ریسک ارزی صرافیها
جهان صنعت– با توجه بهشرایط جدید بانک مرکزی برای خرید و فروش ارز در تالارهای اول و دوم ارزی و تاکید بر معامله ارز ترجیحی در بازار اول و ارز آزاد در تالار دوم لازم است شرکتهای صرافی برای این شرایط برنامهریزی لازم را داشته باشند تا بتوانند در فضای جدید فعالیت خود را ساماندهی و بازآرایی کنند. در این راه باید دید که استراتژی مدیریت ریسکهای مختلف برای صرافیها در شرایط موجود باید حاوی چه نکاتی باشد. باید گفت که استراتژی مناسب شرکتهای صرافی بهعنوان نقطه گریز در مدیریت ریسک تغییر ماهیتی مدیریت ارزی است تا از این طریق ریسک فعالیتهای ارزی بهحداقل برسد.
صرافیها در شرایط تغییر پارادایم ارزی کشور باید بتوانند پارادایم فعالیتی خود را بهنحوی تغییر دهند که بتوانند با شرایط موجود همخوانی لازم را داشته باشند و این تغییر یا انتقال پارادایم (Paradigm Shift) قاعدتا باید بهماهیت فعالیت صرافی برگردد تا اینکه بخواهد متکی بهنحوه تبدیل ارزها باشد. ورود بهرشته فعالیتهای مشخصی که چرخه ارزی بالایی دارند میتواند بهکاهش ریسک و افزایش کارایی فعالیتهای صرافیها کمک کند. بدین ترتیب که اصلاح زنجیره فعالیت متقاضیان ارزی از صرافی بتواند جایگزین چرخه گردش ارز توسط صرافی شود.
اکنون که شرایط جدید در تشکیل تالارهای اول و دوم و حتی احتمال حذف تالار اول و حرکت بهسمت یکسانسازی نرخ ارز با استفاده از تالار دوم مطرح شده باید روی این زمینه برنامهریزی جدیتر و عملیاتیتری توسط صرافیها صورت گیرد. پیشنهاد مشخص در این زمینه بدین صورت است که باتوجه بهاینکه صرافیها بعضا دارای پشتوانه عظیمی مانند گروه مالی و بانکها هستند میتوانند با ورود بهزنجیره تولید و زنجیره ارزش فعالیتها بهپایداری و استحکام (Robustness) فعالیتهای خود پرداخته و از این نظر سطوح ریسک موجود را کاهش دهند. پیشنهاد مشخص در این زمینه انتخاب زنجیره مناسب بهصورت برنامهریزی شده و معقول است بهطوریکه واحد برنامهریزی صرافی باید در این زمینه بهمطالعهای بپردازد که براساس آن این انطباق و تطابق فرآیندی لحاظ شود. این موضوع باید در واحد برنامهریزی شرکتهای صرافی نهادینه شود که برنامهریزی فرآیندی شرکتها باید بهگونهای باشد تا حلقههای اجرایی شرکت بهصورت هماهنگ با حلقههای زنجیره تولید و زنجیره ارزش فعالیتهای متکی بر ارز تعریف شود. برای این منظور لازم است چندین حوزه بهصورت دقیق بررسی و برنامهریزی شود. ابتدا باید حوزههای ارزآور یا حتی حوزههایی که فرآیند ارزی بالایی دارند(مانند صنایع صادراتی و صنایعی که نیاز ارزی بالایی برای مواد اولیه، ماشینآلات و مانند آنها دارند) بهطور کامل شناسایی و طبقهبندی شوند. این فرآیند ممکن است بهصورت ریشهای و عمیق صورت گرفته و حتی زمانبر باشد ولی بهدلیل اینکه پارادایم آتی شرکتهای صرافی را طراحی خواهد کرد بسیار ضروری و مهم است. در این زمینه هم شناسایی زنجیرههای فعالیت و هم طبقهبندی آنها از اهمیت یکسان برخوردار است و شناسایی بدون طبقهبندی نمیتواند سودمند و مفید باشد. آنچه در این میان مهم بوده رسیدن بههدف غایی در حوزه برنامهریزی است که میتواند رسیدن بهشبکه زنجیره فعالیتهای اقتصادی مرتبط با چرخه ارزی کشور باشد و در این زمینه باید شبکه کامل فعالیتها شناسایی و طبقهبندی شود. پس از شناسایی و طبقهبندی فعالیتهای مرتبط با چرخه ارزی کشور واحد برنامهریزی صرافیها باید دو اقدام مهم را تدوین و طراحی کند که اقدام اول مربوط بهشناخت چرخه ارزی هریک از فعالیتهای منتخب در زنجیره تولید و زنجیره ارزش فعالیتهای شناسایی و طبقهبندی شده(پیشگفته) و اقدام دوم نحوه اقدام در هر یک از چرخهها با توجه بهحیطه اقدام شرکت صرافی است. درواقع مباحث مطروحه برای تدوین نقطه گریز ارزی سهفعالیت است که یک اقدام آن شناسایی و طبقهبندی فعالیتهای اقتصادی در چرخه ارزی و دواقدام دیگر شناسایی چرخهها و ورود بهچرخهها میباشد. این سهاقدام چرخه کامل گریز ارزی صرافیها را در کوتاهمدت و بلندمدت طراحی خواهد کرد. گام یا اقدام دوم حلقه بسیار مهمی در فرآیند سهمرحلهای فوق است زیرا بارگذاری مرحله سوم نیز روی این مرحله خواهد بود(همانطور که بارگذاری این مرحله نیز بر پایه اقدامات مرحله اول یعنی شناسایی و طبقهبندی فعالیتها در حوزه چرخه ارزی اقتصاد کشور است). برای این کار واحد برنامهریزی هر صرافی در گام دوم باید دو موضوع را بررسی کند که یکی شناخت زنجیره تولید و دیگری شناخت زنجیره ارزش فعالیتهای منتخب است(هر چند که زنجیره تامین نیز در این راه قابل برنامهریزی میباشد ولی از آنجا که زنجیره تامین در قالب بخشی از زنجیره تولید در نظر گرفته میشود). بخش مهمی از مدیریت ریسک در همین زمینه و در همین گام خواهد بود و بههمین علت واحد برنامهریزی باید در این مرحله بهصورت گامبهگام هماهنگی لازم را در زمینه مدیریت ریسک انجام دهد. این گام در واقع سطح سوم و چهارم دفتر مدیریت پروژه (PMO) را شامل میشود. در این مرحله حلقههای مختلف زنجیره تولید و زنجیره ارزش هر یک از فعالیتهایی که در گام اول تعریف شدند(شناسایی و طبقهبندی فعالیتها) باید با دقت و بهصورت تخصصی بررسی شود. هر یک از مراحل زنجیره تولید دارای ویژگیهای فنی خاصی است که ضرورتی ندارد شرکت صرافی وارد این حوزه شود ولی الزامات ارزی هر مرحله باید بهدقت شناسایی و بررسی شود. با مشخصشدن الزامات ارزی زنجیره تولید باید وارد فرآیند زنجیره ارزش شد تا بتوان با شناسایی و انطباق حلقههای زنجیره ارزش مبتنی بر زنجیره تولید برنامهریزی ارزی مناسبی برای گام سوم(نحوه ورود ارزی بهزنجیره تولید و زنجیره ارزی فعالیتها) صورت داد. درواقع وقتی برنامه تدوینی شرکت صرافی مبتنی بر زنجیره تولید و خصوصا زنجیره ارزش فعالیتها باشد شرکت میتواند اشراف و احاطه کاملی بر گردش مالی خود از طریق مبادلات ارزی داشته باشد و بدین ترتیب شاهد کاهش شدیدی در ریسک فعالیتها باشد. این مرحله بر خلاف گام اول که بیشتر فرآیندی و مفهومی است نیاز بیشتری بهمحاسبات عددی دارد زیرا باید الزامات عددی آن مشخص شده و برنامهریزی عملیاتی روی آن صورت گیرد. در گام سوم نحوه ورود بهزنجیره تولید و زنجیره ارزش بر پایه امکانات هر شرکت صرافی بهپشتوانه گروه مالی و بانک مربوطه(برای صرافیهای دولتی) مشخص خواهد شد. باتوجه بهاینکه تاکنون موضوع مدیریت ریسک ازطریق تغییر پارادایم برنامهریزی شرکتهای صرافی در مواجهه با تالار اول و دوم ارزی در گامهای اول و دوم مورد بررسی قرار گرفت در این مرحله باید گام سوم و نهایی در این زمینه بررسی شود. پیرو تعریف گامهای اول و دوم تغییر پارادایم بهصورت «شناسایی و طبقهبندی فعالیتهای اقتصادی دارای چرخه ارزی» و «شناخت زنجیره تولید و زنجیره ارزش فعالیتهای شناسایی و طبقهبندیشده» در گام سوم لازم است روی موضوع ورود بهزنجیره تولید و زنجیره ارزش برنامهریزی شود. درواقع در گام سوم استفاده از دادههای حاصل از دو گام اول مورد استفاده قرار میگیرد. در گام سوم باید مدیریت برنامهریزی صرافی نسبتبه تعریف نحوه ورود بهزنجیره تولید و زنجیره ارزش فعالیتهای منتخب اقدام کند. با شناخت خصوصیات هر زنجیره(تولید/ارزش) برای هر فعالیت منتخب براساس مراحل قبلی میتوان ابزارهای لازم را بهصورت یک محصول مالی تعریف کرد و بهچارچوب فعالیت/زنجیره/محصول رسید. در این مرحله نقش اصلی مدیریت ریسک بسیار مهم است زیرا اصولا چارچوب مدیریت ریسک در الگوهای مفهومی برای تغییر پارادایم در گامهای آخر دارای کاربرد اصلی خود است. درواقع مدیریت یک شرکت صرافی باید بتواند مراحل مختلف تغییر پارادایم را بهگونهای طراحی کند که هرچه بهمراحل آخر نزدیکتر میشوند موضوعات مطروحه در حوزه ریسک بیش از پیش در راستای گام آخر براساس اقدامات واحد برنامهریزی در گامهای اول و دوم باشد. این مرحله(گام سوم) نیازمند دو اقدام تلفیقی بوده که یکی برنامهریزی تلفیقی و دوم مدیریت ریسک تلفیقی (ERM) است. در نتیجه باید در گام سوم مجموعهای از اقدامات بهصورت زیر انجام شود:
۱- هماهنگی شرکت با گروه مالی و بانک برای تعریف و ارائه محصولات مالی (Financial Products) در حلقههای مختلف زنجیره تولید و زنجیره ارزش برای گروه فعالیتهای شناساییشده توسط واحد برنامهریزی در گام اول تغییر پارادایم باتوجه بهویژگیهای شناساییشده برای زنجیره تولید و زنجیره ارزش در گام دوم تغییر پارادایم.
۲- هماهنگی محصولات مالی تعریفشده برای زنجیره تولید و زنجیره ارزش با کمیته ریسک برای ریسکزدایی و شناسایی و طبقهبندی ریسکهای محصولات مالی و نحوه کنترل این ریسکها.
۳- هماهنگی با ارکان تصمیمگیری و اجرایی گروه مالی و بانک برای ارائه محصولات مالی بهصاحبان فعالیتهای موردنظر جهت هماهنگی اجرای محصولات مالی.
۴- مراقبت از ریسکهای مراحل مختلف اجرایی درطول اجرای محصولات مالی ازطریق کمیته ریسک.
بدین ترتیب میتوان بخش مهمی از ریسکهای صرافی ناشی از تغییر پارادایم ارزی کشور را مدیریت کرده و عکسالعمل مناسب را با تغییر پارادایم صرافی در مواجهه با سیاستهای جدید دولت طراحی کرد.
