گوی و میدان جنگ و دیپلماسی
جهان صنعت – مذاکرات ایران و آمریکا که پس از قریب به ۴۰ روز جنگ با میانجیگری نخست وزیر و فرمانده ارتش پاکستان در اسلامآباد انجام شد، پس از یک شبانهروز گفتوگوی فشرده مستقیم که بهصورت سهجانبه با حضور هیاتهای ایران و آمریکا و نمایندگان پاکستان بهعنوان طرف میانجی دنبال شد، بدون آنکه به نتیجه روشنی برسد، به پایان رسید. شرایطی که باعث شد بار دیگر هر یک از طرفین این گفتوگوهای پرتنش، از زاویهدید و ظن خود به توضیح و تفسیر ماوقع بپردازد اما آنچه ورای این دو روایت کاملا متفاوت حائزاهمیت است، این است که آتشبس دوهفتهای میان ایران و آمریکا که حتی پیش از آغاز مذاکرات و در اوج امیدواری نسبتبه نتایج گفتوگوهای اسلامآباد نیز بهشدت شکننده به نظر میرسید، اکنون بهمراتب بیش از پیش در معرض خطر نابودی قرار گیرد آن هم در شرایطی که موعد پایداری همین آتشبس شکننده نیز تنها دو هفته اعلام شده و این، یعنی حتی اگر این وضعیت نه جنگ و نه صلح، تا پایان موعد آتشبس یعنی حدود ۱۰ روز دیگر نیز پایدار بماند، باز ممکن است با پایان این بازه زمانی اندک، بار دیگر شاهد شعلهور شدن آتش جنگ باشیم.
بماند که پایان مذاکرات اسلامآباد، باوجود آنکه ازسوی هر دو طرف و حتی طرف میانجی بهنحوی بهعنوان ناکامی در دستیابی به توافق تفسیر شد اما به این معنا نبود که دیگر تلاشی در راستای جلوگیری از تشدید تنش انجام نخواهد شد.
روایت تهران از دلایل ناکامی مذاکرات اسلامآباد
اما در حالی که دو طرف اصلی مذاکرات اسلامآباد که ایران و آمریکا باشند، هر کدام روایتی از سرسختی طرف مقابل به دست داده این عدم انعطاف را عامل شکست مذاکرات خواندهاند، به نظر میرسد روایت تهران دستکم با آنچه پیش از آغاز مذاکرات حتی ازسوی طرف آمریکایی نیز مورد تاکید قرار میگرفت، همخوانی بیشتری دارد. در این میان جواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران در توئیتی سخنان رییس هیات مذاکرهکنندگان آمریکایی را بازنشر کرد و در ادامه با لحتی کنایهآمیز از زاویه دید خود به تشریح و توضیح دلایل ناکامی این گفتوگوها پرداخت.
این دیپلمات کارکشته که در حال حاضر صرفا بهعنوان یک استاد دانشگاه در این رابطه اظهارنظر میکند، در توئیتی انگلیسی با طرح این پرسش که «میخواهید بدانید چرا مذاکرات به نتیجه نرسید؟» نوشت: «جیدی ونس: «آنها پذیرفتن شرایط ما را انتخاب نکردهاند.» آهان! هیچ مذاکرهای – حداقل با ایران- برمبنای «شرایط ما / شما» به نتیجه نخواهد رسید.» ظریف با تاکید بر اینکه «آمریکا باید یاد بگیرد؛ نمیتوانی شرایطت را به ایران دیکته کنی»، تصریح کرد: «هنوز برای یادگیری دیر نشده؛ هنوز!»
همزمان محمدباقر قالیباف که سرپرستی هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی را در مذاکرات ایران و آمریکا برعهده داشت، در توئیتی درباره دلایل ناکامی این مذاکرات توضیح داد و نوشت: «پیش از مذاکرات تاکید کردم که ما حسن نیت و اراده لازم را داریم ولی به دلیل تجربیات دو جنگ قبلی، اعتمادی به طرف مقابل نداریم.» رییس مجلس شورای اسلامی با اشاره به طرح «ابتکارات رو به جلوی» هیات ایران در این مذاکرات تاکید کرد که «طرف مقابل در نهایت نتوانست در این دور از مذاکرات اعتماد هیات ایرانی را جلب کند.» او خاطرنشان کرد: «آمریکا منطق و اصول ما را درک کرد و حالا وقت آن است تا تصمیم بگیرد که آیا میتواند اعتماد ما را جلب کند یا نه؟!» قالیباف همچنین ضمن تقدیر از تلاشهای تمامی حدود ۸۰عضو هیات ایرانی در جریان مذاکرات فشردهای که حدود ۲۱ ساعت به طول انجامید، از تلاشهای طرف پاکستانی نیز برای تسهیل فرآیند این مذاکرات قدردانی کرد.
روایت واشنگتن از دلایل ناکامی مذاکرات اسلامآباد
همزمان جیدی ونس که بهعنوان معاون اول رییسجمهور آمریکا، ریاست هیات مذاکرهکنندگان آمریکایی را نیز برعهده داشت، با تاکید بر اینکه «مذاکرات با ایران پس از ساعتها گفتوگو بدون دستیابی به توافق به پایان رسید»، اذعان کرد که با وجود تلاشهای میانجیگرانه، از جمله نقش هیات پاکستانی در نزدیک کردن دیدگاهها، طرفین به توافقی قابلقبول دست نیافتهاند. او با طرح این ادعا که ایالات متحده بهدنبال شواهد روشن و قوی است که نشان دهد ایران بهدنبال سلاحهای هستهای نیست، مدعی شد که واشنگتن با «حسننیت» وارد مذاکرات شده و پیشنهادهای خود را ارائه کرده اما ایران این شروط را نپذیرفته است.» ایرنا در گزارشی ضمن بازنشر بخشی از سخنان جیدی ونس در پایان قریب به یک شبانهروز مذاکرات فشرده، نوشته است: «سرپرست هیات مذاکرهکنندگان آمریکا در اظهارات خود تلاش کرد که ایران را عامل عدم دستیابی به توافق معرفی کند، شواهد و مواضع اعلامی نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران در این مذاکرات فراتر از حقوق مشروع خود خواستهای مطرح نکرده است. در مقابل، اصرار آمریکا بر شروط یکجانبه و زیادهخواهانه که با اصول یک توافق متوازن و عادلانه همخوانی ندارد، بهعنوان عامل اصلی بنبست در گفتوگوها ارزیابی میشود.»
واکنش سخنگوی دستگاه دیپلماسی ایران به ناکامی مذاکرات
هنوز اما ساعتی از پایان مذاکرات اسلامآباد نگذشته بود که اسماعیل بقائی در قامت سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ابتدا در گزارشی مختصر و مکتوب که از طریق حساب کاربری شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس(توئیتر) منتشر کرد و در ادامه روی خروجی خبرگزاریهای داخلی رفت، به شرح ماوقع و آنچه در حدود یک شبانهروز مذاکرات فشرده رقم خورد پرداخت و ساعتی بعد نیز در گفتوگویی با صداوسیمای جمهوری اسلامی در این رابطه توضیحاتی ارائه کرد.
بقائی که در گزارش کوتاه توییتری خود «دیپلماسی» را برای هیات مذاکرهکنندگان ایران، «ادامه جهاد مقدس مدافعان ایرانزمین» توصیف کرد، با تاکید بر اینکه «تجربه بدعهدیها و بدسگالیهای آمریکا را فراموش نکرده و نمیکنیم»، نوشت: «امروز روز پرکار و طولانی برای هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در اسلامآباد بود؛ مذاکرات فشردهای که از صبح روز شنبه با مساعی جمیله و میانجیگری پاکستان شروع شد تا الان بدون وقفه ادامه داشته و پیامها و متون متعددی بین دوطرف تبادل شده است.» او با تاکید بر اینکه مذاکرهکنندگان ایرانی از همه توان و تجربه و دانش خود برای صیانت از حقوق و منافع ایران بهره میگیرند، خاطرنشان کرد: «در ۲۴ساعت گذشته درمورد ابعاد مختلف موضوعات اصلی مذاکره شامل تنگه هرمز، موضوع هستهای، غرامت جنگ، رفع تحریمها و خاتمه کامل جنگ علیه ایران و در منطقه گفتوگو شد.» بقائی در نخستین ساعات صبح روز گذشته نیز در مصاحبه خود با صداوسیمای جمهوری اسلامی در این رابطه توضیح داد و با تاکید بر اینکه «این دور از مذاکرات تحقیقا طولانیترین دوره مذاکراتی بود که ما در یک سال اخیر با آمریکاییها داشتیم» یادآور شد: «صبح روز شنبه این مذاکرات با انجام گفتوگوهای غیرمستقیم و تبادل پیام بین دو طرف ازطریق میانجیگری پاکستان آغاز شد و درادامه مذاکرات بیوقفه ادامه داشت. در طول شب باز هم گفتوگوها ادامه پیدا کرد و طیفی از موضوعات ازجمله مواردی که در بسته پیشنهادی ایران مطرح شده بود و همچنین نکاتی که طرف مقابل داشت مورد بحث قرار گرفت.» سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی همچنین در حالی تاکید کرد «در مورد یکسری از موضوعات به تفاهماتی رسیدیم» که در ادامه گفت: «ولی در ۲، ۳ موضوع مهم دیدگاهمان از یکدیگر فاصله داشت و نهایتا منجر به توافق نشد.» بقائی اگرچه در پاسخ به پرسشی درباره ادامه این روند، تاکید کرد «کار دیپلماسی هرگز تمام نمیشود» و «دیپلماتها باید وظایفشان را در هر شرایطی
-چه در جنگ و چه در صلح- انجام دهند» اما در ادامه گفت: «این دور از مذاکرات ۴۰ روز بعد از جنگ تحمیلی و چند روز بعد از آتشبس در یک فضای مملو از بدگمانی و سوءظن انجام شد.» او با تاکید بر اینکه «طرف آمریکایی مرتکب تجاوز نظامی شده»، گفت: «طبیعی است که از ابتدا نباید این انتظار وجود داشته باشد که ظرف یک جلسه بتوانیم به توافق برسیم و فکر نمیکنم کسی چنین انتظاری را داشته باشد.» سخنگوی وزارت امور خارجه همچنین با اشاره به «پیچیدگی مذاکرات و شرایط»، اضافه شدن برخی از موضوعات جدید به مذاکرات همچون مساله تنگه هرمز و منطقه را از دیگر دلایل تشدید پیچیدگی این مذاکرات عنوان کرد و در پایان گفت: «ما کماکان در هر شرایطی بهعنوان دیپلمات و دستگاه دیپلماسی پیگیر منافع ملت ایران هستیم و از ابزارهای مختلف برای تامین این حقوق استفاده میکنیم. قطعا تماسها و رایزنیها بین ایران و پاکستان و سایر کشورهای منطقه ادامه خواهد داشت.»
تاکید پاکستان بر ادامه تلاش برای دستیابی به توافق میان ایران و آمریکا
محمد اسحاقدار معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه پاکستان نیز در سخنانی که در واکنش به پایان بینتیجه مذاکرات ایران و آمریکا مطرح کرد، یادآور شد که «اسلامآباد به تلاشهای لازم برای دستیابی به توافق میان طرفین آمریکایی و ایرانی ادامه خواهد داد.» این دیپلمات ارشد پاکستانی خواستار حفظ آتشبس میان ایران و آمریکا شد و ابراز امیدواری کرد که دو طرف آمریکایی و ایرانی همچنان به آتشبس پایبند بمانند.»
تشدید تنش در ادامه آتشبس شکننده
به هر تفسیر در شرایطی که طرفین این مذاکرات تاکید دارند که اکنون توپ در زمین دیگری است، به نظر میرسد دستکم در دوران آتشبس و تا زمانی که احیانا بار دیگر شاهد تشدید سطح خشونت و تنش نباشیم، موضع تهران در این راستا، موضعی دقیقتر است.
چه آنکه حتی اگر بپذیریم در صورت ازسرگیری درگیریها و شعلهور شدن مجدد آتش جنگ، اظهارنظر درباره اینکه کدامیک از طرفین دست برتر را در اختیار دارند، دشوار باشد، هماکنون و در شرایطی که آتشبسی هرچند شکننده حکمفرماست و انتظار میرود روندهای اقتصادی و تجاری در عرصه جهانی بهطور نسبی در جریان باشند، این طرف آمریکایی است که بهدلیل ناتوانی در بازگشایی تنگه هرمز و توقف روندهای اقتصادی و تجاری تحت فشار شدید افکار عمومی و جامعه جهانی است و در نتیجه باید هرچه سریعتر با توپی که در زمینش قرار دارد، بازی کند و شرایط را بهسود خود و متحدانش تغییر دهد.
اوضاع اما به این دلیل پیچیده است که اگرچه توپ این بازی در زمین آمریکاییهاست اما زمین ناهموار این بازی پیچیده، توانایی بازیگردانی ایران و ضعف بازیگران آمریکایی باعث شده که آنان از پیشبرد اهداف خود در این میدان ناتوان باشند. با این همه اما چنانکه اشاره شد، این اوضاع بهشدت شکننده است و بهویژه اگر بار دیگر آتش جنگ شعلهور شوند، اگر نگوییم اوضاع برای پیشبرد بازی ایران ناممکن خواهد بود، باید اذعان کنیم که کاری بسیار دشوار پیشرو داریم؛ کاری که قاعدتا بهمراتب از آنچه در ۴۰ روز نخست جنگ شاهد بودیم نیز دشوارتر خواهد بود.
