گردشگری در تله محدودیت پروازها
نادر نینوایی– در روزهای ۲۴ و ۲۵ژانویه۲۰۲۶، خاورمیانه شاهد یکی از گستردهترین و بیسابقهترین اختلالها در نظام هوانوردی غیرنظامی خود در سالهای اخیر بود؛ اختلالی که نهتنها مرزهای یک کشور یا یک مسیر پروازی خاص را درنوردید بلکه به بحرانی چندلایه در سطح منطقهای و جهانی تبدیل شد. در این مقطع، امارات متحده عربی با پیوستن به عربستان سعودی و قطر مجموعهای از تدابیر سختگیرانه ایمنی پرواز را به اجرا گذاشت؛ تصمیمی که در واکنش مستقیم به تشدید تنشهای نظامی میان ایالات متحده و ایران و همچنین وخامت شرایط امنیت اتخاذ شد.
این تحولات بهسرعت دامنه خود را گسترش داد و آسمان کشورهای متعددی از جمله ایران، اسرائیل، امارات، عربستان سعودی، قطر و بحرین را دربرگرفت. نتیجه، فروپاشی نظم معمول پروازها در یکی از حیاتیترین کریدورهای هوایی جهان بود؛ کریدوری که نقش پل ارتباطی میان اروپا، آسیا و آفریقا را ایفا میکند. همزمان، نهادهای هوانوردی در اروپا، آمریکایشمالی و خاورمیانه با صدور هشدارهای فوری، ممنوعیتهای پروازی و محدودیتهای عملیاتی شرکتهای هواپیمایی را ناگزیر کردند پروازها را لغو کنند، مسیرهای طولانیتری را برگزینند یا فعالیت خود را در منطقه بهطور موقت تعلیق کنند. مجموع این تحولات صنعت گردشگری خصوصا در منطقه خاورمیانه را با چالش جدی مواجه کرده است.
این بحران، تنها یک رویداد فنی یا عملیاتی در صنعت هوانوردی نیست بلکه بازتابی از پیوند تنگاتنگ سیاست، امنیت و اقتصاد در آسمان خاورمیانه است که امروز دامنگیر صنعت گردشگری شده است.
فروپاشی نظم عادی پروازها و شکلگیری منطقه پرخطر هوایی
آنچه در اواخر ژانویه۲۰۲۶ رخ داد، یک تغییر ناگهانی از «پایش معمول ریسک» به «اجتناب فعال از فضای هوایی» بود. براساس گزارش رسانه «تراول اندورلد تور» طی سالهای گذشته بسیاری از خطوط هوایی باوجود تنشهای مزمن منطقهای، همچنان از آسمان ایران و همسایگانش بهعنوان مسیرهای ترانزیتی استفاده میکردند اما اینبار سطح تهدید به حدی رسید که نهادهای ناظر هوانوردی، خاورمیانه را در رده محیطهای پرخطر جنگی طبقهبندی کردند.
درپی این تصمیمها، پروازهای متعددی به مقصد یا از مبدأ کشورهای منطقه متوقف شد و عملا بخشهایی از آسمان منطقه به منطقه ممنوعه پروازی تبدیل شد. شرکتهای هواپیمایی بینالمللی بهویژه ایرلاینهای غربی ناچار شدند مسیرهای خود را بهطور کامل بازطراحی کنند. این تغییر مسیرها، نهتنها زمان پروازها را افزایش داد بلکه مصرف سوخت، هزینههای عملیاتی و فشار بر خدمه پروازی را نیز بهشدت بالا برد که این خودت میتوان زیان جدی به تورگردانان فعال در منطقه وارد آورد.
این تحولات اخیر برای توریسم و صنعت هوانوردی منطقه به هیچوجه مطلوب نیست. آسمان ایران طی دههها یکی از مسیرهای کلیدی ترانزیت شرق به غرب بوده و سالانه میلیاردها دلار درآمد مستقیم و غیرمستقیم از عبور پروازهای خارجی ایجاد میکرد. با قرار گرفتن منطقه اطلاعات پروازی در کانون هشدارهای بینالمللی، این مزیت راهبردی عملا به نقطهضعف بدل شده است. اجتناب گسترده ایرلاینها از آسمان ایران، نهفقط درآمدهای هوانوردی کشور را کاهش میدهد بلکه جایگاه ایران در شبکه حملونقل جهانی و نیز در مسیر توسعه گردشگری را تضعیف میکند.
تشدید بحران در بازه ۱۶ تا ۲۵ ژانویه؛ از هشدار تا تعلیق گسترده
بحران کنونی بهصورت تدریجی اما شتابان شکل گرفت. از ۱۶ژانویه نهادهای اروپایی فعال در حوزه ایمنی پرواز با صدور هشدارهایی نسبت به ورود به فضای هوایی ایران، نخستین زنگ خطر را به صدا درآوردند. چند روز بعد کشورهای مختلف با بهروزرسانی اطلاعیههای رسمی پرواز به ایرلاینها دستور دادند مسیرهای خود را بهگونهای تنظیم کنند که از آسمان ایران عبور نکنند.
اوج این روند در تعطیلات آخر هفته ۲۴ و ۲۵ ژانویه رقم خورد؛ زمانی که شرکتهای هواپیمایی از مرحله «رصد شرایط» عبور کرده و به «تعلیق کامل عملیات» در بخشهایی از خلیجفارس و خاورمیانه رسیدند. این همزمانی با اوج تقاضای سفرهای بینالمللی، اثرات بحران را تشدید کرد و هزاران مسافر و گردشگر را در فرودگاههای منطقه و جهان سرگردان کرد.
در این میان، ایران نهتنها بهعنوان یک مسیر پروازی بلکه بهعنوان یکی از کانونهای اصلی نگرانی امنیتی مطرح شد. ارزیابیهای رسمی دولتهای غربی به افزایش سطح آمادگی نظامی، فعالیت سامانههای پدافند هوایی و خطر شناسایی اشتباه هواپیماهای غیرنظامی اشاره دارد؛ عواملی که خاطره تلخ حوادث گذشته را در ذهن صنعت هوانوردی زنده میکند و حساسیت تصمیمگیران را دوچندان کرده است.
ایران در مرکز بحران؛ از ریسک امنیتی تا انزوای هوانوردی
فضای هوایی ایران در این بحران نقشی محوری ایفا میکند. منطقه اطلاعات پروازی تهران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، شاهراه ارتباطی میان اروپا و آسیاست اما تشدید تنشهای نظامی میان ایران و ایالات متحده و نیز ارزیابیهای بینالمللی درباره وضعیت داخلی کشور، این شاهراه را به یکی از پرریسکترین مسیرهای هوایی جهان تبدیل کرده است.
آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا با صدور بولتن رسمی، ورود هواپیماهای اروپایی به آسمان ایران را به دلیل خطر بالای شناسایی اشتباه توسط سامانههای پدافندی منع کرده است؛ تصمیمی الزامآور که عملا دست ایرلاینهای اروپایی را برای هرگونه مانور بسته است. همزمان سازمان هوانوردی فدرال آمریکا نیز ممنوعیت پرواز شرکتهای آمریکایی در منطقه اطلاعات پروازی تهران را تا سال۲۰۲۷ تمدید کرده و هرگونه حضور هواپیماهای ثبت شده در آمریکا را غیرقانونی دانسته است.
پیامد این تصمیمها برای ایران فراتر از صنعت هوانوردی است. کاهش پروازهای عبوری، محدود شدن ارتباطات هوایی بینالمللی و افزایش تصویر «ریسک امنیتی» در افکار عمومی جهانی، همگی به تضعیف گردشگری، تجارت و حتی دیپلماسی عمومی منجر میشود. در شرایطی که اقتصاد کشور تحتفشار تحریمها و محدودیتهای بینالمللی قرار دارد، از دست رفتن درآمدهای ترانزیتی و کاهش دسترسی هوایی، ضربهای مضاعف به پیکره اقتصاد وارد میکند.
پیامدهای جهانی و چشمانداز مبهم بازگشت ثبات
اختلال در آسمان خاورمیانه، تنها یک مساله منطقهای نیست. با بسته شدن مسیرهای معمول، ترافیک هوایی به کریدورهای محدودتری در آسیایمرکزی، افغانستان، شرق مدیترانه و بخشهایی از عربستان هدایت شده است. این تمرکز، ازدحام، تاخیر و افزایش خطرات عملیاتی را بهدنبال داشته و هزینههای سنگینی بر دوش شرکتهای هواپیمایی و تورگردانان گذاشته است.
افزایش زمان پروازها، مصرف بیشتر سوخت و محدودیتهای ساعات کاری خدمه، زنجیرهای از لغو پروازها را در مسیرهای دوربرد اروپا-آسیا و اروپا-خلیجفارس ایجاد کرده است. همزمان وقوع طوفانهای زمستانی در آمریکایشمالی و لغو گسترده پروازها در ایالات متحده، بحران را به سطح جهانی ارتقا داده و توان بازیابی شبکه حملونقل هوایی را کاهش داده است.
برای مسافران و گردشگران این وضعیت به معنای سردرگمی، تاخیر و لغوهای پیدرپی است؛ هرچند قوانین حمایتی در آمریکا و اتحادیه اروپا، حقوقی نظیر استرداد کامل وجه و تغییر مسیر سفر را تضمین میکند. با این حال واقعیت آن است که تا زمان فروکش کردن تنشهای نظامی و ایجاد ثبات نسبی سیاسی، بازگشت نظم پایدار به آسمان خاورمیانه دور از دسترس بهنظر میرسد.
در جمعبندی میتوان گفت، همسویی امارات، عربستان و قطر در اتخاذ تدابیر سختگیرانه ایمنی پرواز، نشانهای روشن از عمق بحران کنونی است. در این میان ایران بیش از بسیاری از بازیگران دیگر هزینههای مستقیم و غیرمستقیم این وضعیت را میپردازد؛ هزینههایی که از آسمان آغاز میشود اما اثرات آن تا زمین اقتصاد، گردشگری و جایگاه بینالمللی کشور امتداد مییابد. آسمان خاورمیانه در ژانویه۲۰۲۶، یادآور این واقعیت است که در دنیای امروز، امنیت پرواز بیش از هر زمان دیگری به سیاست و ثبات ژئوپلیتیک گره خورده است.
