معماری جدید از آرایش قدرت
جهان صنعت – شی جینپینگ رهبر چین قرار است کمتر از یک هفته پس از سفر پرسر و صدای دونالد ترامپ، میزبان دوست قدیمی خود ولادیمیر پوتین باشد آنهم در شرایطی که پکن میکوشد خود را بهعنوان قدرتی باثبات و قابل پیشبینی در جهانی که از تنشهای تجاری، جنگها و بحران انرژی متزلزل شده، معرفی کند.
چین و روسیه سفر دو روزه پوتین در این هفته که بیستوپنجمین سفر او به پکن محسوب میشود را شاهدی دیگر بر شراکت در همه زمینهها میان دو کشور توصیف کردهاند؛ این در حالی است که غرب از پکن میخواهد مسکو را برای پایان دادن به جنگ اوکراین تحت فشار قرار دهد.
در واقع در حالی که چین خود را میانجی صلح و بیطرف در این درگیری معرفی میکند، پوتین میگوید چین و روسیه از منافع بنیادین یکدیگر حمایت میکنند؛آن هم در شرایطی که روسیه در مواجهه با تحریمهای غرب بهدنبال توافقهای جدید انرژی با دومین اقتصاد بزرگ جهان است.
در همین رابطه ایان استوری پژوهشگر ارشد روابط بینالملل به رویترز میگوید: نشست شی و پوتین این پیام را به جهان مخابره خواهد کرد که شراکت راهبردی چین و روسیه همچنان سنگبنای سیاست خارجی هر دو کشور است و هرگونه تلاش آمریکا برای ایجاد شکاف میان آنها محکوم به شکست خواهد بود.
این سفر پس از سفر هفته گذشته ترامپ انجام میشود؛ سفری که اگرچه از نظر تبلیغاتی و تصویری موفق بود اما دستاورد تجاری عمدهای به همراه نداشت. شی جینپینگ روابط چین و آمریکا را رابطهای مبتنی بر ثبات راهبردی توصیف کرد؛ تعبیری که در تقابل با چارچوب رقابت راهبردی قرار میگیرد که با جو بایدن، رییسجمهور سابق آمریکا شناخته میشد.
در همین راستا چین با میزبانی از رهبران خارجی تلاش میکند تصویر خود را بهعنوان یکی از ستونهای ثبات جهانی تقویت کند؛ بهخصوص در شرایطی که آمریکا برای پایان دادن به جنگ اوکراین و مهار بحران جداگانه با ایران که جریان جهانی انرژی را مختل کرده با دشواری روبهرو است.
تلاش پکن برای اطمینانبخشی
پکن در جریان دیدارهای رسمی میکوشد شرکای تجاری غربی از جمله آمریکا را نسبت به ظهور چین بهعنوان قدرتی اقتصادی و فناورانه آگاه کند و در عین حال ریسکهای موجود در روابط دوجانبه را کماهمیت جلوه دهد. کاخ سفید پس از سفر ترامپ به چین اعلام کرد که درباره مسائلی که ثبات بیشتری برای کسبوکارها و مصرفکنندگان جهانی ایجاد خواهد کرد، توافق نظر حاصل شده است.
در عین حال، تعامل چین با کشورهایی مانند روسیه نیز این پیام را تقویت میکند که دیپلماسی پکن باثبات است و حتی با وجود فشارهای غرب تحتتاثیر اقدامات شرکای راهبردی قرار نمیگیرد. به همین دلیل است که برخی ناظران معتقدند، انتظار اینکه شی جینپینگ، پوتین را برای پایان دادن به جنگ اوکراین تحت فشار قرار دهد، واقعبینانه نیست. شی چنین نفوذی بر پوتین ندارد و در هر صورت،چینیها میدانند که شکست روسیه در اوکراین موقعیت سیاسی پوتین را تضعیف خواهد کرد. بنابراین، پکن همچنان در سازمان ملل برای مسکو پوشش دیپلماتیک، کمک اقتصادی و فناوریهای دومنظوره برای نیروهای مسلح روسیه فراهم خواهد کرد. در واقع چین میگوید هرگز به هیچیک از طرفهای درگیری روسیه و اوکراین سلاح مرگبار ارائه نکرده و صادرات اقلام دومنظوره را بهشدت کنترل میکند.
گوو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین روز دوشنبه در نشست خبری خود در این رابطه گفت: در جریان این سفر دو رییسجمهور درباره همکاری در تمامی حوزههای روابط دوجانبه و همچنین مسائل بینالمللی و منطقهای مورد علاقه مشترک تبادل نظر خواهند کرد.
خط لوله قدرت سیبری ۲
در جریان آخرین سفر پوتین در سپتامبر۲۰۲۵، روسیه و چین برای ساخت خط لوله گاز «قدرت سیبری۲» توافق کردند اما هنوز درباره قیمتگذاری به توافق نرسیدهاند.
به گزارش رویترز، کمبود عرضه انرژی ناشی از درگیری مرتبط با ایران ممکن است موضع روسیه را برای تبدیل این خط لوله به یک منبع بلندمدت گاز تقویت کند. با این حال انتظار میرود پکن همچنان به راهبرد تنوعبخشی خود پایبند بماند و همزمان درباره قراردادهای تامین انرژی با ترکمنستان و روسیه مذاکره کند. این موضوع را یک کارشناس صنعت مستقر در پکن بیان کرده است. به گفته این فرد که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، چین ممکن است با روسیه بر سر توافقی کلی شامل حجم سالانه عرضه و شرایطی مانند انعطافپذیری تامین و تغییرات فصلی به توافق برسد اما موضوع قیمتگذاری را باز بگذارد. در واقع مذاکرات قیمتی ممکن است سالها طول بکشد. در همین رابطه شی جینپینگ در سال۲۰۱۴ از خط لوله چهارمی خبر داده بود که میدان عظیم گازی گالکینیش در ترکمنستان را به شمالغرب چین متصل میکند اما این پروژه بهدلیل اختلافات قیمتی و پیچیدگیهای مرتبط با عبور خط لوله از ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان هنوز نهایی نشده است.
در این میان لازم به ذکر است، با وجود تحریمهای غرب علیه صادرات نفت روسیه، پالایشگاههای مستقل چینی همچنان مشتریان ثابت نفت روسیه هستند و معاملات عمدتا با یوآن چین تسویه میشود. پالایشگاههای دولتی نیز اخیرا پس از یک معافیت کوتاهمدت از تحریمهای آمریکا، خرید نفت روسیه را از سر گرفتهاند. روسیه نیز در سال ۲۰۲۵ موافقت کرد سالانه ۵/۲میلیون تن متریک نفت اضافی از طریق قزاقستان به چین عرضه کند. در همین رابطه پوتین در ۹ مه به خبرنگاران گفت: در اصل،ما درباره برداشتن گامی جدی و بسیار بزرگ در همکاریهای خود در بخش نفت و گاز به سطح بالایی از توافق رسیدهایم.
او افزود: اگر بتوانیم در جریان این سفر این توافقها را نهایی کرده و به سرانجام برسانیم، بسیار خرسند خواهم شد.
مرحلهای جدید از آرایش قدرت
در همین رابطه برخی کارشناسان معتقدند سفر ولادیمیر پوتین به پکن در فاصله کوتاهی پس از دیدار دونالد ترامپ با شی جینپینگ، نشاندهنده شکلگیری مرحلهای جدید از آرایش قدرت در نظام بینالملل است؛ مرحلهای که در آن چین و روسیه میکوشند در برابر فشارهای غرب، یک محور راهبردی پایدار و بلندمدت ایجاد کنند. این دیدار صرفا یک ملاقات دیپلماتیک نیست بلکه حامل پیامی ژئوپلیتیکی برای آمریکا و متحدانش است؛ اینکه پکن و مسکو قصد ندارند اجازه دهند رقابتهای جهانی، اتحاد راهبردی آنها را تضعیف کند.
از منظر استراتژیک، چین تلاش میکند خود را بهعنوان قدرتی باثبات، قابل پیشبینی و متفاوت از آمریکا معرفی کند. یعنی در شرایطی که واشنگتن با بحران اوکراین، تنشهای خاورمیانه و جنگ علیه ایران درگیر است، پکن میخواهد تصویر یک بازیگر مسوول و حامی ثبات جهانی را بسازد بنابراین میزبانی همزمان از ترامپ و سپس پوتین، بخشی از همین راهبرد است؛یعنی نمایش توانایی چین در حفظ روابط با دو قطب متعارض جهانی و ایفای نقش مرکز ثقل دیپلماسی بینالمللی.
در این میان روسیه نیز بهدلیل تحریمهای گسترده غرب، بیش از هر زمان دیگری به چین وابسته شده است. مسکو اکنون بازار چین را نهتنها بهعنوان مقصد صادرات انرژی بلکه بهعنوان مسیر حیاتی بقا برای اقتصاد خود میبیند. به همین دلیل، پروژه خط لوله «قدرت سیبری۲» اهمیت فراتر از یک توافق اقتصادی پیدا کرده و به بخشی از معماری ژئوپلیتیکی جدید اوراسیا تبدیل شده است. این خط لوله در صورت تکمیل، وابستگی روسیه به بازار اروپا را کاهش داده و همزمان امنیت انرژی چین را در بلندمدت تقویت میکند.
از منظر اقتصادی بحرانهای جهانی بهویژه جنگ اوکراین و تنشهای مرتبط با ایران، اهمیت امنیت انرژی را به اولویت اصلی قدرتهای بزرگ تبدیل کرده است. چین که بزرگترین واردکننده انرژی جهان است بهدنبال تنوعبخشی به منابع تامین خود است تا در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی آسیبپذیر نباشد. به همین دلیل،پکن همزمان با روسیه، ترکمنستان و دیگر تامینکنندگان انرژی مذاکره میکند. این سیاست نشان میدهد چین نمیخواهد در حوزه انرژی به هیچ بازیگری وابستگی مطلق پیدا کند حتی به شریک راهبردی خود یعنی روسیه.
نکته مهم دیگر افزایش استفاده از یوآن در تجارت انرژی میان چین و روسیه است. ادامه این روند میتواند به تضعیف تدریجی سلطه دلار در بازارهای انرژی کمک کند. اگر بخش بیشتری از تجارت نفت و گاز میان قدرتهای غیرغربی با ارزهای محلی انجام شود، نظام مالی بینالمللی بهتدریج وارد مرحلهای چندقطبی خواهد شد. این مساله برای آمریکا یک چالش راهبردی محسوب میشود زیرا قدرت اقتصادی واشنگتن تا حد زیادی بر جایگاه جهانی دلار استوار است.
در سطح کلان نیز نزدیکی چین و روسیه بیانگر شکلگیری یک بلوک ژئواکونومیکی جدید در برابر غرب است؛ بلوکی که بر انرژی، تجارت، فناوری و همکاریهای امنیتی تکیه دارد. هرچند اختلافات پنهان و رقابتهای تاریخی میان دو کشور همچنان وجود دارد اما فشار مشترک غرب موجب شده منافع آنها در مقطع کنونی همپوشانی بیشتری پیدا کند.
در همین راستا میتوان گفت، دیدار شی و پوتین نشان میدهد که جهان بهسمت نظم چندقطبی حرکت میکند؛ نظمی که در آن رقابت بر سر انرژی، فناوری، مسیرهای تجاری و نفوذ ژئوپلیتیکی، تعیینکننده اصلی روابط قدرتها خواهد بود. در نتیجه چین و روسیه میکوشند در این ساختار جدید محور مستقلی در برابر هژمونی غرب ایجاد کنند؛ محوری که میتواند توازن اقتصادی و امنیتی جهان را در دهه آینده بهطور جدی تغییر دهد.
