ترکشهای ناتمام حذف ارز ترجیحی
جهان صنعت– «با آزادکردن نرخ ارز و انتقال عددی که دولت بهعنوان یارانه از ابتدای زنجیره بهانتهای زنجیره خواهد داشت رقم برخی اقلام ازجمله روغن، مرغ و تخممرغ افزایش مییابد و مابقی اقلام حدود ۲۰درصد افزایش خواهد داشت.» جملات فوق نقل قول مستقیم از فاطمه مهاجرانی است. کمتر از یکماه از گفتههای سخنگوی دولت میگذرد اما انفجار قیمتها درهمینمدت کافی بوده که متوجه شویم سخنان وی در بهترین حالت تنها ابراز نظری خوش بینانه بوده است!
۱۱قلم کالای اساسی تعیینشده از سمت دولت عبارت است از لیستی شامل شیر، پنیر، ماست، گوشت قرمز، گوشت مرغ، تخممرغ، برنج، روغن مایع، ماکارونی، قند و شکر و انواع حبوبات. طبق گفته سخنگوی دولت قرار بر این بود که تنها سهقلم شامل روغن، مرغ و تخممرغ افزایش قیمتی بیشاز ۲۰درصد را تجربهکنند هرچند تمام این گفتهها درحد ادعا ماند و در همان نطفه خفه شد! قیمت کالاهایی که پیشازاین حتی ارز ترجیحی بهآنها تعلق نمیگرفت طی چندروز بهشکل انفجارگونهای افزایش یافت و مردم را در شوک فرو برد.
نقشی فراتر از یکابزار تخصیصی
بهگفته کارشناسان نرخ ارز رسمی در اقتصاد ایران، بهدلیل کارکرد سیگنالدهی قوی نقشی فراتر از یکابزار تخصیصی ایفا میکند. حذف یا افزایش این نرخ حتی درصورت محدودبودن دامنه اثرگذاری مستقیم آن بهعنوان نشانهای از افزایش هزینههای آتی و کاهش ثبات سیاستی تلقی میشود. درنتیجه لنگر انتظارات تورمی دچار جابهجایی شده و رفتار اقتصادی عوامل مختلف تغییر میکند.
این تغییر انتظارات خود را نهتنها در قیمت کالاهای وارداتی بلکه درکل ساختار هزینه اقتصاد نشان میدهد. پساز شکلگیری انتظارات تورمی فشار برای افزایش دستمزدهای اسمی تشدید میشود و همزمان هزینه خدمات، اجاره، حملونقل، تامین مالی و سایر نهادههای غیرقابلمبادله افزایش مییابد. حاصل این فرآیند رشد هزینه راهبردی ارزشافزوده در بنگاههاست؛ هزینهای که مستقل از برخورداری مستقیم از ارز ترجیحی در قیمت نهایی کالا و خدمات منعکس میشود.
براساس گزارشها ۱۵خوراکی در دیماه سال جاری تورم سهرقمی را در بازه سالانه ثبت کردند. حبوبات، برنج و روغن صدرنشینان تورم دیماه بودند. در این ماه، روغن نباتی جامد، روغن مایع و تخممرغ ماشینی بهترتیب با افزایش ۶/۷۸، ۱/۷۷و۶/۴۸درصدی درمقایسه با آذرماه بیشترین رشد قیمت ماهانه را ثبت کردند.
الگوی تورمی پررنگ در نگاه سالانه
در نگاه سالانه نیز الگوی تورمی همچنان پررنگ است. لیموترش، لوبیاچیتی و برنج درجهیک ایرانی بیشترین افزایش قیمت سالانه را بهخود اختصاص دادند درحالیکه پیاز، فلفل دلمهای و گوجهفرنگی کمترین رشد قیمتی را در این بازه زمانی داشتند. بهطورکلی تحتتاثیر شرایط تورمی و سیاستهای اصلاح ارزی قیمت خوراکیها در دیماه با جهشی محسوس همراه بوده بهگونهای که ۳۸ قلم از ۵۳قلم خوراکی منتخب در مناطق شهری نرخ تورم سالانهای بالاتر از تورم نقطهای شهری کشور (۲/۵۸درصد) را ثبت کردند. با این حال برخی کارشناسان معتقدند بخشی از این افزایش قیمتها ممکن است در ماههای آینده تعدیل شود.
کالاهای خارج از لیست ارز ترجیحی
براساس گزارشهای میدانی «جهانصنعت» بسیاری از اقلام مانند چای از زمان تکنرخیشدن نرخ ارز افزایش قیمتهای عجیبی را تجربهکردند؛ بهگونهای که قیمت یکبسته چای ایرانی بهبیش از نیممیلیونتومان رسیده؛ کالایی که از همان ابتدا نیز در لیست ارز ترجیحی قرار نداشت!
آنچه از بررسی این آمار بهدست میآید این است که تورم بههیچ عنوان محدود به ۱۱قلم کالای اساسی نمانده و همچنان میتازد اما دلایل این اتفاق چیست؟ وحید شقاقی شهری، کارشناس مسائل اقتصادی دراینباره به«جهانصنعت» گفت: تصور دولت این است که وقتی ارز یارانهای یا ترجیحی برای پنجششقلم کالا حذف میشود، سایر اقلام نباید دچار افزایش قیمت شوند. تحلیل دولت ایناست که در گذشته فقط برای چندقلم مشخص یارانه پرداخت میشد و بقیه کالاها با قیمت بازار آزاد وارد میشدند بنابراین با حذف این ارز نباید تغییری در قیمت سایر کالاها رخ دهد اما واقعیت این است که در دنیای واقعی اقتصاد چنین چیزی عملا امکانپذیر نیست. دلیل این موضوع روشن بوده یعنی درست است که دولت برای همان پنجششقلم کالا اقدام بهپرداخت یارانه یا کالابرگ کرده و تلاش میکند افزایش قیمت آنها را پوشش دهد اما افزایش قیمت همین چندقلم بهسایر کالاها تزریق میشود و حداقل از منظر انتظارات تورمی این اتفاق رخ میدهد.
نگرانیهای ناتمام مردم
کارشناس مسائل اقتصادی ادامه داد: در حال حاضر در ذهن مردم چه چیزی نقش بسته است؟ مردم در بیان خودشان اصلا بهکالا برگ یا عدد یکمیلیونتومان اشاره نمیکنند. میگویند مثلا قیمت مرغ افزایش پیدا کرده و بهفلان عدد رسیده است. بهاین معنا که در ذهن مردم از منظر انتظارات تورمی، این پنجششقلم کالا جدا دیده نمیشود. مردم عدد بازار را میبینند گویی اصلا کالا برگ و یارانه در تصور و ذهن آنها نقش نبسته است. وقتی با مردم صحبت میکنیم حرفشان این است که گوشت مثلا دوبرابر شده، مرغ اینقدر افزایش قیمت داشته و لبنیات اینمیزان گران شده است. این نگاه باعث میشود افزایش قیمت بهسایر کالاها هم تسری پیدا کند.
وی ادامه داد: سیاست یکسانسازی یا حذف ارز ترجیحی الزاماتی دارد. اگر این الزامات رعایت نشود این سیاست با شکست مواجه خواهد شد. یکی از مهمترین الزامات آن نظارت بسیار سفت و سخت بر قیمت سایر کالاهاست اما چون احاطه دادهای و اطلاعاتی کافی وجود ندارد اقلامی که نباید افزایش قیمت پیدا میکردند خودشان را با این چند قلم کالا هماهنگ میکنند. مثلا شما برای خرید خرما مراجعه کرده و میپرسید چرا خرما گران شده؟ فروشنده پاسخ میدهد مگر نمیبینید مرغ چند برابر شده است؟ نمیتوانید دوساعت وقت بگذارید و توضیح بدهید که مرغ ارز یارانهای میگرفته و حالا دولت بهجایش کالا برگ میدهد اما خرما همیشه با ارز بازار آزاد تامین میشد و نباید گران شود.
جهش بیامان نرخ دلار
شقاقی شهری افزود: موضوع دیگر این است که درهمین فاصله کوتاه طی یک ماه اخیر شاهد افزایش مجدد نرخ ارز هم بودیم. دلار طی چند روز گذشته حتی تا بالای ۱۶۰هزارتومان و حدود ۱۶۵هزارتومان هم بالا رفت. قبل از اجرای این سیاست دلار حدود ۱۳۵تا۱۴۰هزارتومان بود اما باتوجه بهتلاطمات سیاسی و وقایع هفتههای اخیر شاهد جهش ناگهانی نرخ ارز بودیم. در مجموع دلار حدود ۲۰هزارتومان بهدلیل این التهابات سیاسی افزایش پیدا کرد. همه این عوامل تاثیرگذارند. مساله اصلی این است که چه در سیاست ارز ترجیحی و چه در سیاست آزادسازی اگر حکمرانی داده و اطلاعات هم در حوزه منابع ارزی، هم مصارف ارزی و هم در حوزه کالا وجود نداشته باشد مدیریت شرایط عملا ازدست دولت خارج میشود.وی افزود: این اتفاق از دو بُعد در اقتصاد ایران رخ داده است: اول انتظارات تورمی که شکل گرفته بهطوری که وقتی مردم برای خرید مراجعه میکنند فروشنده میگوید لبنیات و مرغ چندبرابرشده پس انتظار ندارید چای یا خرما ثابت بماند. مردم عادی نه توان تحلیل دارند، نه وقتش را و نه شرایط فعلی اجازه میدهد با فروشنده وارد مجادله شوند که چرا کالایی که همیشه با ارز آزاد تامین میشده حالا گران شده است. بُعد دوم جهش نرخ ارز در هفتههای اخیر است. نااطمینانیها، ناآرامیها و اتفاقات داخلیوخارجی همه با هم جمع و باعث شده سایر کالاها هم با افزایش قیمت مواجه شوند.
نبود احاطه دولت بر آمار و دادهها
شقاقی شهری گفت: در مجموع چه سیاست ارز ترجیحی و چه سیاست حذف آن هردو الزاماتی دارند. مهمترین الزام این است که دولت احاطه کامل بر دادهها و اطلاعات هم در منابع و هم در توزیع کالا داشته باشد. اگر این احاطه نباشد مدیریت بازار ازدست خارج میشود و چنین اتفاقاتی رخ میدهد. مردم هم نمیتوانند ساعتها با فروشنده بحث کنند. وقتی فروشنده میگوید خرما گران شده چون مرغ گران شده مردم نمیتوانند وارد این توضیح شوند که مرغ ارز یارانهای میگرفته و یارانهاش حذف شده اما خرما چنین وضعیتی نداشته است. نه سطح تحلیلش هست، نه زمانش و نه شرایط اجتماعی چنین اجازهای میدهد. تمام این عوامل دست بهدست هم دادند تا امروز شاهد این وضعیت در بازار باشیم.
