پهپادی نیروهای مسلح ایران، هشدار داد که تداوم درگیریها به سود هیچ طرفی نیست و از همه بازیگران خواست با حفظ خویشتنداری، از مسیر گفتوگو و دیپلماسی برای دستیابی به آتشبسی پایدار عبور کنند. لین جیان که روز گذشته در یک نشست مطبوعاتی در این رابطه اظهارنظر میکرد، با ابراز نگرانی عمیق از تحولات میدانی، از همه طرفهای درگیر خواست آرامش خود را حفظ کرده و از وخیمتر شدن اوضاع جلوگیری کنند.
این دیپلمات ارشد چینی با ابراز نگرانی عمیق نسبتبه تشدید تنشها میان ایران و آمریکا، هشدار داد که «ادامه درگیریها به سود هیچ طرفی نیست و از همه بازیگران خواست با خویشتنداری، از تشدید بحران جلوگیری کرده و برای حلوفصل اختلافات از مسیر گفتوگو، دیپلماسی و دستیابی به آتشبسی پایدار تلاش کنند.
میانجیگری غیررسمی دوحه؛ سفر قطریها به ایران پس از رایزنی با آمریکاییها
مجموعه این تحولات دیپلماتیک اما حوالی بعدازظهر چهارشنبه وقتی تکمیل شد که ایرنا از «سفر یک هیات قطری به تهران» خبر داد. بنابر این گزارش، این هیات دیپلماتیک که روز گذشته برای گفتوگو و تبادلنظر درباره روابط دوجانبه و تحولات منطقهای وارد تهران شده، قصد دارد در جریان این سفر مهم، علاوه بر مباحث دوجانبه و تحولات منطقه، راجعبه آخرین تحولات مرتبط با روند دیپلماتیک برای خاتمه جنگ آمریکا و نیز با مقامهای جمهوری اسلامی بحث و رایزنی کند. خبری که شبکه خبری فاکسنیوز و رویترز نیز به آن پرداخته و تاکید کردند که هدف این هیات قطری از سفر به تهران، نزدیک کردن نظرات تهران و واشنگتن برای دستیابی به توافق است. آنطور که تری اینگست، خبرنگار خارجی فاکسنیوز در ارتباط با این سفر گزارش داده، مذاکرهکنندگان قطری عازم تهران شدهاند تا در دیداری با مقامهای ایرانی، برای کاهش اختلافات باقیمانده در فرآیند مذاکرات تهران و واشنگتن تلاش کنند. همزمان خبرگزاری رویترز هم به نقل از منابع آگاه مدعی شده است که هیات مذاکرهکننده قطری پیش از عزیمت بهسوی تهران، با مقامهای آمریکایی نیز گفتوگو کرده و مشخصا پس از رایزنیها با حاکمان کاخ سفید راهی پایتخت ایران شده است تا در زمینه نهاییسازی توافق تهران و واشنگتن با مقامهای جمهوری اسلامی نیز گفتوگو کنند. جالب آنکه فاکسنیوز در حالی خبر سفر مهم این هیات قطری به تهران را بهطور ویژه پوشش داده و سعی کرده با بال و پر دادن به آن، این سفر را بهعنوان عاملی جلوه دهد که میتواند جهت دستیابی تهران و واشنگتن به توافق یاری برساند که همزمان در گفتوگویی کوتاه با رییسجمهور آمریکا، به نقل از دونالد ترامپ، بار دیگر ایران را به حملاتی گسترده با هدف نابودی زیرساختها تهدید کرده است. رویکردی که البته حالا حتی مخاطبان غیرحرفهای اخبار دیپلماسی و روابط بینالملل نیز با آن آشنایی دارند و بهخوبی میدانند که ترامپ تصور میکند که اگر ایران را به نابودی تهدید کند، راحتتر به توافق با تهران دست خواهد یافت؛ رویکردی که البته حالا دیگر ماهیت توخالی و پوشالی آن بهطور کامل برای تهران آشکار شده و عملا هیچ تاثیری در روند تصمیمگیریها و تصمیمسازیهای جمهوری اسلامی نمیگذارد.
امید جیدیونس به امضای توافق در آبانماه
فارغ از بازیهای سادهلوحانهای که ظاهرا کاملا دونالد ترامپ را سرگرم کرده اما دیروز خبر دیگری هم منتشر شد که به نظر میرسد دستکم میشد آن را بیش از آنچه ترامپ در سر دارد، جدی گرفت؛ خبری که سیبیاسنیوز به نقل از جیدی ونس روی خروجی خود فرستاد و به نقل از معاون اول رییسجمهور ایالات متحده نوشت: «آمریکا برای دستیابی به توافق با ایران درخصوص برنامه هستهای این کشور بسیار نزدیک شده است.» جیدی ونس که ریاست هیات مذاکرهکنندگان آمریکا را نیز برعهده دارد، گفته «احساس میکنم اکنون در موقعیتی هستیم که میتوانیم به توافقی برسیم که از نظر اقتصادی برای آمریکا خوب باشد و در واقع به برنامه هستهای ایران بپردازد نه فقط درحالحاضر یا در دوران ریاستجمهوری ترامپ بلکه در درازمدت.» او که تاکید کرده «این هدف همان سیاستی است که دولت آمریکا دنبال میکند»، گفته «واشنگتن برای دستیابی به آن بسیار نزدیک است.» او البته درعینحال تاکید کرده که «هنوز کارهایی برای انجام دادن وجود دارد» اما بالافاصله گفته «این توافق پیش از انتخابات میاندورهای در نوامبر آینده (آبانماه) نهایی خواهد شد.»
