پاکسازی به سبک «شی»
محمدرضا ستاری- در میان ژنرالهای چین یک نفر بود که تا مدتها به نظر میرسید از پاکسازیهای گسترده فرماندهی عالی در دو سال گذشته مصون مانده است. ژانگ یووشیا، ارشدترین افسر یونیفورمپوش ارتش نهتنها دوست شخصی شی جینپینگ رهبر چین بود بلکه از معدود فرماندهان نظامی بهشمار میرفت که تجربه واقعی نبرد داشت.
او در جنگ سال۱۹۷۹ با ویتنام جنگیده و عملکردی متمایز از خود نشان داده بود. همین سابقه جایگاه او را بهعنوان ارشد دو نایبرییس کمیسیون مرکزی نظامی (CMC) یعنی نهادی که فرماندهی نیروهای مسلح را برعهده دارد و خودِ شی جینپینگ ریاست آن را بر عهده دارد، تقویت کرده بود. برخی تحلیلگران حتی ژنرال ژانگ را مغز متفکر بعضی پاکسازیهای اخیر میدانستند. اکنون اما حتی او نیز سرنگون شده است؛ رویدادی که تاکنون چشمگیرترین ضربه بهشمار میرود.
طبق گزارشی که در این خصوص مجله اکونومیست منتشر کرده، در ۲۴ژانویه، وزارت دفاع چین اعلام کرد که ژنرال ژانگ، ۷۵ساله و یکی دیگر از اعضای کمیسیون مرکزی نظامی یعنی ژنرال لیو ژنلی به دلیل ظن به نقض جدی انضباط و قوانین تحتتحقیق قرار گرفتهاند. البته تاکنون هیچ توضیح بیشتری ارائه نشده اما برخی گزارشها حاکی از آن است که ژنرال لیو که ۶۱سال دارد، ریاست اداره ستاد مشترک را برعهده دارد؛ نهادی که مسوول عملیات، اطلاعات و آموزش است. شاید مهمتر از همه او نیز مانند ژنرال ژانگ از کهنهسربازان جنگ مرزی با ویتنام بهشمار میرود و گفته میشود روابط شخصی نزدیکی با او داشته است.
تهیسازی زنجیره فرماندهی
این تحقیقات به این معناست که شی جینپینگ عملا کل رهبری نظامی خود را تهی کرده است؛ پاکسازیای که از زمان مرگ مائو تسهتونگ در سال۱۹۷۶ بیسابقه بوده است. هرچند ژنرالهای ژانگ و لیو هنوز رسما از کمیسیون مرکزی نظامی برکنار نشدهاند اما چنین تحقیقاتی معمولا به بازداشت میانجامد و تقریبا همیشه با عزل رسمی همراه است.
چهار افسر یونیفورمپوش دیگر این کمیسیون پیشتر بهطور رسمی از مناصب حزبی و نظامی خود برکنار شدهاند. در نتیجه نهادی که بر ارتش آزادیبخش خلق با حدود ۲میلیون نیرو نظارت دارد، اکنون تنها دو عضو فعال دارد؛ شی جینپینگ بهعنوان رییس و رییس نهاد انضباطی ارتش و ژنرال ژانگ شِنگمین که در ماه اکتبر به مقام نایبرییسی رسید.
تحقیقات اخیر تاکنون روشنترین نشانه از ابعاد مشکلاتی است که شی جینپینگ همچنان در مسیر تبدیل ارتش آزادیبخش خلق به یک نیروی کاملا مدرن با آنها روبهرو است. او اندکی پس از بهدست گرفتن قدرت، مبارزه با فساد فراگیر و نبود تمرکز بر نبرد واقعی را آغاز کرد؛ دهها ژنرال را کنار گذاشت و بازسازی گستردهای در ساختار ارتش به راه انداخت.
موج تازهای از پاکسازیها از حدود سال۲۰۲۳ با نیروی موشکی که مسوول زرادخانه هستهای چین است، آغاز شد و سپس به دیگر نیروها و نیز بخشهای توسعه تجهیزات و سیاسی ارتش گسترش یافت. با این حال فساد همچنان ادامه دارد و اصلاحات ساختاری شی جینپینگ ناتمام مانده است. شاید او اکنون نارضایتی خود را از ناتوانی ژنرال ژانگ در دستیابی به نتایج بهتر پیش از ضربالاجلی که برای سال آینده تعیین کرده و طبق آن ارتش باید قادر به تصرف تایوان باشد، نشان میدهد.
احتمال دیگر این است که ژنرال ژانگ یا اعضایی از خانوادهاش در گذشته درگیر فساد بودهاند؛ شاید در دورهای که او بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۷ ریاست ادارهای را برعهده داشت که به فساد در حوزه توسعه و تدارکات تسلیحاتی شهرت داشت. ممکن است اتهامهای قدیمی دوباره مطرح شده یا موارد تازهای در جریان گسترش تحقیقات یا در نتیجه اطلاعاتی که رقبای ژنرال ژانگ در اختیار بازرسان شی جینپینگ گذاشتهاند، آشکار شده باشد زیرا برخی افسرانی که پیشتر هدف قرار گرفتند، از نزدیکان و تحتحمایتهای او بهشمار میرفتند.
نگرانیهای شی
با این حال این پاکسازیهای اخیر ممکن است تا حدی ناشی از نگرانیهای شی جینپینگ درباره گسترش بیش از حد قدرت ژنرال ژانگ نیز باشد. دنیس وایلدر از دانشگاه جورجتاون در واشنگتن که پیشتر تحلیلگر چین در سازمان سیا بوده به مجله اکونومیست میگوید: این خیرهکنندهترین تحول در سیاست چین از نخستین روزهای صعود شی به قدرت است. به باور او بسیاری از پاکسازیهای اخیر حاصل رقابت میان جناحی به رهبری ژنرال ژانگ و گروهی دیگر بوده که عمدتا مسیر حرفهای خود را در شرق چین یعنی زمانی که شی در آن مناطق مسوولیت داشت، ساخته بودند.
جناح ژنرال ژانگ که چندین فرزند انقلابیون برجسته را دربر میگرفت، دست بالا را پیدا کرد و این امر به او اقتداری بیسابقه بخشید اما همین موضوع او را به تهدیدی بالقوه برای شی جینپینگ تبدیل کرد. وایلدر درباره ژنرال ژانگ میگوید: او پیرمردی سرسخت است و هرچند با شی متحد بود اما هرگز زیردست او محسوب نمیشد.
ارتباط خانوادگی ژنرال ژانگ با شی جینپینگ به زمانی بازمیگردد که پدرانشان در جنگ داخلی چین در کنارهم میجنگیدند. پدر ژنرال ژانگ بعدها به درجه ژنرال سهستاره رسید، در حالی که پدر شی جینپینگ به یک رهبر غیرنظامی تبدیل شد.
شی جینپینگ در سال۲۰۱۷ با نظارت بر انتصاب ژنرال ژانگ به دفتر سیاسی حزب کمونیست که حدود ۲۰رهبر ارشد حزب را در بر میگیرد و نیز بهعنوان نایبرییس جوانتر کمیسیون مرکزی نظامی، اعتماد خود را به او نشان داد و بدین ترتیب او به دومین ژنرال ارشد چین بدل شد.
سپس در سال۲۰۲۲، زمانی که شی جینپینگ سومین دوره رهبری حزب را تثبیت کرد، ژنرال ژانگ با وجود ۷۲سال سن به نایبرییس ارشد کمیسیون منصوب شد؛ سنی که طبق هنجارهای پیشین بازنشستگی، مانع چنین انتصابی میشد.
اگر ژنرال ژانگ اکنون رسما برکنار شود، او بالاترین مقام نظامی شاغلی خواهد بود که به دست شی جینپینگ کنار گذاشته شده است و اگر کرسی خود در دفتر سیاسی را نیز از دست بدهد، برای نخستینبار از زمان سرکوب اعتراضات میدان تیانآنمن توسط ارتش آزادیبخش خلق در سال۱۹۸۹ خواهد بود که دو عضو دفتر سیاسی در یک دوره پنجساله پاکسازی میشوند.
چنین اقدامی پیام قدرتمندی به دیگر اعضای نیروهای مسلح و نخبگان غیرنظامی بهخصوص کسانی از خانوادههای انقلابی برجسته، ارسال میکند؛ اینکه نزدیکی به شی جینپینگ تضمینی برای مصونیت نیست اما این موضوع همزمان مشکلی برای او ایجاد میکند یعنی چه کسی باید جایگزین تمام ژنرالهایی شود که او کنار گذاشته است؟
از زمان به قدرت رسیدن در سال۲۰۱۲، شی جینپینگ کوشیده است ژنرالهایی را ارتقا دهد که هم از نظر سیاسی وفادار باشند و هم صلاحیت هدایت تحول ارتش آزادیبخش خلق به نیرویی چابکتر را داشته باشند؛ نیرویی که بتواند عملیات زمینی، هوایی، دریایی، سایبری و فضایی را بهطور همزمان ترکیب کند.
او ابتدا با کنار گذاشتن ژنرالهای منصوب رهبران پیشین آغاز کرد و در سالهای اخیر بسیاری از منصوبان خود را نیز هدف قرار داده است. بسیاری از ژنرالهای باقیمانده یا بیش از حد کمتجربه هستند یا به دلیل ارتباط با یک یا چند فرمانده نظامی بدنام شده، اعتبارشان مخدوش شده است. بنابراین به گفته برخی ارزیابیهای غربی، این آشفتگی اکنون در حال تاثیر گذاشتن بر توان رزمی ارتش نیز هست.
بهطوری که جدیدترین گزارش سالانه پنتاگون درباره نیروهای مسلح چین که در ماه دسامبر منتشر شد، اشاره میکند که برکناری افسران ارشد ارتش آزادیبخش خلق باعث ایجاد عدم قطعیت در اولویتهای سازمانی شده و در سراسر صفوف ارتش بازتاب یافته است. در این گزارش آمده است که فساد در تدارکات دفاعی به کمبودهای عملیاتی ملموسی انجامیده است؛ از جمله نقص در درپوشهای سیلوهای موشکی.
این گزارش همچنین میافزاید: این تحقیقات به احتمال زیاد خطر ایجاد اختلالات کوتاهمدت در کارایی عملیاتی ارتش آزادیبخش خلق را درپی دارد یا اینکه ارتش میتواند در آینده به نیرویی کارآمدتر تبدیل شود، اگر از کارزار کنونی برای از میان بردن مشکلات ساختاریِ زمینهساز فساد استفاده کند. دستکم در این مورد، شی جینپینگ امیدوار است که پنتاگون درست گفته باشد.
